آیا اسرائیل می‌تواند قوانین بین‌المللی را نادیده بگیرد و در غزه بماند؟

دولت اسرائیل طرحی را برای گسترش دامنه حمله نظامی در غزه و اشغال مناطق بیشتری تصویب کرده است.

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، گفته کابینه امنیتی این کشور تصمیم گرفته «عملیاتی کوبنده» برای نابودی حماس و آزادسازی گروگان‌های باقی‌مانده انجام دهد، و جمعیت ۲.۱ میلیون نفری غزه نیز قرار است «برای حفظ جان‌شان جابه‌جا شوند».

تصمیم اخیر، واکنش‌هایی با نگرانی‌های جدی را در پی داشته و به شکل‌گیری مباحثی در سطح بین‌المللی درباره پیامدهای آن منجر شده است.

طرح اسرائیل برای غزه چیست؟

طرحی که روز یک‌شنبه به تصویب کابینه امنیتی اسرائیل رسید، شامل «تصرف» کامل غزه، تداوم اشغال آن، اجرای «حملات سنگین» علیه حماس و جلوگیری از توزیع کمک‌های بشردوستانه توسط این گروه است.

در چارچوب این عملیات گسترش‌یافته، بیشتر فلسطینی‌ها به جنوب غزه رانده خواهند شد، و حملات هوایی و دیگر عملیات‌های نظامی در این منطقه ادامه پیدا خواهند کرد.

بر اساس گزارش رسانه‌های اسرائیلی، مرحله نخست این طرح شامل تصرف مناطق بیشتری از غزه و گسترش «منطقه حائل» تعیین‌شده توسط اسرائیل در امتداد مرزهای این منطقه است.

این طرح همچنین شامل برنامه‌ای برای ارسال کمک از طریق شرکت‌های خصوصی است؛ که به محاصره دوماهه‌ای پایان می‌دهد که به گفته سازمان ملل متحد، موجب کمبود شدید مواد غذایی شده است.

منتقدان این طرح می‌گویند عملیات نظامی در بازگرداندن ۵۹ گروگان باقی‌مانده - که گمان می‌رود حدود ۲۴ نفرشان زنده باشند - ناکام بوده و از دولت خواسته‌اند با حماس به توافق برسد.

نخست‌وزیر اسرائیل توضیحی نداده است که چه میزان از اراضی قرار است به اشغال نیروهای نظامی این کشور درآید، اما تأکید کرد: «این‌طور نیست که صرفاً وارد شوند و سپس خارج شوند.»

بر اساس گزارش‌ها، اجرای این طرح تا پس از سفر رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، به منطقه در بازه ۱۳ تا ۱۶ مه، به تعویق خواهد افتاد؛ و برخی منابع از آن با عنوان «فرصتی محدود» برای حماس یاد کرده‌اند تا با توافقی تازه بر سر آتش‌بس و آزادی گروگان‌ها موافقت کند.

علت نگرانی‌ها درباره بروز قحطی چیست؟

اعلام این طرح جدید بار دیگر نگرانی‌ها درباره خطر بروز قحطی در سراسر این منطقه را برانگیخته است.

اسرائیل در دوم مارس همه گذرگاه‌های منتهی به غزه را مسدود کرد و ورود تمام کالاها، از جمله مواد غذایی، سوخت و دارو را متوقف ساخت؛ دو هفته بعد نیز حملات نظامی‌اش را از سر گرفت و به آتش‌بس دوماهه با حماس پایان داد.

به گفته اسرائیل، هدف از این اقدامات افزایش فشار بر حماس برای آزاد کردن گروگان‌هایی است که همچنان در اسارت نگه داشته شده‌اند.

با افزایش هشدارها درباره احتمال بروز قحطی گسترده و یادآوری این‌که گرسنگی دادن عمدی به غیرنظامیان جنایت جنگی محسوب میشود، فشارهای بین‌المللی بر اسرائیل برای پایان دادن به محاصره به‌شدت افزایش یافته است.

برنامه جهانی غذا و آژانس امدادرسانی سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی (آنروا)، وابسته به سازمان ملل، به تازگی اعلام کرده‌اند که تمامی ذخایر کمک‌های غذایی‌شان به اتمام رسیده است.

سازمان ملل اعلام کرده که جمعیت غزه دوباره با خطر گرسنگی و سوءتغذیه روبه‌رو شده‌، زیرا انبارها خالی شده، نانوایی‌ها تعطیل شده‌اند و تا اتمام ذخایر آشپزخانه‌های عمومی مدت کمی باقی است.

این محاصره همچنین مانع دسترسی به داروهای حیاتی، واکسن‌ها و تجهیزات پزشکی مورد نیاز سیستم بهداشت و درمان فرسوده غزه شده است.

اما اسرائیل بارها مدعی شده که در این منطقه هیچ کمبودی از نظر کمک‌های بشردوستانه وجود ندارد.

اسرائیل حماس را به سرقت و ذخیره‌سازی کمک‌های بشردوستانه برای ارائه به نیروهای خود یا فروش آن به منظور فراهم کردن منابع مالی متهم کرده است. اما سازمان ملل و سایر آژانس‌ها این اتهامات را رد کرده و تأکید دارند که آنها سازوکارهای نظارتی دقیقی برای نظارت بر توزیع کمک‌ها دارند.

سازمان ملل و دیگر نهادهای امدادی در پی اعلام طرح جدید برای ارسال کمک‌ها از طریق شرکت‌های خصوصی، هشدار داده‌اند که این اقدام مغایر با اصول بنیادین بشردوستانه است و اعلام کرده‌اند که در این راستا همکاری نخواهند کرد.

حقوق بین‌الملل درباره قحطی چه می‌گوید؟

قحطی زمانی رخ می‌دهد که کشوری با کمبود شدید مواد غذایی روبه‌رو شود و جمعیت آن در معرض سوءتغذیه شدید، گرسنگی یا مرگ قرار گیرد.

اعلام رسمی قحطی معمولاً از سوی سازمان ملل انجام می‌شود؛ گاهی با همکاری دولت کشور درگیر، و اغلب به همراه نهادهای امدادی و بشردوستانه بین‌المللی.

برای تشخیص و اعلام قحطی، از مقیاس سازمان ملل به نام «طبقه‌بندی یکپارچه سطح امنیت غذایی» استفاده می‌شود.

در این سیستم، شدت ناامنی غذایی یک کشور در پنج «سطح» درجه‌بندی می‌شود که سطح پنجم، یعنی قحطی، وخیم‌ترین آن‌هاست.

برای آن‌ که قحطی اعلام رسمی شود، باید سه شرط در یک منطقه جغرافیایی مشخص برقرار باشد:

طبق قوانین بین‌المللی مندرج در کنوانسیون‌های ژنو، گرسنگی دادن عمدی به غیرنظامیان به‌عنوان ابزار جنگی ممنوع است.

سازمان ملل می‌گوید طبق قوانین بین‌المللی، اسرائیل موظف است اطمینان حاصل کند که نیازهای جمعیت غزه تأمین می‌شود؛ جمعیتی که تقریباً همگی آواره شده‌اند. اسرائیل اما می‌گوید که به قوانین بین‌المللی پایبند است و هیچ کمبودی در کمک‌ها وجود ندارد.

اما طرح جدید وارد کردن کمک‌های امدادی به جنوب غزه از طریق مراکز تحت کنترل ارتش، با انتقاد تند «دفتر سازمان ملل متحد برای هماهنگی امور بشردوستانه» رو‌به‌رو شده که آن را «تلاشی حساب شده برای بهره‌برداری ابزاری از کمک‌ها» توصیف کرده است.

یکی از مقام‌های ارشد حماس به بی‌بی‌سی گفت که تا زمانی که اسرائیل همچنان تمام مسیرهای ارسال کمک به غزه را مسدود کرده است، این گروه فلسطینی دیگر تمایلی به گفت‌وگو درباره آتش‌بس ندارد.

اسرائیل اعلام کرده است که تحولات میدانی را به دقت زیر نظر دارد.

اسرائیل همچنین اعلام کرده که در طول آتش‌بس، بیش از ۲۵ هزار کامیون حامل نزدیک به ۴۵۰ هزار تُن کالا به غزه وارد شده‌اند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به‌تازگی اعلام کرد که به بنیامین نتانیاهو گفته است «باید با غزه رفتار خوبی داشته باشیم» و از او خواسته تا اجازه ورود غذا و داروی بیشتری به این منطقه داده شود.

هرچند واکنش رسمی‌ به این اظهارات ترامپ منتشر نشده، اما اوایل هفته وزارت خارجه اسرائیل انتقادات بریتانیا، فرانسه و آلمان را رد کرده بود که در بیانیه‌ای مشترک محاصره را «تحمل‌ناپذیر» توصیف کرده، گفته بودند «این وضعیت باید پایان یابد».

چطور به این وضع رسیدیم؟

در پی حمله بی‌سابقه حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ که به کشته شدن حدود ۱۲۰۰ نفر و گروگان‌گیری ۲۵۱ نفر انجامید، ارتش اسرائیل عملیات نظامی‌ را با هدف نابودی کامل این گروه آغاز کرد.

بر اساس آمار وزارت بهداشت غزه که حماس آن را اداره می‌کند، از آن زمان تاکنون دست‌کم ۵۲ هزار و ۵۶۷ نفر در این منطقه کشته شده‌اند، که ۲۴۵۹ نفر از آن‌ها پس از آغاز مجدد عملیات نظامی اسرائیل جان خود را از دست داده‌اند.

نخستین مرحله از توافق سه‌مرحله‌ای آتش‌بس در ژانویه اجرایی شد که طی آن، حماس ۳۳ گروگان را آزاد کرد، اسرائیل نیز نزدیک به ۱۹۰۰ زندانی فلسطینی را آزاد کرد و اجازه ورود کمک‌ها و سایر کالاها را به نوار غزه داد.

با توقف درگیری‌ها و بازگشت هزاران آواره فلسطینی به خانه‌هایشان در غزه، قرار بود حماس و اسرائیل مذاکراتی را برای آغاز مرحله دوم را آغاز کنند.

طرفین توافق کرده بودند که مذاکرات مرحله دوم شامل آزادی تمام گروگان‌های باقی‌مانده و عقب‌نشینی کامل نیروهای اسرائیلی از نوار غزه خواهد بود؛ که به پایان دائمی جنگ منجر می‌شد.

مرحله نخست در تاریخ اول مارس به پایان رسید، اما مذاکرات برای مرحله بعدی هیچ پیشرفتی نداشت.

وسعت غزه چقدر است و چه کسی آن را اداره می‌کند؟

از سال ۲۰۰۷، حماس به‌طور عملی اداره‌کننده غزه بوده است.

این نوار زمینی ۴۱ کیلومتر طول و ۱۰ کیلومتر عرض دارد و از سه طرف با اسرائیل، مصر و دریای مدیترانه احاطه شده است.

حماس که از سوی اسرائیل، آمریکا و برخی کشورهای غربی گروهی تروریستی شناخته می‌شود، در سال ۲۰۰۶ در انتخابات پارلمانی مناطق اشغالی پیروز شد و پس از کنار زدن رقیب خود، جنبش فتح، کنترل کامل غزه را در دست گرفت.

در سال‌های بعد، جنگ‌های شدیدی میان حماس و اسرائیل در گرفت که مهم‌ترین آن‌ها در سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۰۹، ۲۰۱۲ و ۲۰۱۴ رخ داد.