معدن اورانیومی که باعث کشمکش نیجر و فرانسه شد

در ادامه تنش‌های پر افت‌وخیز در روابط نیجر و فرانسه، رهبران نظامی نیجر به‌شدت برای بیرون راندن فرانسه از بخش‌های مهم اقتصادی این کشور، خصوصاً صنعت استخراج اورانیوم مصمم به نظر می‌رسند.

اخیرا شرکت ارانو، شرکت دولتی فرانسه که تولیدکننده برق هسته‌ای است اعلام کرد حکومت‌ نظامی که بعد از سرنگونی محمد بازوم، دوست و متحد فرانسه بعد از کودتا ماه ژوئیه ۲۰۲۳، بر سر قدرت آمده است کنترل کامل یکی از شرکت‌های استخراج محلی به نام سومایر را در دست گرفته است.

این حرکت می‌تواند تأثیر فراگیرتری داشته باشد. هرچند نیجر کمتر از ۵ درصد اورانیوم جهان را تولید می‌کند، اما در سال ۲۰۲۲ تأمین‌کننده یک‌ چهارم اورانیوم برای نیروگاه‌های هسته‌ای سراسر اروپا بوده است.

اتفاقات اخیر شرایط را از جهات دیگر هم سخت‌تر هم کرده است زیرا کشورهای اروپایی در تلاش‌اند با چالش‌های تغییرات اقلیمی مبارزه کنند و میزان آلاینده‌های کربنی حاصل از تولید برق را پایین بیاورند.

خروج شرکت ارانو از نیجر تأثیر منفی دیگری بر امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه خواهد داشت که با بحران‌های داخلی بسیاری روبه‌رو است.

خبر احتمال خروج ارانو همزمان‌ شد با خبر قطع همکاری چاد، دیگر شریک قدیمی آفریقایی فرانسه که تازگی و به‌طور ناگهانی اعلام کرد به همکاری‌های امنیتی‌اش با فرانسه پایان خواهد داد. سنگال هم اعلام کرد مصر است پایگاه‌های نظامی فرانسه در داکار برچیده شوند.

بحرانی که شرکت ارانو در نیجر با آن روبه‌رو است نشان می‌دهد فرانسه برای تأمین انرژی خود با چالش‌های بزرگی روبه‌رو است.

فرانسه با داشتن ۱۸ نیروگاه اتمی که درمجموع ۵۶ راکتور دارند تابه‌حال ۵۶ درصد برق خود را با نیروی هسته‌ای تأمین کرده است و در مسیر کاهش دادن آلاینده کربنی حاصل تولید برق از بقیه کشورها جلوتر بوده است.

اما فرانسه تولید داخلی اورانیوم خود را از حدود ۲۰ سال قبل محدود کرد.

به همین دلیل این کشور از حدود یک دهه قبل، حدود ۹۰ هزار تن اورانیوم وارد کرده است که یک‌ پنجم آن از نیجر بوده است. قزاقستان که به‌تنهایی ۴۵ درصد نیاز جهان را تأمین می‌کند، دیگر منبع مهم تأمین‌کننده اورانیوم فرانسه است.

ادامه اختلال و درنهایت تعطیل شدن عملیات شرکت ارانو در نیجر قطعاً فرانسه را ناچار خواهد کرد به دنبال منابع دیگری بگردد.

تأمین‌کننده‌های دیگری در دسترس هستند و کشورهایی مانند ازبکستان، استرالیا و نامیبیا هم برای واردات وجود دارند.

سال گذشته، همسایه‌های نیجر در جنوب غربی آفریقا در واکنش به کودتایی که در آن رخ داد این کشور را تحریم کردند و بخشی از این تحریم صادرات اورانیوم از نیجر را فلج کرد و به دنبال آن صادرکنندگان دیگر اورانیوم برای تأمین این کمبود وارد صحنه شدند.

واردات اورانیوم اتحادیه اروپا از این کشور به یک‌ سوم رسیده است و بیشتر این کمبود را کانادا جبران کرده است.

اما این موقعیت بهای سیاسی سنگینی دیگری هم داشته است. واردات اورانیوم اتحادیه اروپا از روسیه، با وجود تحریم‌های شدیدی که به دنبال حمله به اوکراین برای این کشور وضع‌شده است، بیش از ۷۰ درصد افزایش داشته است.

طبیعی است که حالا این روسیه است که از سال ۲۰۲۰ به بهترین دوست رهبران نظامی نیجر که قدرت را در دست گرفته‌اند و همسایگان دوست آن‌ها یعنی بورکینو فاسو و مالی تبدیل‌ شده است.

نیروهای قراردادی نظامی روسیه در کنار ارتش مالی با نیروهای جهادی و همچنین اقلیت‌های جدایی‌طلبی مانند طوارق‌ها می‌جنگند و همزمان در نیجر و بورکینو فاسو برای حفاظت از رهبران ارشد حکومت‌های نظامی کمک می‌کنند.

به همین دلیل، هرچند فرانسه و به‌طورکلی اروپا می‌توانند راه‌هایی برای جبران اورانیومی که از نیجر وارد می‌شد پیدا کنند، این چرخش چندان برایشان بی‌مسئله و راحت نیست.

کشورهای اروپایی حداقل در کوتاه‌ مدت، بیشتر به روسیه و همسایه‌های آسیای مرکزی آن متکی خواهند بود و باید فشار اقتصادی که قرار بوده بر روسیه و ولادیمیر پوتین در این دوره حساس از بحران اوکراین وارد کنند را نادیده بگیرند.

علاوه بر این؛ رابطه حکومت جدید نیجر با کل اتحادیه اروپا به‌ اندازه رابطه ازهم‌ پاشیده‌اش با فرانسه، با بی‌اعتمادی همراه است و به همین دلیل متحدانی جدیدی فراتر از متحدان غربی قدیم می‌طلبد.

ایران، به‌عنوان یک مشتری بالقوه اورانیوم، می‌تواند گزینه جدیدی برای این کشور باشد.

رابطه بین دو دولت با دیداری که نخست‌وزیر نیجر، علی ماهامانه لمین زین در ماه ژانویه گذشته از تهران داشت، عمیق‌تر شده است. چند ماه پیش شایعاتی مبنی بر معامله احتمالی تأمین کیک زرد کنستانتره اورانیوم برای مدت کوتاهی در جریان بود.

همزمان، شرکت ارانو، با وجود رویه خصمانه حکومت‌ نظامی که در نیامی در قدرت است، امید چندانی برای بازگردان فعالیت‌های استخراج اورانیوم به حالت عادی و صدور از این کشور ندارد.

دلیل این ضدیت با فرانسه به سخنان امانوئل مکرون برمی‌گردد که ژوئیه ۲۰۲۳ سرنگونی حکومت بازوم در نیجر را محکوم کرد. آقای بازوم یکی از نزدیک‌ترین متحدان سیاسی و امنیتی فرانسه در آفریقا بود.

پاریس قاطعانه از موضع سفت‌ و سخت جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا به نام اکواس حمایت کرد و حتی در آن زمان شایعاتی وجود داشت که فرانسه حاضر است اگر این گروه کشورها تصمیمی مبنی بر دخالت نظامی علیه نیجر و بازگرداندن بازوم بگیرند، از آن‌ها حمایت خواهد کرد.

در چنین فضای پرتنش، پر دشمنی و بی‌اعتمادی شرکت اورانو هدف مناسب و خوبی برای انتقام‌جویی به نظر می‌رسید.

در طول سال‌ها فعالیت‌های این شرکت و نقش آن در صنعت اورانیوم نارضایتی‌های زیادی بین مردم نیجر ایجاد کرده بود و ادعاهایی مطرح‌ شده بود که این شرکت فرانسوی اورانیوم را با وجود مذاکرات دوره‌ای تمدید قرارداد صادرات، به قیمت ارزان می‌خرد. هرچند عملیات استخراج چند سال بعد از استقلال نیجر آغاز شد، این روند در دید بسیاری نماد و ادامه همان روند پسا استعماری فرانسه تلقی شد.

بعد از کودتای سال گذشته در این کشور، شرکت اورانو تلاش کرد خود را از دعواها دیپلماتیک دورنگه دارد و بی‌سروصدا با همان روند عادی به کارش ادامه دهد.

اما تحریم‌هایی که بلوک کشورهای اکواس وضع کردند مانع صادرات اورانیوم معدن سومایر در که در نزدیکی آرلیت در صحرا آفریقا است، شد.

و حتی بعد از آنکه این تحریم‌ها در اواخر ماه فوریه لغو شدند، مسیر معمول صادرات اورانیوم که از بندر کوتونو در بنین می‌گذشت، مسدود باقی ماند زیرا حکومت‌نظامی جدید نیجر به دنبال یک مناقشه سیاسی ادامه‌دار با بنین این مرز را بسته است.

اورانو پیشنهاد داد اورانیوم را به‌طور هوایی از کشور خارج کند اما حکومت این پیشنهاد را رد کرد.

در ماه ژوئن، حکومت‌نظامی حقوق این شرکت فرانسوی را برای ساخت تأسیسات جدید در معدن بزرگ ایمورارن ملغی کرد. این معدن امیدی برای آینده و رشد صنعت استخراج اورانیوم نیجر بود.

همزمان، مسدود شدن صادرات باعث شد معدن سومایر که تا ماه نوامبر ۱۱۵۰ تن کنستانتره اورانیوم به ارزش ۲۱۰ میلیون دلار در انبار داشته باشد، به بحران مالی جدی نزدیک شود.

وقتی شرکت اورانو تصمیم گرفت تولید بیشتر اورانیوم را متوقف کند تا پرداخت حقوق کارکنان و کارگران را در اولویت قرار دهد، روابطش با حکومت جدید دچار مشکلات شدیدتری شد و تقریباً از هم پاشید.

البته این فقط شرکت ارانو نیست که بهای سنگین این موقعیت را می‌پذیرد بلکه کل اقتصاد نیجر هم به دنبال از دست دادن درآمد حاصل از صادرات و درخطر قرار گرفتن صدها شغل، از این شرایط بسیار آسیب خواهد دید.

برای آرلیت و دیگر مردمان ساکن در صحرای شمالی، این ضربه بزرگی خواهد بود. اخیراً صحبت‌هایی در مورد شروع فعالیت‌های استخراج معدن به دست چین در این ناحیه به گوش می‌رسد و شرکایی برای صنایع دیگر هم به این منطقه تمایل نشان داده‌اند.

اما حکومت‌ نظامی نیجر نیازی به امتیاز دادن به شرکت ارانو احساس نمی‌کند زیرا به لطف خط لوله جدیدی که با کمک چینی‌ها ساخته‌ شده است، صادرات نفت آن‌ها افزایش پیدا کرده است.

با توجه به این ضمانت‌های اقتصادی، حکومت نیجر ظاهراً آماده است هزینه سنگین بر هم زدن مشارکت قدیمی استخراج اورانیوم با فرانسه که حالا یکی از مخالفان اصلی آن‌ها در عرصه بین‌المللی است را بپردازد.

پل ملی مشاورو محقق برنامه آفریقا در اندیشکده چتم هاوس در لندن است.