سایه سنگین جنگجویان خارجی بر رهبران جدید سوریه

اسلام‌گرایان تندرو و جهادی‌ها، در بحبوحه فشار آمریکا، به طرح‌های سوریه درباره جنگجویان خارجی با دیده تردید می‌نگرند.

داعش از این ترس‌ها بهره‌برداری کرده و جنگجویان خارجی را به پیوستن به صفوف خود ترغیب می‌کند و نسبت به نیات «پنهان و خطرناک» احمد شرع هشدار می‌دهد.

سوریه طرح‌های مربوط به جنگجویان خارجی را مبهم نگه داشته، گرچه گاهی به اعطای تابعیت به برخی از آنان اشاره کرده است.

تعداد زیادی از جنگجویان خارجی در کنار هیئت تحریر شام جنگیده‌اند؛ بنابراین اگر شرع بخواهد علیه آن‌ها اقدام کند، با پیامدهای سنگینی روبه‌رو خواهد شد.

از نگاه اسلام‌گرایان، جنگجویان خارجی «مهاجرین» هستند که شایسته احترام و پاداش‌اند، و همین باور، احمد شرع را در شرایطی حساس و پیچیده قرار داده است.

دولت موقت تازه‌روی کار آمده سوریه به رهبری احمد شرع با فشارهای شدیدی از سوی غرب، به‌ویژه ایالات متحده روبه‌روست؛ آن‌ها خواهان اخراج کامل یا جزئی نیروهای خارجی از سوریه و جلوگیری از حضورشان در نهادهای حکومتی یا امنیتی هستند. غرب در مقابل وعده داده در صورت اجرای این خواسته، تحریم‌ها علیه سوریه را بردارد و از این کشور حمایت‌های سیاسی و اقتصادی کند. آمریکا تا کنون بیشتر تحریم‌های وضع شده علیخ سوریه را لغو کرده است.

نیروهای خارجی حاضر در سوریه مجموعه‌ای همگن نیستند؛ آن‌ها از لحاظ عقیده، پیوندها و وابستگی‌های سیاسی و اهداف عملی با یکدیگر تفاوت دارند. این مجموعه، ترکیبی از گروه‌های کوچک و افرادی مستقل از کشورهای گوناگون جهان است.

پیش از آغاز و در جریان حمله شورشیان در اواخر نوامبر به رهبری هیئت تحریر شام – گروه اسلام‌گرایی که اکنون در دمشق قدرت را در دست دارد – بسیاری از این یگان‌های خارجی، حضور، آموزش و فعالیت‌های رزمی خود را در اینترنت با افتخار به نمایش می‌گذاشتند.

اما در ماه‌های اخیر، حضور آن‌ها کمرنگ شده است؛ که احتمالاً ناشی از افزایش نگرانی‌های غرب از حضورشان و فشار بر دولت احمد شرع برای اخراج آن‌هاست. این نگرانی‌ها پس از آن تشدید شد که مقامات تحت رهبری هیئت تحریر شام در اواخر دسامبر، شماری از جنگجویان خارجی را به عنوان فرماندهان بلندپایه در ساختارهای نظامی جدید منصوب کردند.

موضع دولت سوریه در قبال این جنگجویان، هم محتاطانه و هم پیچیده بوده است. به نظر می‌رسد این دولت بین جنگجویان «دوست» – آن‌هایی که پیشتر از دولت اسلام‌گرای کنونی و سلف آن، یعنی هیئت تحریر شام، حمایت کرده‌اند – و آن‌هایی که ممکن است اقتدار و ثبات دولت را تهدید کنند، تمایز قائل می‌شود. این تفاوت‌گذاری، پرداختن جامع و قاطع به این مسئله را دشوارتر کرده است.

هر دو راهکار – نگه داشتن جنگجویان خارجی در سوریه یا اخراج گسترده آن‌ها – با خطراتی همراه است. ماندن آن‌ها می‌تواند تنش‌های داخلی را عمیق‌تر کرده، به ترویج بیشتر افراط‌گرایی دامن بزند و حتی تهدیدی فراتر از مرزهای سوریه ایجاد کند. از سوی دیگر، اخراجشان می‌تواند به خشم و احساس خیانت منجر شود و این جنگجویان را به اتحاد، سازماندهی و احتمالاً رویارویی با دولت سوق دهد. گروه‌هایی مانند داعش هم‌اکنون در صدد سوءاستفاده از این نارضایتی‌ها و ترس‌ها برای جذب این جنگجویان و تقویت صفوف افراطی خود هستند.

همان جنگجویان، برداشت‌های متفاوت

گروه‌های اسلام‌گرا و جهادی از واژگان دینی و تاریخی برای اشاره به نیروهای خارجی استفاده می‌کنند، که می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای تضعیف یا به چالش کشیدن هر اقدام احتمالی دولت سوریه علیه آن‌ها به‌کار رود. در مقابل، دولت‌ها و رسانه‌ها و منابع رسمی معمولاً از اصطلاح «المقاتلون الأجانب»، معادل عربی «جنگجویان خارجی»، استفاده می‌کنند. این اصطلاح غالباً بار معنایی منفی دارد و این افراد را تهدیدی برای کشورهای میزبان، کشورهای مبدأ و جامعه بین‌الملل به تصویر می‌کشد.

در مقابل، اسلام‌گرایان و گروه‌های جهادی این افراد را «مهاجرین» می‌نامند. این اصطلاح در سنت اسلامی بار معنایی مثبتی دارد و مشروعیت مذهبی، قهرمانی و فداکاری را تداعی می‌کند – درست شبیه تفاوت میان اصطلاح تحقیرآمیز «جهادی» و لقب افتخارآمیز «مجاهد».

واژه «مهاجرین» ریشه در تاریخ صدر اسلام دارد؛ به کسانی اطلاق می‌شود که در کنار پیامبر اسلام از مکه هجرت کردند و سختی و رنج بسیاری را برای برپایی نخستین حکومت اسلامی در مدینه متحمل شدند. این اصطلاح در دل خود احترام عمیق دینی را نهفته دارد.

این تفاوت زبانی مسئله‌ای اساسی است؛ دولت‌ها از منظر تهدید به جنگجویان خارجی نگاه می‌کنند، اما برای اسلام‌گرایان، این افراد شخصیت‌هایی محترم و وفادارند که سزاوار حمایت و تقدریند، نه اخراج و مجازات.

برای دولت احمد شرع – با توجه به ریشه‌های اسلام‌گرایانه و سابقه حمایت شدن از سوی جنگجویان خارجی – این وضعیت یک دوراهی واقعی ایجاد می‌کند. هرگونه اقدامی برای اخراج «مهاجرین» (نه «جنگجویان خارجی») نه تنها خیانتی بزرگ تلقی خواهد شد، بلکه نقض اصول مذهبی نیز به شمار می‌رود.

جهادگرایان اغلب به موضع «شرافتمندانه» و «فداکارانه» ملا عمر، بنیان‌گذار طالبان، استناد می‌کنند. او در سال ۲۰۰۱ از تحویل میهمان خود، اسامه بن لادن «مهاجر»، به آمریکا خودداری کرد – با اینکه می‌دانست این تصمیم احتمالاً به سقوط حکومت طالبان منجر خواهد شد، که همین‌طور هم شد. در آن زمان، ملا عمر گفته بود که حاضر است آنچه از کشور ویران‌شده‌اش باقی مانده را «فدا کند» ولی «میهمانش» را به آمریکا تحویل ندهد.

جنگجویان خارجی در سوریه چه کسانی هستند؟

اطلاعات موثق اندکی درباره شمار دقیق جنگجویان خارجی در سوریه وجود دارد. برآوردها بسیار متفاوت‌اند: برخی رسانه‌ها که نسبت به تهدید این نیروها هشدار می‌دهند، اغلب تعداد آن‌ها را بزرگ‌نمایی می‌کنند، در حالی‌ که منابعی که در پی کمرنگ جلوه دادن این مسئله هستند، معمولاً آمار را کمتر از واقعیت نشان می‌دهند. برآوردهای میانه‌روتر حاکی از آن است که شمار آن‌ها به چند هزار نفر می‌رسد.

به طور کلی، این جنگجویان را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد: گروه‌هایی که با هیئت تحریر شام همسو هستند، گروه‌هایی که با جهادی‌های تندرو مخالف این هیئت متحدند، و آن‌هایی که وابستگی خاصی ندارند. دسته اول شامل جنگجویان خارجی است که در کنار هیئت تحریر شام یا مستقیماً زیر نظر آن می‌جنگیدند، از جمله گروه‌های عمدتاً اویغور مانند حزب اسلامی ترکستان و کتیبه الغربا ترکستان، و همچنین شماری از طیف‌های آسیای مرکزی و چچنی همچون واحد مهاجرین و انصار.

گروه دوم را جنگجویان خارجی‌ تشکیل می‌دهند که با سازمان‌های فراملیتی تندرو مانند القاعده و داعش همسو هستند؛ گروه‌هایی که از دیرباز با هیئت تحریر شام خصومت داشته‌اند. این گروه‌ها نه‌تنها با هیئت تحریر شام درگیر شده‌اند، بلکه مشروعیت سیاسی و دینی شرع را هم رد می‌کنند. شمار جنگجویان این گروه احتمالاً اندک است. شاخه القاعده در سوریه، یعنی حراس‌الدین، در ژانویه ۲۰۲۵ رسماً منحل شد و اغلب رهبران خارجی‌اش طی سال‌های اخیر در حملات پهپادی آمریکا کشته شده‌اند. حراس‌الدین همواره سعی کرده در سوریه حضوری کمرنگ داشته باشد از ترس حذف فیزیکی، از اعلام تعداد نیروها و اعضایش خودداری کرده است.

داعش در سوریه به‌شدت تضعیف شده است. بیشتر جنگجویان خارجی آن، که زمانی از سراسر جهان برای پیوستن به «خلافت» داعش سفر کرده بودند، یا کشته شده‌اند یا اکنون در زندان‌های شمال‌شرق سوریه محبوس‌اند. هرچند ممکن است هنوز تعداد اندکی از جنگجویان خارجی داعش در سوریه باقی مانده باشند، اما مانند القاعده، شمار آن‌ها احتمالاً بسیار کم است.

در ۱۵ مه، داعش در اقدامی آشکار برای بهره‌برداری از این نگرانی‌ها که احمد شرع احتمالاً پس از دیدار با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در عربستان سعودی، به اخراج جنگجویان خارجی دست خواهد زد، در فراخوانی کم‌سابقه از جنگجویان خارجی در سوریه داد خواست تا به صفوف این گروه بپیوندند.

برخی از جنگجویان خارجی، از جمله رهبران مذهبی افراطی و واعظان، سال‌هاست که در زندان‌های وابسته به هیئت تحریر شام نگهداری می‌شوند. این گروه متهم است که با بازداشت این افراد، در پی خاموش‌کردن صداهای منتقد و مخالف خود بوده است.

دسته‌ای دیگر از این گروه‌ها در منطقه‌ای خاکستری بین دوست و دشمن قرار می‌گیرند؛ مانند گروه‌های تندروی انصار توحید و انصار اسلام که احتمالاً آن‌ها نیز شمار اندکی از جنگجویان غیرسوری را در خود جای داده‌اند. اگرچه این گروه‌ها گهگاه در حملات تحت رهبری هیئت تحریر شام شرکت کرده‌اند، ااما از تسلیم شدن در برابر اقتدار این گروه در شمال غرب یا ادغام در ساختارهای آن خودداری کرده‌اند.

دسته «خنثی» سوم، از افراد خارجی به اصطلاح «مستقل» تشکیل شده است؛ کسانی که یا تصمیم گرفته‌اند با هیچ گروه موجودی همسو نشوند یا وابستگی‌های خود را پنهان کرده‌اند. این دسته شامل برخی شخصیت‌های مذهبی، فعالان رسانه‌ای، «کارکنان خیریه» و جهادی‌های «بازنشسته» می‌شود.

اما این دسته‌بندی‌ها انحصاری نیستند؛ برخی از جنگجویان «دوست» در دسته اول ممکن است همچنان تهدیدی برای دولت شرع باشند، به‌ویژه اگر احساس کنند در معرض خطر قرار دارند یا با جهت‌گیری‌ها و تصمیمات سیاسی «غیر اسلامی» آن مخالفت کنند.

ملیت‌ها

جنگجویان خارجی در سوریه از پیشینه‌های بسیار گوناگونی هستند.

به نظر می‌رسد بزرگترین گروه از جنگجویان خارجی در سوریه، اویغورهای چینی باشند؛ مسلمانانی از منطقه سین‌کیانگ در شمال غربی چین که بیشترشان عضو گروه شبه‌نظامی اسلام‌گرای حزب اسلامی ترکستان هستند. حزب اسلامی ترکستان، بزرگ‌ترین شاخه نظامی خارجی در سوریه محسوب می‌شود و شمار اعضای آن طبق برخی برآوردها از دو هزار نفر فراتر می‌رود؛ هرچند بخشی از این آمار ممکن است شامل اعضای خانواده‌های جنگجویان نیز باشد.

حزب اسلامی ترکستان سابقه همکاری و جنگیدن تحت فرمان تحریر شام را دارد و همین امر باعث شده تا به یکی از متحدان اصلی دولت شرع بدل شود. در ماه دسامبر، عبدالعزیز خدابردی، یکی از فرماندهان این گروه، در میان اتباع خارجی‌ بود که به مناصب ارشد ارتش جدید سوریه منصوب شدند.

گروه‌های کوچکی از جنگجویان آسیای مرکزی، به‌ویژه ازبک‌ها، چچن‌ها از قفقاز، و آلبانیایی‌ها نیز در سوریه فعال‌اند. بسیاری از این گروه‌ها در سال‌های گذشته مانند حزب اسلامی ترکستان با هیئت تحریر شام همکاری داشته و به مرور در ساختار و صفوف نظامی آن جذب شده‌اند.

برای اینکه هویت خارجی این افراد پنهان بماند و توجهی به حضورشان جلب نشود، هیئت تحریر شام پیش از رسیدن به قدرت در دمشق، نام‌هایی برگرفته از شخصیت‌های صدر اسلام را برای این واحدهای نظامی خارجی انتخاب کرد. این جنگجویان که از دید هیئت تحریر شام «دوست» به شمار می‌آیند، ممکن است واجد شرایط دریافت تابعیت سوری شوند و اجازه اقامت دائمی در کشور را داشته باشند.

در سال‌های اخیر، هیئت تحریر شام یگان‌های کوچک خارجی مانند «فرقه غرباء» که تحت سلطه فرانسوی‌ها بود و «جُندالله» و «جُند شام» که بیشتر چچنی بودند را منحل کرده، اگرچه شماری از اعضای این گروه‌ها همچنان در کشور باقی مانده‌اند.

در کنار گروه‌های قبلی، جنگجویانی از کشورهای عرب مانند مصر، عربستان، شمال آفریقا و یمن هم در سوریه دیده می‌شوند؛ برخی در گروه‌های اسلام‌گرای یادشده حضور دارند و برخی دیگر به عنوان مبلغ یا فعال مستقل فعالیت می‌کنند.

در مجموع، به نظر می‌رسد شمار کمی از اتباع غربی هنوز در سوریه باقی مانده‌اند. بسیاری از آن‌ها عضو داعش بودند و بعد از فروپاشی «خلافت»، یا کشته شدند یا به زندان افتادند. برخی دیگر، مثل توقیر شریف (امدادگر بریتانیایی که تابعیت بریتانیایی‌اش در سال ۲۰۱۷ سلب شد) و بلال عبد الکریم (فعال رسانه‌ای آمریکایی)، زمانی به اتهام برهم زدن نظم یا نشر اطلاعات کاذب توسط هیئت تحریر شام بازداشت و بعد آزاد شدند.

جنگجویان مقابل شهروندان

اگرچه بیشتر این خارجی‌ها به عنوان جنگجو وارد سوریه شدند، عده‌ای نیز به عنوان «شرعی» (علما و روحانیونی که کارشان وعظ و تبلیغ دینی بود) یا به عنوان امدادگر و فعال رسانه‌ای پا به این کشور گذاشتند. این «شرعی‌ها» اغلب در دل گروه‌های شبه‌نظامی جای می‌گرفتند و در آموزش‌های مذهبی، فقهی و فعالیت‌های تبلیغاتی آن‌ها نقش محوری داشتند.

برخی از این علمای مذهبی خود را مستقل می‌دانند و می‌گویند به گروه خاصی وابسته نیستند. نمونه‌ای شاخص، عبدالله المحیسنی، مبلغ پرنفوذ سعودی است که با وجود ارتباطات پیشین با جبهه نصرت و هیئت تحریر شام، در سال‌های اخیر بیشتر موضعی مستقل گرفته و همچنان از هیئت تحریر شام و دولت فعلی سوریه پشتیبانی می‌کند.

در برخی موارد، اصطلاح «مستقل» برای پنهان کردن وابستگی‌های شبه‌نظامی به‌کار می‌رفت تا خطر هدف قرار گرفتن توسط پهپادهای آمریکایی کاهش یابد.

گفته می‌شود برخی از این جنگجویان به‌طور کامل فعالیت‌های نظامی را کنار گذاشته و به عنوان غیرنظامی در سوریه ساکن شده‌اند؛ و به کارهایی غیرجنگی مانند اداره کسب‌وکارهای کوچک روی آورده‌اند.

اهداف

جنگجویان خارجی ممکن است اهداف متفاوتی داشته باشند.

بسیاری از این افراد به‌صورت مستقل و از سر خشم نسبت به خشونت‌های جنگ داخلی راهی سوریه شدند و هدفشان شرکت در «جهاد» علیه حکومت بشار اسد بود.

اگرچه بسیاری از جنگجویان خارجی فقط در پی سقوط اسد بودند اما گروهی از آن‌ها نیز آرزوی تأسیس یک حکومت اسلامی در سوریه را پس از سرنگونی حکومت داشتند. این هدف با باورهای سلفی‌ـ‌جهادی که اکثرشان به آن اعتقاد دارند، یعنی تشکیل یک دولت قدرتمند اسلامی سنی مبتنی بر شریعت، همخوانی دارد.

بسیاری از این جنگجویان که در سوریه ساکن شده‌اند، با زنان سوری ازدواج کرده و تشکیل خانواده داده‌اند، ممکن است از آرمان‌های بلندپروازانه خود برای برپایی یک دولت اسلامی صرف‌نظر کنند. در عوض، ترجیح می‌دهند تابعیت بگیرند و اجازه اقامت داشته باشند؛ چرا که بازگشت به کشورهای خودشان به احتمال زیاد با پیگرد قانونی و مجازات همراه خواهد بود.

برخی از جنگجویان ممکن است اهداف بلندمدت‌تری برای ایجاد تغییر در کشورهای مبدأ خود داشته باشند و بخواهند از سوریه به عنوان پایگاهی برای برنامه‌ریزی، آموزش و هماهنگی استفاده کنند. برای مثال، حزب اسلامی ترکستان که عمدتا متشکل از اویغورهاست، در نهایت به دنبال ایجاد یک دولت اسلامی در منطقه خودمختار سین‌کیانگ چین است. بسیاری از این جنگجویان خارجی، در کشورهای خود مخالف دولت بوده‌اند.

در اواخر دسامبر، یکی از اعضای مصری هیئت تحریر شام از آزادی تازه یافته خود در سوریه برای بسیج اقدام علیه دولت قاهره استفاده کرد. این اقدام خشم دولت مصر را برانگیخت، مقامات اسلام‌گرای دمشق را در موقعیت دشواری قرار داد و در نهایت منجر به زندانی شدن این شبه‌نظامی در سوریه شد.

برخی از جنگجویان نیز عمیقاً به مفهوم جهاد جهانی باور دارند. این افراد از میدانی به میدان دیگر می‌روند و هرجا که گمان کنند هدفی جهادی برای پیوستن وجود دارد، به آن می‌پیوندند. این دسته از جنگجویان ممکن است درست مانند آنچه جنگجویان القاعده در گذشته انجام می‌دادند، از جبهه‌ای به جبهه دیگر کوچ کنند.

در همین حال، جهادی‌های فراملی‌گرای تندرو ممکن است سوریه را به‌دلیل نزدیکی جغرافیایی‌اش، فرصتی راهبردی برای حمله به دشمن اصلی خود، یعنی اسرائیل، تلقی کنند.

از زمان تغییر حکومت در سوریه، هم القاعده و هم داعش در پیام‌هایشان به این امکان اشاره کرده‌اند که سوریه می‌تواند سکوی پرتابی برای ضربه به اسرائیل باشد.

هیئت تحریر شام در گذشته چگونه با جنگجویان خارجی برخورد می‌کرد؟

هیئت تحریرشام پیش از آنکه در دمشق قدرت را در دست بگیرد، متهم بود که برای حذف جنگجویان خارجی غیرهمسو، با نیروهای خارجی همکاری می‌کند؛ اتهامی که از سوی رقبای جهادی‌اش مطرح شد.

به گفته این منتقدان، هیئت تحریر شام برای این منظور، یا شخصیت‌های خارجی را در زندان‌های تحت کنترل خود در ادلب حبس می‌کرد – که برخی از آن‌ها هنوز هم در آنجا به سر می‌برند – و یا، بنا بر ادعاها، اطلاعات آن‌ها را به دستگاه‌های اطلاعاتی ترکیه و آمریکا منتقل می‌کرد تا در مکان‌یابی و ترور رهبران برجسته خارجی، از جمله مقامات داعش و القاعده، یاری رساند.

حملات هدفمند آمریکا به مقامات ارشد القاعده و داعش در سوریه طی سال‌های اخیر – که بسیاری از آن‌ها در حیاط خلوت خود هیئت تحریر شام در استان ادلب هدف قرار گرفتند – از دیرباز این باور را در میان تندروها تقویت کرده است که احمد شرع در حذف آن‌ها همدست بوده است.

تردیدهای آنان در دسامبر تقریباً تأیید شد. در آن زمان هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، اعلام کرد تحریرشام سال‌هاست که به ترکیه—که عضو ناتو است—در شناسایی و هدف قرار دادن عوامل القاعده و داعش در سوریه کمک می‌کند. یک ماه بعد، روزنامه واشنگتن پست با استناد به مقام‌های ناشناس آمریکایی، همکاری مشابهی را تأیید کرد و تردیدهای جهادگرایان را بیش از پیش تقویت کرد.

هیئت تحریر شام همچنین با جدیت تمام کوشید گروه‌های رقیبی را که عمدتاً شامل جنگجویان خارجی بودند و از پیروی از اقتدار آن یا همکاری با اتاق عملیات «الفتح المبین» در شمال غرب خودداری می‌کردند، درهم بشکند.

برای نمونه، در سال ۲۰۲۰، هیئت تحریر شام پایگاه‌های القاعده را در ادلب از میان برداشت، این گروه را در هم کوبید و به فعالیت علنی آن در سوریه خاتمه داد.

در سال ۲۰۲۱، تحریر شام به سراغ دسته‌های کوچک اما به‌شدت رادیکال خارجی مانند جندالله و جنود شام (به رهبری مسلم شیشانی) رفت؛ فعالیت‌شان را در سوریه ممنوع کرد، برخی از رهبران آن‌ها را زندانی کرد و برخی دیگر را به شرکت در برنامه‌های موسوم به «افراط‌زدایی» وادار کرد.

در سال ۲۰۱۹، هیئت تحریر شام گروه کوچک فرانسوی «فرقه غرباء» را که به رهبری عمر اُمسن، جنگجوی فرانسوی-سنگالی اداره می‌شد، منحل کرد. هیئت تحریر شام بیش از یک‌بار اُمسن را بازداشت کرد و به پایگاه‌های این گروه یورش برد چرا که او را متهم می‌کرد در قلمرو تحت اختیار هیئت تحریر شام، یک شبه‌دولت رادیکال تشکیل داده است.

در سال ۲۰۲۲، رقبای هیئت تحریر شام این گروه را متهم کردند که به‌صورت سازمان‌یافته تلاش کرده است جنگجویان خارجی و خانواده‌هایشان را از پایگاه‌هایش در شمال‌غرب سوریه بیرون کند. تحریر شام بعدها این ادعا را رد کرد و گفت که اتباع خارجی را هدف قرار نداده است. در همان سال، بلال عبدالکریم، فعال رسانه‌ای اسلام‌گرای آمریکایی ساکن سوریه که در سال ۲۰۲۰ توسط تحریر شام بازداشت شده بود، این گروه را متهم کرد که به‌طور «ناعادلانه» جنگجویانی از آمریکا، کانادا و دیگر کشورها را در زندان‌های خود نگه داشته است.

در حالی که منتقدان جهادی، هیئت تحریر شام را به سرکوب گروه‌ها و افراد جهادی غیرسوری به درخواست سرویس‌های اطلاعاتی خارجی متهم می‌کردند، این گروه اغلب اقدامات خود را با استناد به «افراط‌گرایی بیش از حد» این جنگجویان و یا نیاز به وحدت و یک مرکز فرماندهی یک‌پارچه – زیر نظر هیئت تحریر شام – در مناطق تحت کنترل شورشیان در شمال غرب، توجیه می‌کرد.

ژانویه امسال، دولت احمد شرع، احمد منصور، جنگجوی مصری که از اعضای هیئت تحریر شام بود را پس از اقدام او به تحریک علیه دولت مصر، زندانی کرد.احمد منصور در ماه مارس آزاد شد.

در ماه مه، اسلام‌گرایان فعال در جمع‌آوری کمک برای غزه، دولت احمد شرع را متهم کردند که یکی دو واعظ سرشناس فلسطینی را بازداشت کرده است.

موضع دولت شرع درباره جنگجویان خارجی چه بوده است؟

شرع و دولتش در اظهارات‌شان درباره جنگجویان خارجی جانب احتیاط را گرفته‌اند و در تلاش‌اند توازن حساسی را میان ملاحظات داخلی و خارجی برقرار نگه دارند.

از یک سو، دولت شرع ناچار است نشان دهد که آمادگی همکاری با جامعه جهانی را دارد و تهدید بالقوه جنگجویان خارجی در سوریه را جدی گرفته؛ و از سوی دیگر، باید مراقب باشند این جنگجویان را که بسیاری‌شان دوشادوش هیئت تحریر شام جنگیده‌اند و نقش مهمی در به قدرت رسیدنش داشته‌اند، از خود نرانند.

ایالات متحده از احمد شرع و دولت او بابت برداشتن «گام‌هایی» برای مقابله با چالش جنگجویان خارجی تمجید کرده است، از جمله توماس باراک، فرستاده ویژه رئیس‌جمهور ترامپ به سوریه، که در ۲۴ مه از شرع بابت «برداشتن گام‌های معنادار» در این زمینه قدردانی کرد. اما هیچ‌ یک از طرفین به‌روشنی مشخص نکرده‌اند این گام‌ها دقیقاً چه بودند.

در ۱۴ مه، وزارت خارجه سوریه بیانیه‌ای منتشر کرد که خلاصه نکات کلیدی مطرح شده در دیدار احمد شرع و ترامپ در ریاض را ارائه می‌داد. بخشی که توجه ویژه‌ای از سوی گروه‌های اسلام‌گرا را جلب کرد، اشاره داشت که «در این دیدار درباره همکاری‌های سوریه و آمریکا در حوزه مقابله با تروریسم و حذف بازیگران غیر دولتی از کشورهای دیگر، از جمله گروه‌های مسلح خارجی که مانع ثبات می‌شوند، مانند داعش و سایر تهدیدها، گفتگو شد.» بسیاری از اسلام‌گرایان این را نشانه‌ای از تمایل دولت سوریه به مقابله و سرکوب جنگجویان خارجی داخل کشور تعبیر کردند.

در اظهار نظری دقیق‌تر، هرچند یک هفته پیش از دیدار با ترامپ، احمد شرع در کنفرانس مطبوعاتی پاریس گفت که جنگجویان خارجی که همراه هیئت تحریر شام جنگیده‌اند (دسته «دوستان» که در بالا به آن‌ها اشاره شد)، تهدیدی برای کشورهای خود، همسایگان یا جامعه بین‌المللی به‌شمار نمی‌روند و دولت سوریه این مسئله را تضمین می‌کند. او افزود این گروه خاص از جنگجویان ممکن است در صورت احراز شرایط، دریافت تابعیت سوریه برایشان فراهم شود.

او در آن اظهارات عمدتاً دیدگاهی مثبت نسبت به جنگجویان خارجی داشت و گفت آن‌ها برای حمایت از مردم سوریه و یاری‌رسانی در مبارزه با دولت اسد به این کشور آمده‌اند. او همچنین یادآور شد که بسیاری از این افراد با زنان سوری ازدواج کرده، تشکیل خانواده داده و در این کشور ریشه دوانده‌اند.

اما او اذعان داشت که در طول زمان، این جنگجویان بر اساس شرایط دوره، به دسته‌ها، ائتلاف‌ها و جریان‌های عقیدتی مختلفی تقسیم شده‌اند.

احمد شرع تأکید کرد که موضوع جنگجویان خارجی باید «به شیوه‌ای مناسب، محترمانه و با حفظ کرامت» حل شود.

در کل، به نظر می‌رسید او عمدتاً به جنگجویان خارجی، چه افراد و چه گروه‌هایی، اشاره دارد که از هیئت تحریر شام حمایت کرده و سال‌ها دوشادوش آن جنگیده‌اند و آن‌ها را غیر تهدیدآمیز و احتمالاً واجد شرایط دریافت تابعیت معرفی کرد.

اما او سرنوشت جنگجویان خارجی را که از هیئت تحریر شام حمایت نکرده بودند و این گروه ممکن است آن‌ها را افراط‌گرای بیش از حد یا برهم‌زننده نظم بداند، روشن نکرد.

چه مشکلاتی در اخراج یا نگه داشتن آن‌ها وجود دارد؟

در حالی که ایالات متحده و غرب بیشتر روی تهدید جنگجویان خارجی در سوریه تمرکز دارند، دولت احمد شرع باید تهدیدات احتمالی ناشی از اخراج آن‌ها را نیز مدنظر قرار دهد؛ چرا که چنین اقدامی پیامدهای جدی ایدئولوژیک دارد و می‌تواند به بی‌ثباتی و واکنش تند شبه‌نظامیان منجر شود.

نگه داشتن جنگجویان خارجی در سوریه مشکلات متعددی ایجاد می‌کند که از جمله مهم‌ترین آن‌ها تنش‌های اجتماعی است، چرا که بسیاری از سوری‌ها ممکن است آن‌ها را نه فقط به چشم بیگانه، بلکه به عنوان افرادی تندرو ببینند.

باورهای ایدئولوژیک بسیاری از این جنگجویان، که به ایدئولوژی سَلَفی-جهادی پایبندند، می‌تواند آن‌ها را به حمایت از حکومت مذهبی سختگیرانه و افراطی در کشور، مخالفت با سیاست‌ها و رویه‌های آزادتر، و نشان دادن عدم تسامح نسبت به اقلیت‌های مذهبی سوق دهد.

برای نمونه، در دسامبر، سوزاندن یک درخت کریسمس در استان حما به جنگجویان ازبک نسبت داده شد که با هیئت تحریر شام همسو بودند. بنا بر گزارش‌ها، مقامات احمد شرع این جنگجویان را بازداشت کردند و یک روحانی مرتبط با هیئت تحریر شام از جامعه مسیحی عذرخواهی کرد. این رخداد نشان داد که چگونه حتی جنگجویان همسو با هیئت تحریر شام نیز می‌توانند با اقدامات مورد تأیید این گروه مخالفت کرده و علیه آن‌ها عمل کنند.

در ماه مارس، هم‌زمان با بروز خشونت در مناطق ساحلی شمال‌غربی سوریه، برخی منابع خبری منطقه‌ای به نقل از شاهدان عینی گزارش دادند که جنگجویان خارجی نیز در کنار نیروهای محلی، در اقدامات خشونت‌بار علیه جوامع غیرنظامی علوی مشارکت داشته‌اند.

بسیاری از این جنگجویان ممکن است هدفشان فراتر از سرنگونی دولت اسد باشد و برپایی حکومت اسلامی در سوریه و اهداف دیگری که پیش‌تر به آن‌ها اشاره شد را دنبال کنند.

همزمان، اخراج گسترده جنگجویان خارجی ممکن است اعتبار دینی دولت احمد شرع را که در نگاه اسلام‌گرایان تندرو بسیار کم‌رنگ شده است، کاملاً زیر سؤال ببرد؛ این امر نه تنها در میان حلقه‌های وسیع‌تر اسلام‌گرایان، بلکه در میان پایگاه و بدنه اسلام‌گرایان دولت نیز اثرگذار خواهد بود.

این اقدام ممکن است به عنوان تخلف جدی ایدئولوژیک و خیانت به جنگجویانی تلقی شود که برای «حمایت از مردم سوریه» در کنار هیئت تحریر شام جنگیده‌اند و در نهایت در به قدرت رسیدن این گروه نقش ایفا کرده‌اند.

این موضوع می‌تواند باعث شورش مسلحانه و ورود کشور به درگیری‌های داخلی میان اسلام‌گرایان شود و بدین ترتیب، بی‌ثباتی سوریه را تشدید کند.

همین حالا هم، تحلیل‌گران و روحانیون اسلام‌گرای تندرو به جنگجویان خارجی، چه حامی و چه مخالف دولت احمد شرع، هشدار می‌دهند که محتاط باشند، و نسبت به برنامه‌های دولت ابراز تردید می‌کنند.

بسیاری از آن‌ها از این جنگجویان خواسته‌اند که سلاح‌های خود را محکم نگاه دارند، با این استدلال که ممکن است به زودی مجبور به استفاده از آن‌ها شوند. پس از اظهارات احمد شرع در پاریس، برخی به جنگجویان خارجی توصیه کرده‌اند که متحد بمانند و به دولت اجازه ندهند آن‌ها را به جنگجویان «خوب» و «بد» تقسیم کند.

به نوبه خود، داعش نیز به سرعت از نگرانی‌های فزاینده درباره نیات احمد شرع برای جنگجویان خارجی بهره‌برداری کرد. در ۱۵ مه، داعش در یک فراخوان نادر از جنگجویان خارجی در سوریه خواست تا به صفوف آن بپیوندند. این گروه هشدار داد که دولت در حال آماده‌سازی برای خیانت به آن‌ها است، در حالی که داعش، در مقابل، «درهای خود را باز نگه داشته است». این فراخوان داعش متعاقباً توسط گروه‌های رسانه‌ای حامی آن بیشتر بازتاب یافت.

هر گونه اقدام علیه جنگجویان خارجی می‌تواند گروه‌های مختلفی را که احساس خطر می‌کنند، متحد ساخته و شورش‌های تازه‌ای را به وجود آورد.