قفقاز جنوبی و تنش ايران و امريکا؛ چرا سه کشور منطقه نگران گسترش بحران هستند؟

کشورهای قفقاز جنوبی رویکرد محتاطانه‌ای در قبال تشدید تنش‌های ایران و آمریکا و هشدارها درباره احتمال حمله به تاسیسات هسته‌ای ایران، در پیش گرفته‌اند. سه کشور ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان کوشیده‌اند میان روابط خود با ایران و ایالات متحده توازن برقرار کنند.

واکنش هر یک از این کشورها به بحران ایران، تابع رابطه خاص آن‌ها با تهران است، اما وجه مشترک این واکنش‌ها، احتیاط و برقراری تعادل در مدیریت مناسبات با ایران و آمریکا بوده است. این احتیاط از نگرانی نسبت به تلافی‌جویی هر یک از دو طرف و گسترش احتمالی درگیری به سراسر منطقه ناشی می‌شود.

جمهوری آذربایجان که پیشینه‌ای از روابط پرتنش با تهران دارد، به جمهوری اسلامی اطمینان داده که باکو اجازه نخواهد داد از حریم هوایی‌اش برای حمله به ایران استفاده شود. اما رهبران ارشد گرجستان و ارمنستان از اظهارنظر علنی درباره تحولات اخیر خودداری کرده‌اند. در هر سه کشور، تحلیلگران به بررسی پیامدهای گسترده‌تر ژئوپلیتیکی و نتایج احتمالی بحران پرداخته‌اند.

ارمنستان؛ ایران به عنوان شریک حیاتی تجاری

ارمنستان و ایران به طور سنتی روابط سیاسی و اقتصادی نزدیکی داشته‌اند که بر تفاوت‌های مذهبی آن‌ها غلبه کرده است. برای ارمنستان که محصور در خشکی است، ایران شریکی حیاتی به‌شمار می‌آید؛ مسیری برای دسترسی به راه‌های تجاری کلیدی و نیز یک تامین‌کننده و بازار مهم. مبادلات دوجانبه در سال‌های اخیر افزایش یافته و گردش سالانه آن به حدود ۷۰۰ میلیون دلار رسیده است.

تهران درباره «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» که قرار است جمهوری آذربایجان را به نخجوان متصل کند و در امتداد مرز جنوبی ارمنستان با ایران ساخته شود، ابراز نگرانی کرده است. اما ایروان می‌گوید که این پروژه صرفا تجاری است و اطمینان داده است که نگرانی‌های همسایگان را در نظر می‌گیرد.

در ۱۱ فوریه، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، سالگرد انقلاب اسلامی را به علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، تبریک گفت و تاکید کرد که ایروان برای گسترش روابط راهبردی با ایران اهمیت زیادی قائل است.

مقام‌های ارمنستان در قبال تنش‌های اخیر پیرامون ایران سکوت کرده‌اند، اما رسانه‌ها و مفسران به بررسی پیامدهای احتمالی پرداخته‌اند.

آنا داوتیان، تحلیلگر سیاسی، از فشاری گفت که هم‌زمان با تلاش‌های آمریکا برای دستیابی به توافق هسته‌ای جدید با ایران، بر ارمنستان وارد می‌شود. به گفته او، ثبات ایران برای ارمنستان حیاتی است و بهبود روابط ایران و غرب می‌تواند محدودیت‌های سیاسی ایروان را کاهش دهد.

سرگئی ملکونیان از «موسسه تحقیقات سیاست کاربردی ارمنستان» نیز با تاکید بر اهمیت اقتصادی موضوع می‌گوید: «ایران،‌ با گردش تجاری سالانه ۷۰۰ میلیون دلار، چهارمین شریک تجاری ارمنستان است. هرگونه بی‌ثباتی سیاسی یا اقتصادی در ایران مستقیما بر ارمنستان اثر می‌گذارد و ثبات ایران را برای ارمنستان به امری حیاتی تبدیل می‌کند.» آقای ملکونیان یادآوری می‌کند که بیش از ۳۰ درصد صادرات ارمنستان از مرز ایران عبور می‌کند.

نلی میناسیان، کارشناس امنیت منطقه‌ای، با هشدار نسبت به چالش‌های بالقوه انسانی،‌ می‌گوید ارمنستان باید برای سناریوهای مختلف، از جمله احتمال ورود پناهجویان در صورت تشدید بحران، آماده باشد.

آرا آیوازیان، وزیر خارجه پیشین ارمنستان و از چهره‌های مخالف دولت، نیز خواهان تقویت روابط با ایران در قالب مثلث راهبردی ارمنستان - روسیه - ایران شده است.

جمهوری آذربایجان؛ تعهد به عدم مشارکت در حمله به ایران

ایران و جمهوری آذربایجان اخیرا کوشیده‌اند روابط پرتنش خود را ترمیم کنند، هرچند نگرانی تهران از روابط نزدیک باکو با اسرائیل و نیز «مسیر ترامپ» همچنان پابرجاست.

جمهوری آذربایجان در جریان اعتراض‌های ژانویه در ایران و تنش‌های میان تهران و واشنگتن، موضعی محتاطانه در پیش گرفت. مقام‌های ارشد این کشور تا اواخر ژانویه اظهار نظر نکردند، تا زمانی که جیحون بایراموف، وزیر خارجه، به همتای ایرانی خود گفت باکو هرگز اجازه نخواهد داد از حریم هوایی‌اش برای عملیات نظامی علیه ایران استفاده شود.

روز ۳۱ ژانویه، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان، با مسعود پزشکیان تماس گرفت و با ابراز نگرانی از وضعیت موجود، آمادگی باکو برای کمک به کاهش تنش‌ها را اعلام کرد.

آقای علی‌اف ۶ فوریه نیز در دیدار با عزیز نصیرزاده، وزیر دفاع جمهوری اسلامی، بار دیگر برای میانجی‌گری اعلام آمادگی کرد. آقای نصیرزاده که در سفری غیرمنتظره به باکو رفته بود، با وزیر دفاع جمهوری آذربایجان نیز دیدار کرد.

رسانه‌ها و مفسران نزدیک به دولت، به اظهارات یک دیپلمات ارشد ایرانی در باکو درباره سرریز احتمالی درگیری آمریکا و ایران به منطقه، تهدیدهای تهران علیه منافع آمریکا در کشورهای همسایه و خطر استفاده ایران از نیروهای نیابتی علیه جمهوری آذربایجان پرداختند.

در این چارچوب، گزارش‌های رسانه‌ای تلاش‌های اخیر باکو برای تقویت همکاری‌های دفاعی با شرکای راهبردی‌اش - آمریکا، پاکستان و امارات - را برای حفاظت از زیرساخت‌های حمل‌ونقل و انرژی منطقه، به ویژه در دریای خزر، حیاتی دانستند. یک وب‌سایت نزدیک به دولت نیز با تاکید بر تمایل گسترده‌تر باکو به ثبات منطقه‌ای، به برنامه‌های جمهوری آذربایجان برای جذب سرمایه‌گذاری و فناوری آمریکا در قفقاز جنوبی اشاره داشت.

هم‌زمان، رسانه‌های آذربایجانی پیامدهای احتمالی حملات آمریکا و بی‌ثباتی در ایران بر جمعیت بزرگ آذری‌تبار این کشور و نیز خطر ورود پناهجویان به جمهوری آذربایجان را بررسی کردند. از نظر اقتصادی، کارشناسان به اثر محسوس بر بازار مصرف جمهوری آذربایجان اشاره کردند و یادآور شدند ایران تامین‌کننده مهم مواد غذایی برای این کشور است.

گرجستان؛ اختلاف نظر درباره پیامدهای بحران ایران

گرجستان مدت‌هاست رویکردی محتاطانه اما دوستانه نسبت به ایران دنبال می‌کند. با این حال، در سال‌های اخیر گرم‌تر شدن روابط تفلیس و تهران، به ویژه هم‌زمان با تیره‌تر شدن روابط گرجستان با غرب، در برخی محافل نگرانی‌هایی برانگیخته است. روابط تجاری تفلیس و تهران محدود است و سهم ایران از کل تجارت خارجی گرجستان تنها ۱/۵ درصد است.

ناظران به افزایش چشمگیر شمار شرکت‌های ثبت‌شده با مالکیت ایرانی در گرجستان اشاره کرده‌اند. بسیاری از این شرکت‌ها در روستاهای دورافتاده یا در نشانی‌هایی ثبت شده‌اند که نشانی از فعالیت تجاری ندارند. برخی مفسران ابراز نگرانی کرده‌اند که از این شرکت‌ها برای دور زدن تحریم‌های بین‌المللی استفاده شود.

واکنش مقام‌های گرجستان به بحران ایران عمدتا به اظهارات محتاطانه نمایندگان حزب حاکم «رویای گرجستان» محدود بوده و مقام‌های ارشد دولتی بیانیه رسمی صادر نکرده‌اند.

اواسط ژانویه، داویت ماتیکاشویلی، نماینده این حزب و رئیس کمیته آیین‌نامه پارلمان، خواهان حل‌وفصل مسالمت‌آمیز بحران شد.

گیا ولسکی، نایب رئیس پارلمان، نیز گفت «هدف اصلی گرجستان حفظ ثبات در منطقه است» و افزود این کشور از تغییرات رادیکال که باعث بی‌ثباتی در تهران شود، استقبال نمی‌کند.

تحلیل‌گران گرجستان دیدگاه‌های بسیار متفاوتی درباره تنش‌های مربوط به ایران مطرح کرده‌اند.

لاشا دزبیساشویلی، تحلیلگر سیاسی، بر این باور است که در صورت فروپاشی حکومت در ایران، سرازیر شدن موج پناهجویان و گرانی کالاها، جدی‌ترین خطراتی است که گرجستان را تهدید می‌کند.

در نقطه مقابل، زویاد اسکویتاریدزه، بنیان‌گذار یک شرکت مشاوره‌ای مدعی شده است که تصمیم برای مداخله نظامی تمام‌عیار آمریکا در ایران «از پیش نهایی شده است». او استدلال می‌کند که چنین تحولی در «بستر رقابت قدرت‌های بزرگ و پیشبرد پروژه مسیر ترامپ»، می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای را نصیب گرجستان و سایر کشورهای قفقاز جنوبی کند.

گئورگی سانیکیدزه، تاریخ‌دان، تاثیر تحولات ایران بر گرجستان را کم‌اهمیت دانسته و گفته است دو کشور روابط اقتصادی و سیاسی نزدیکی ندارند. به گفته او، در صورت تغییر حکومت در ایران، گرجستان می‌تواند نقش پررنگ‌تری در ترانزیت کالاهای ایرانی به مقصد اروپا ایفا کند.

در زمینه تحولات نظامی، اواخر ژانویه گزارش شد که یک هواپیمای ترابری نظامی ام‌سی-۱۳۰جی آمریکا برای مدت کوتاهی در فرودگاه بین‌المللی تفلیس فرود آمده است؛ رخدادی که به گفته بخش گرجی رادیو اروپای آزاد «بحث‌هایی را در گرجستان برانگیخت».

با وجود توافق‌های آمریکا و گرجستان که به صورت بالقوه می‌تواند استفاده از خاک گرجستان در اقدام علیه ایران را تسهیل کند، واختانگ کاپانادزه، رئیس پیشین ستاد کل ارتش گرجستان، این سناریو را بعید دانست و گفت ارمنستان، پاکستان و چند کشور دیگر که آمریکا اکنون روابط بهتری با آن‌ها دارد، شرکای محتمل‌تری هستند.

با این حال او هشدار داد اگر آمریکا درگیر عملیات زمینی گسترده شود، این تحول برای کل منطقه از جمله گرجستان طولانی و بسیار چالش‌برانگیز خواهد بود.