روسیه از آفریقا چه می‌خواهد؟

گریگور آتانسیان، بخش روسی بی‌بی‌سی

به گفته کارشناسان، هدف سفر اخیر سرگی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه به مصر، جمهوری کنگو، اوگاندا و اتیوپی «این بود که نشان دهد مسکو هنوز دوستانی در صحنه جهانی دارد.» 

با این حال، این تلاش فریبکارانه تحت الشعاع تهدید آشکار ناامنی غذایی برای میلیون‌ها نفر در قاره آفریقا قرار گرفت که یکی از دلایل آن محاصره بنادر اوکراین و صادرات مواد غذایی توسط روسیه است. 

لاوروف در پایتخت‌های آفریقا، تحریم‌های غرب را عامل اصلی بحران غذایی دانست و برخی از رهبران جانب او را گرفتند. 

اما استقبال گرم از او به این معنا نیست که این قاره روسیه را به جای غرب انتخاب می‌کند. کارشناسان می‌گویند که کشورهای آفریقایی نمی‌توانند شرکای خود را از دست بدهند.

مقصرتراشی بر سر غلات

پیشنس آتوهایر، خبرنگار بی‌بی‌سی آفریقا در اوگاندا می‌گوید که انتظار می‌رفت لاوروف راه حل‌هایی را برای کمبود سوخت و غلات که بر کشورهای آفریقایی تاثیر می‌گذارد ارائه دهد. 

«اما آقای لاوروف گفت که او هیچ راه حل سریعی ندارد، زیرا روسیه مسئول این بحران جهانی نیست.» 

در عوض، او ایالات متحده و شرکای آن را متهم کرد که با اعمال تحریم‌ها علیه روسیه و احتکار ذخایر مواد غذایی، این کمبود را به وجود آورده‌اند. 

لاوروف در مقاله‌ای که در روزنامه‌های چهار کشوری که او از آن‌ها دیدار کرد يعنی مصر، جمهوری کنگو، اوگاندا و اتیوپی، منتشر شده، نوشت: «در زمان بحران کرونا، غرب متفقاً کالاها و جریان‌های غذایی را جذب کرد و وضعیت کشورهای در حال توسعه وابسته به واردات مواد غذایی را بدتر کرد».

بر اساس برنامه جهانی غذا، امسال بیش از ۵۰ میلیون نفر در شرق آفریقا با ناامنی غذایی مواجه خواهند شد. 

اما بسیاری از آفریقایی‌ها به هیچ وجه روسیه را مقصر نمی‌دانند، پیشنس آتوهیر از بی‌بی‌سی آفریقا می‌گوید: «به عنوان مثال، فکر می‌کنم بسیاری از مردم عادی در اوگاندا مستقیماً بحران جهانی غذا را با جنگ جاری مرتبط نمی‌کنند.» 

یووری موسِونی، رئیس جمهور اوگاندا، موضع لاوروف را تأیید کرد و گفت که ممنوعیت ورود کشتی‌های روسی به بنادر بین‌المللی تنها بحران را تشدید می‌کند. 

رئیس‌جمهور موسِوِنی گفت: «در تحریم‌های غرب علیه روسیه، آنها اشاره نمی‌کنند که گندم یا کود را تحریم کرده‌اند، پس وضع کود چه خواهد شد.»

پیوندهای تاریخی

کشورهای آفریقایی تاکنون از پیوستن به تحریم‌های غرب علیه روسیه خودداری کرده‌اند و بسیاری از آنها موضعی بی‌طرف در قبال جنگ اوکراین اتخاذ کرده‌اند و مکی سال، رئیس اتحادیه آفریقا و رئیس‌جمهور سنگال، خواستار رفع محدودیت‌ها شده‌است. 

در حالی که بسیاری از کشورهای اروپای شرقی اوکراین را قربانی همان خشونت استعماری می‌دانند که توسط اتحاد جماهیر شوروی در طول جنگ سرد تحت آن قرار داشتند، در آفریقا، مسکو آوازه متفاوتی دارد. 

در سراسر این قاره، خاطراتی از حمایت شوروی از جنبش‌های آزادی‌بخش ضد استعماری وجود دارد و در میان نخبگان آفریقایی تعداد قابل توجهی از فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های شوروی هستند. 

رئیس‌جمهور موسونی در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با لاوروف گفت: «هر وقت موضوعاتی پیش می‌آید و عده‌ای می‌خواهند ما علیه روسیه موضع‌گیری کنیم، می‌گوییم این مردم در ۱۰۰ سال گذشته با ما بوده‌اند، چگونه می‌توانیم خود به خود ضد آنها باشیم؟» 

وزیر خارجه روسیه همچنین ضمن ابراز حمایت از آفریقا به تاریخ امپریالیسم غرب در این قاره اشاره کرد. 

لاوروف در این مقاله نوشت: «کشور ما که خود را به جنایات خونین استعمار آلوده نکرده است، همیشه صمیمانه از آفریقایی‌ها در مبارزه‌شان برای رهایی از ظلم استعماری حمایت کرده است.» 

اما پژوهشگران منتقد روسیه و اتحاد جماهیر شوروی خاطرنشان می‌کنند که از سیبری گرفته تا قفقاز تا اوکراین، استعمار داخلی و خارجی روسیه با خشونت، از جمله پاکسازی قومی، قحطی و تبعید اجباری همراه بوده است. 

با این وجود، در برخی از بخش‌های آفریقا، پیام لاوروف مورد استقبال قرار گرفت، زیرا در آنجا غرب مقصر بدبختی‌های این قاره است و نه تنها آنچه در گذشته‌های دور اتفاق افتاده است. 

دیوید مک‌نیر، مدیر اجرایی «وان کمپین» (ONE Campaign)، یک سازمان غیردولتی بین‌المللی که با فقر شدید و بیماری‌های قابل پیشگیری مبارزه می‌کند، می‌گوید بسیاری در این قاره غرب را به ریاکاری متهم می‌کنند و به جنگ در لیبی و همچنین ذخیره‌سازی اخیر واکسن‌های کووید-۱۹ اشاره می‌کنند. 

مک نیر، که همچنین پژوهشگر غیرمقیم برنامه آفریقا در موقوفه کارنگی برای صلح بین‌المللی است، می‌افزاید آنها همچنین رفتاری را که با مهاجران آفریقایی در اروپا انجام می‌دهند، که برخی ادعا می‌کنند تبعیض‌آمیز است، با استقبال گرم از پناهندگان اوکراینی مقایسه می‌کنند.

سرمایه‌گذاری روسیه در آفریقا

آتوهیر می‌گوید در حالی که روسیه و چین در زیرساخت‌ها، مسائل دفاعی، انرژی هسته‌ای و کشاورزی سرمایه‌گذاری می‌کنند، پروژه‌های غربی در آفریقا بیشتر در حوزه اجتماعیِ مراقبت‌های بهداشتی و آموزش قرار می‌گیرند. 

روسیه و چین همچنین ادعا می‌کنند که سرمایه‌گذاری‌هایشان بدون هیچ گونه توقع سیاسی انجام می‌شود، در حالی که «به نظر می‌رسد غرب در مورد سیاست و دموکراسی کشورهای مورد حمایت خود نظر دارد». 

اما حضور روسیه شاید بیشترین اهمیت را در زمینه امنیت داشته باشد. بر اساس گزارش موسسه تحقیقات صلح بین‌المللی استکهلم، مسکو ۴۴ درصد از کل واردات تسلیحات آفریقا را از سال ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱ تامین کرده است. 

تعدادی از دولت‌های آفریقایی از روسیه برای مبارزه با گروه‌های شبه‌نظامی مانند داعش یا القاعده درخواست کمک کردند و در چند سال گذشته، ادعا می‌شود صدها مزدور روسی در آفریقا و اغلب برای کمک به دولت‌هایی که سوابق حقوق بشری ضعیفی دارند، می‌جنگند. 

علیرغم انکار کرملین، روزنامه‌نگاران تحقیقی از حضور پیمانکاران نظامی خصوصی بدنام «واگنر» در لیبی، جمهوری آفریقای مرکزی، مالی، موزامبیک و سودان خبر داده‌اند. 

ژنرال استفان جی تاونسند، فرمانده ستاد فرماندهی آفریقای ایالات متحده روز سه شنبه گفت: «واگنر یک گروه مزدور روسی است که تحت امر کرملین کار می‌کند. تنها کاری که می‌بینم واگنر انجام می‌دهد حمایت از دیکتاتورها و بهره‌برداری از منابع طبیعی در این قاره است.»

معاملات تجاری یا فریب روابط عمومی؟

زوادی مودیبو، دبیر تجاری بی‌بی‌سی آفریقا، می‌گوید که جغرافیای سفر لاوروف از دیدگاه اقتصادی قابل درک است. 

مصر بزرگترین شریک تجاری مسکو در این قاره است. همکاری دوجانبه این دو کشور شامل یک نیروگاه هسته‌ای است که در حال حاضر در حال ساخت است و برنامه‌هایی برای ایجاد یک منطقه صنعتی روسی در نزدیکی کانال سوئز وجود دارد. 

مودیبو می‌گوید از بین سه کشور آفریقایی که لاوروف از آنها بازدید کرد، اوگاندا ممکن است مهم‌ترین بازار باشد، زیرا راه دسترسی به کل جامعه آفریقای شرقی با بیش از ۱۸۰ میلیون نفر را می‌گشاید. کنیا، بزرگترین اقتصاد منطقه، عضو آن است. 

لاوروف در طول سفر خود با همتایان آفریقایی و سران کشورهای آفریقایی درباره طیف گسترده‌ای از پروژه‌ها، از دسترسی به منابع طبیعی و پالایش نفت گرفته تا زیرساخت‌ها، امنیت سایبری و انرژی، گفتگو کرده است. در اوگاندا، رئیس‌جمهور موسوینی همچنین به تمایل کشورش برای پرتاب یک ماهواره اشاره کرد. 

مودیبو می‌گوید، اما در پس سخنان بلندپروازانه، محتوای چندانی نبود و هیچ قراردادی امضا نشد. 

«فکر نمی‌کنم روسیه به آنچه وعده داده است عمل کند. آنها هیچ چیزی را متعهد نشده‌اند. این سفر بیشتر در مورد روابط عمومی و نشان دادن این نکته به غرب است که آنها هنوز دوستانی دارند». 

اگر اینطور باشد، سفر لاوروف ممکن است برای مسکو موفقیت‌آمیز تلقی شود. رهبران آفریقایی که میزبان او بودند بر تمایل خود برای تجارت با روسیه و توسعه بیشتر همکاری‌ها تأکید کردند. 

آتوهیر می‌گوید: «کشورهای آفریقایی نمی‌توانند هیچ گونه حمایت اقتصادی، فنی یا روابط دیپلماتیک با هیچ کشوری را از دست بدهند، و از همین روست که بی‌طرف مانده‌اند.»

نگرانی‌های غربی

نشانه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد روسیه با این اقدام برای ربودن دل‌های کشورهای آفریقا باعث نگرانی غرب شده است. امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه این هفته از کامرون و بنین بازدید کرد و مایک همر، سفیر آمریکا در امور شاخ آفریقا، به مصر، اتیوپی و امارات متحده عربی سفر کرد. 

هفته گذشته، سامانتا پاور، مدیر آژانس توسعه جهانی ایالات متحده (USAID)، از آفریقای شرقی بازدید کرد و قول کمک ۱.۲ میلیارد دلاری آمریکا برای جلوگیری از گرسنگی در منطقه را داد. 

مک‌نیر می‌گوید: «در دهه‌های گذشته، روسیه و چین با آفریقا به‌ عنوان شریک راهبردی خود برخورد کرده‌اند و غرب این کار را نکرده است. غرب تازه متوجه اين نکته شده است». 

مک‌نیر می‌گوید، اما جنگ در اوکراین می‌تواند از تمرکز بیشتر غرب بر آفریقا جلوگیری کند. 

هزینه کمک به اوکراین، میزبانی از پناهجویان اوکراینی و بازسازی پس از جنگ می‌تواند باعث کاهش پولی شود که به آفریقا داده می‌شود و ممکن است غرب حتی نفوذ بیشتری را در این قاره از دست بدهد.