حملات کرمان؛ ایران بعد از عراق و سوریه در افغانستان با داعش می‌جنگد؟

حملات خونین اخیر داعش در ایران و افغانستان، که مشخصا شیعیان را هدف قرار می‌دهد، توجه را به سیاست مقابله ایران با تهدیدات داعش در افغانستان با همکاری حکومت طالبان معطوف کرده است.

حملات کرمان، به‌ویژه، که در مراسم سالگرد قاسم سلیمانی حدود ۹۵ کشته بجا گذاشت، نگرانی گسترده تهران را از فعالیت‌های داعش در افغانستان به دنبال داشته است.

در روزهای پس از حمله مرگبار کرمان، حسن کاظمی قمی، نماینده ویژه رئيس جمهور و کاردار ایران در کابل، دیدارهای متعددی با رهبران ارشد طالبان داشت که ظاهرا می‌خواست نظر آن‌ها را در مورد ریشه‌های داعش در افغانستان ارزیابی کند.

ایران از خطر داعش آگاهی دارد ولی ظاهرا تاکنون حضور داعش در افغانستان را مانند عراق و سوریه جدی نمی‌گرفت. اما به نظر می‌رسد پس از حملات کرمان این موضوع تغییر کرده است.

بعد از قبول مسئولیت حمله کرمان که چهارمین حمله داعش در ایران در چند سال اخیر است، این خبر در رسانه‌های ایران بازتاب پیدا کرد اما بعضی از آنها همچنان اسرائیل و آمریکا را مقصر می‌دانستند. داعش اما با لحنی پیروزمندانه این حملات را «ضربه‌ امنیتی سنگینی به حکومت ایران» توصیف کرد.

برخی رسانه‌های ایران به خود طالبان نیز به دیده شک می‌ببیند و بعضی دست طالبان را در پس این رویدادها می‌دانند.

بیانیه بی‌سابقه وزارت خارجه ایران؛ تغییر لحن و موضع

محمد عبدالکبیر، معاون سیاسی نخست وزیرطالبان، به نماینده ایران گفت که سیاست طالبان این است که از افغانستان خطری متوجه ایران نشود و در «امنیت و ثبات منطقه نقش مثبت» ایفا کند. او داعش را «دشمن مشترک» طالبان و ایران خواند.

در مقابل، نماینده ایران نیز به او گفته است «ایران از اقدام نظامی علیه تمامیت ارضی این کشور توسط هیچ گروهی حمایت نخواهد کرد.»

به نظر می‌رسد تاکید بر تعهدات متقابل در عدم حمایت از مخالفان، به طور ضمنی به فعالیت داعش و یا گروه‌های ایرانی ضد جمهوری اسلامی در قلمرو طالبان است.

پس از این دیدارها در کابل، وزارت خارجه ایران در ۲۰ دی/جدی در یک اقدام بی‌سابقه طرحی به عنوان «حل و فصل مسئله افغانستان» نشر کرد و به حکومت طالبان پیشنهاد بلندپروازنه‌ای ارائه داد که «جمهوری اسلامی دروازه ورود افغانستان به جامعه جهانی، محیط منطقه‌ای و همسایگی آن است.»

چهار بخش این طرح عبارتند از «کوشش برای تسریع مشارکت این کشور در سازوکار جهانی»، و اینکه «عدم موفقیت در آزمون پیش‌رو، اثرات مخرّبی را بر صلح و امنیت بین‌الملل برجای خواهد گذاشت» و «دروازۀ ورود افغانستان به جامعه جهانی، محیط منطقه‌ای و همسایگی آن است.»

همچنین در بخش چهارم تاکید شده که «گشودن پرونده‌های تازه بدون سامان بخشیدن به موضوعات ریشه‌دار گذشته، همچون مهاجرت، آوارگان، مواد مخدر و تروریسم به حل «مسئلۀ افغانستان منجر نخواهد شد. لذا پیشنهاد آن است پیش از نگرش‌های تازه و جنسیت‌زده، باید کوشید در حل پرونده‌های جاری نتایج اطمینان بخشی حاصل آید.»

در طرح تازه وزارت خارجه ایران، درخواست حکومت فراگیر در افغانستان مطرح نشده، تنها موضوع اختلافی که زمینه تنش‌های لفظی با مقام‌های طالبان می‌شد و به جای آن بر «یک حاکمیت معیّن از افراد صالح متعلق به اقشار متنوع جامعه افغانستان» تاکید شده است.

ظاهرا ایران بیانی همسو با مقام‌های طالبان در پیش گرفته است که مدعی است در حکومت آن‌ها، افرادی از هر ولایت این کشور حضور دارند.

خطر داعش کم شده یا زیادتر؟

وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی نام سازنده بمب‌های انفجارهای مرگبار کرمان را «فردی تاجیکستانی به نام مستعار'عبدالله تاجیکی'» اعلام کرد که «در کار تولید بمب‌های دست‌ساز نیز تخصص دارد.»

به نوشته این وزارت این فرد «دو روز پیش از وقوع فاجعه‌ غمبار مورد بحث، از کشور خارج شده است.»

وزارت اطلاعات ایران می‌گوید این فرد «در تاریخ ۲۸ آذرماه گذشته همراه با یک زن و یک کودک برای تأمین پوشش، به‌صورت غیرمجاز و توسط قاچاق‌برهای محلی، از مرزهای جنوب شرقی وارد کشور شده، به استان کرمان منتقل و در خانه‌ای اجاره‌ای در حومه‌ شهر کرمان مستقر می‌شود.»

دو منبع اطلاعاتی آمریکا نیز به رویترز گفتند که بنا به شنود و ردیابی دریافتند که عوامل شاخه خراسان گروه داعش در افغانستان در پس حمله کرمان بودند.

از طرف دیگر حملات داعش به شیعیان در کابل و شهرهای عمده دیگر همچنان ادامه دارد، در کمتر از یک هفته سه انفجار ناشی از بمب‌های دست‌ساز در کابل و بلخ شماری کشته و زخمی به‌جا گذاشت، اگرچه این حملات خونین نه خطر اساسی برای حکومت طالبان و نه تهدیدی به امنیت ملی ایران پنداشته شده‌اند، اما برای داعش، زمینه تبلیغات وسیعی را در این منطقه پس از دست دادن قدرت در «مرکز خلافتش» در سوریه و عراق فراهم کرده است.

امرالله صالح، معاون رئيس جمهور دولت پیشین که پیش از آن حدود یک دهه رئيس اداره امنیت ملی افغانستان بود، می‌گوید اداره استخبارات طالبان در حال بازبینی و ارزیابی زندانیان سابق خود است که قبلا مدتی هم‌سلول با زندانیان داعش در بازداشتگاه بگرام بوده‌اند.

به گفته او، اداره امنیت ملی پیشین معتقد است که «شمار قابل توجهی» از زندانیان طالبان در این مدت «اغوا و جذب» گروه شاخه خراسان داعش شده بودند و حالا از اعضای فعال داعش هستند.

مانیتورینگ خارجی فعالیت داعش در افغانستان در بیش از دو سال روی کار آمدن طالبان انجام نشده و ارزیابی‌ها صرفا متکی به آمار حملات و قربانیان و اطلاعاتی است که حکومت طالبان به صورت اغراق‌آمیزی منتشر می‌کند و خبر از «نابودی» داعش می‌دهد.

برخی ناظرانی که فعالیت داعش را رصد می‌کنند، معتقدند که پس از فروپاشی خلافت این گروه در سوریه و عراق، داعش در حال تغییر جغرافیای خلافت خود به افغانستان و آسیای میانه است.

امیره جادون و نکیسا جهانبانی، دو محقق مطالعات گروه‌های بنیادگرا در مطلبی در نشریه «د کانورسیشن» نوشته‌اند که حملات داعش در کرمان غیرقابل انتظار نبود و خطر تهدیدات داعش برای ایران را برجسته‌تر کرده است.

به گفته آن‌ها «شاخه خراسان گروه داعش استراتژی 'بین المللی‌سازی' را با هدف ایجاد خلافت اسلامی در آسیای مرکزی و جنوبی پس از سال ۲۰۲۱ در دستور کار خود قرار داده و با قدرتی تازه دنبال کرده است. پس از خروج آمریکا از منطقه فضای مساعدتر در منطقه برای آن ایجاد شده است.»

انتخاب مهاجمانی از کشور تاجیکستان در حمله کرمان قابل توجه است، «المرصاد»، وبسایت نزدیک به استخبارات طالبان سعی کرد که با خاطرنشان ساختن تابعیت آن‌ها، حکومت تاجیکستان را نیز متهم کند که ظاهرا ارتباط به حضور شماری از چهره‌های ضد طالبان در دوشنبه و بهره‌برداری سیاسی طالبان از این موضوع دارد.

همکاری نظامی ایران و طالبان تا کجا پیش می‌رود؟

از آغاز تشکیل «ولایت خراسان» داعش در اوایل سال ۲۰۱۵ که شامل ایران، افغانستان، جمهوری‌های آسیای میانه و پاکستان و هند است، سردرگمی زیادی در مورد ماهیت این گروه وجود داشته است.

دولت پیشین افغانستان معتقد بود که داعش از افغانستان به عنوان یک پل به سمت آسیای میانه استفاده می‌کند تا به گروه‌های محلی متحد خود در آنجا وصل شود. اما شواهد نشان می‌داد که داعش موفق به جذب شمار زیادی از جوانان عمدتا شهری، اغلب در دانشکده‌های شرعیات در ننگرهار و کابل شده و شماری از مولوی‌های تندرو سنی در کشور را جذب کرده است.

ایران و روسیه در آن زمان ظاهرا با این استدلال که طالبان علیه داعش در افغانستان می‌جنگند، به آنها کمک نظامی می‌کردند.

اما برخلاف دولت‌های سوریه و عراق که برای مقابله با داعش به حضور نظامی جمهوری اسلامی وابسته بودند، حکومت طالبان با هرگونه حضور نظامی خارجی به‌شدت مخالفت نشان می‌دهد.

ایران حضور نظامی خود در سوریه و عراق را «مستشاری» می‌خواند، تاهنوز اطلاعاتی در مورد همکاری نظامی ایران به نحویی که در افغانستان نیز حضور مستشاری بدست آورد، منتشر نشده است اما همکاری اطلاعاتی میان طالبان و ایران وجود دارد که در مواردی منجر به دستگیری افرادی مظنون به «جاسوسی» شده است.

در صورتی که ایران به حکومت طالبان نیز مانند سایر گروه‌های تحت حمایت خود در منطقه، هواپیماهای بی‌سرنشین (پهباد) بدهد، همکاری نظامی آن‌ها وارد مرحله‌ تازه‌ای خواهد شد. سلاحی که طالبان برای کنترل آسمان کشور که تاهنوز پهبادهای آمریکایی می‌چرخند و حمله به چریک‌های مخالف خود به آن شدیدا نیاز دارد.

ایران در برابر داعش در افغانستان انتخاب‌های متفاوت از یک دهه کارزار در عراق و سوریه پیش رو دارد. هزاران جنگجوی نیابتی ایران در سوریه موسوم به «فاطمیون» و «زینبیون»، متشکل از جنگجویان آموزش دیده شیعیان افغانستان و پاکستان سال‌ها با داعش جنگیدند و در عراق نیز گروه‌های تحت حمایت ایران در برابر داعش می‌جنگند.

آیا تهران به استفاده از نیروهای همسو در افغانستان نیز برای مقابله با داعش رو می‌آورد یا صرفا متکی به کمک و همکاری طالبان می‌ماند.

برخی در شبکه‌های اجتماعی و روزنامه‌های ایرانی علیه حضور مهاجران افغان در این کشور کارزار به راه انداخته‌اند، در حالی که تاکنون ربط مستقیمی میان چندین حمله داعش در سال‌های اخیر و مهاجران افغان بدست نیامده است.

هفته گذشته روزنامه «جمهوری اسلامی» چاپ تهران گزارش داد که عناصری از اعضای طالبان در استان سیستان و بلوچستان، «مشغول فعالیت‌های مشکوک هستند.» این روزنامه طالبان را متهم به همکاری با عناصر گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی در ولایت‌های همجوار با ایران کرده است.

احمد وحیدی، وزیر کشور ایران، یک روز پس از رویداد کرمان گفت که «انسداد مرزی» ایران با افغانستان و پاکستان در اولویت قرار دارد «که ابعاد مختلفی دارد و فقط دیوار نیست و کارهای مختلفی برای انسداد مرز انجام می‌شود.»

ایران همچنین روند جمع‌آوری و اخراج هزاران مهاجر افغان از این کشور را تسریع کرده است. به گفته مسئولان، در سال گذشته حدود یک میلیون مهاجر را به افغانستان بازگردانده است که بعید است که در کاهش خطر حملات برنامه‌ریزی شده گروه داعش تاثیر مستقیم داشته باشد.

طالبان اعلام کرده‌ که در سال ۲۰۲۳ نیروهای امنیتی آن‌ها «۳۰۰۰ عملیات» علیه داعش و سایر گروه‌های مخالف مسلح انجام داده‌ اما حملات داعش کماکان دستکم از مردم عادی قربانی می‌گیرد.