نگرانی‌ها از رقابت تسلیحاتی جدید با انقضای پیمان محدودیت کلاهک‌های هسته‌ای میان آمریکا و روسیه

آخرین توافقنامه کنترل تسلیحات هسته‌ای بین روسیه و ایالات متحده آمریکا، موسوم به «پیمان استارت نو»، پنجشنبه ۵ فوریه ۲۰۲۶ منقضی می‌شود و به تمام محدودیت‌های قانونی بر زرادخانه‌های آنها پایان می‌دهد؛ امری که موجب افزایش نگرانی‌ها در مورد یک مسابقه تسلیحاتی جدید است.

پیمان استارت نو که در سال ۲۰۱۰ امضا و در ۵ فوریه ۲۰۱۱ اجرایی شد، یکی از معدود توافقنامه‌هایی بود که برای کمک به جلوگیری از یک جنگ هسته‌ای فاجعه‌بار طراحی شده بود.

این پیمان هر دو کشور را به استقرار تنها ۱۵۵۰ کلاهک هسته‌ای استراتژیک محدود می‌کرد، که کمتر از تعداد کلاهک‌های هسته‌ای تحت توافق پیش از آن، موسوم به «پیمان استارت»، بود و همچنین شفافیت‌هایی از جمله انتقال داده‌ها و اعلان‌ها و بازرسی‌های میدانی را برای دو طرف ایجاد کرد.

در فوریه ۲۰۲۱، دولت جو بایدن، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، این پیمان را پیش از انقضای آن به مدت ۵ سال دیگر تمدید کرد.

انقضای این پیمان عملا پایان همکاری کنترل تسلیحات بین واشنگتن و مسکو خواهد بود؛ پیمانی که به پایان جنگ سرد کمک کرد.

بعضی از تحلیلگران امیدوارند که این انقضا آغازگر مذاکرات جدید کنترل تسلیحات باشد، در حالی که بعضی دیگر بیم آن دارند که این امر منجر به یک مسابقه تسلیحاتی جدید شود و کشورهای بیشتری به دنبال تبدیل شدن به قدرت هسته‌ای باشند.

امروز چهارشنبه، پاپ لئون چهاردهم از آمریکا و روسیه خواست که این پیمان را تمدید کنند و گفت که وضعیت فعلی جهان مستلزم «انجام هر کاری برای جلوگیری از یک مسابقه تسلیحاتی جدید» است.

دریاسالار تونی راداکین، رئیس سابق نیروهای مسلح بریتانیا، هشدار داده است که معماری و چارچوب‌هایی که به حفظ امنیت جهان کمک می‌کردند، «اکنون در معرض خطر فروپاشی» هستند.

آقای رادکلین سال گذشته در یک سخنرانی، فروپاشی این معاهدات کلیدی کنترل تسلیحات را «یکی از خطرناک‌ترین جنبه‌های امنیت جهانی کنونی ما» و همچنین «اهمیت فزاینده سلاح‌های هسته‌ای» توصیف کرد.

دمیتری مدودف، رئیس‌جمهور روسیه که در سال ۲۰۱۰ به‌عنوان رئیس‌جمهور وقت، پیمان استارت نو را امضا کرد، گفت که انقضای آن باید «همه را نگران کند». این یک اظهارنظر هوشمندانه از سوی سیاستمداری است که لفاظی‌های اخیرش شامل تهدیدات هسته‌ای بوده است.

در ۲۱ فوریه ۲۰۲۳، روسیه مشارکت خود در پیمان استارت نو را به حالت تعلیق درآورد. با این حال، از این پیمان خارج نشد و تصریح کرد که همچنان به محدودیت‌های عددی در این پیمان پایبند خواهد بود.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، کمتر نگران به نظر می‌رسد. ماه گذشته، او به نیویورک تایمز گفت: «اگر منقضی شود، منقضی می‌شود... ما توافق بهتری خواهیم کرد.»

واشنگتن معتقد است که هرگونه معاهده کنترل تسلیحات در آینده باید شامل چین هم باشد، که در حال ساخت زرادخانه هسته‌ای خود است.

در همین حال، روسیه مدت‌هاست که استدلال می‌کند که هرگونه معاهده کنترل تسلیحات در آینده باید شامل فرانسه و بریتانیا، دو قدرت هسته‌ای اروپا، باشد.

«پیمان استارت» اولیه که در سال ۱۹۹۱ از سوی ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی امضا شد، هر دو طرف را از استقرار بیش از ۶۰۰۰ کلاهک هسته‌ای منع می‌کرد.

پس از آن، «پیمان استارت نو» در سال ۲۰۱۰ در پراگ از سوی ایالات متحده آمریکا و روسیه امضا شد.

با وجود یک تعلیق فنی سه سال پیش، تصور می‌شد که هر دو کشور همچنان به آن توافق پایبند بوده‌اند.

این توافق از افزایش کنترل‌نشده سلاح‌های هسته‌ای جلوگیری کرد و برای دو کشور با بزرگترین زرادخانه‌های هسته‌ای سازوکارهایی برای شفاف‌سازی فراهم کرد تا مانع قضاوت نادرست در مورد نیات یکدیگر شوند.

انقضای این پیمان و عدم تمدید آن از یک الگوی نگران‌کننده پیروی می‌کند؛ یعنی اینکه احتمالا مانند سایر معاهدات طولانی‌مدت کنترل تسلیحات عملا رها شوند.

هم آمریکا و هم روسیه در حال حاضر در حال نوسازی نیروهای هسته‌ای خود و افزایش قابلیت‌های استراتژیک خود هستند. یک مسابقه تسلیحاتی جدید هم‌اکنون در جریان است.

به نظر نمی‌رسد که آمریکا یا روسیه عجله‌ای برای امضای یک معاهده جدید کنترل تسلیحات داشته باشند.

این موضوع در دستور کار دیدار ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، با دونالد ترامپ در دیدار آلاسکا در سال گذشته قرار داشت، اما هیچ اتفاقی نیفتاد.

یک توافق جدید هنوز امکان‌پذیر است، اما انقضای پیمان استارت نو نشان از دورانی بی‌ثبات‌تر و خطرناک‌تر دارد.