حماس از مذاکرات چه می‌خواهد؟

گروه فلسطینی حماس از تاکتیک‌های مختلفی برای مذاکره استفاده می‌کند تا در جریان گفت‌وگوهای آتش‌بس به اسرائیل فشار وارد کند و مانع از اعمال تغییرات بیشتر از سوی اسرائیل و میانجی‌ها، کنترل زمان‌بندی یا بازگشت مکرر به نقطه شروع مذاکرات شود.

در حالی که اسرائیل سعی می‌کند از برتری واضح میدانی خود در غزه و ترورهای مکرر رهبران حماس بهره‌برداری کند، حماس از رویکرد مذاکره «انعطاف‌ناپذیر» استفاده می‌کند.

در بیانیه‌ای که در کانال رسمی حماس در تلگرام منتشر شد، این گروه اعلام کرد که خواهان طرحی «بر اساس پیشنهاد آتش‌بس بایدن در ۳۱ مه، چارچوب تعیین‌شده از سوی قطر و مصر به عنوان میانجی در ۶ مه، و قطعنامه ۲۷۳۵ شورای امنیت سازمان ملل متحد» است.

بیانیه حماس که روز یکشنبه صادر شد، اضافه کرد که «به جای پیگیری مذاکرات جدید یا پیشنهادهای تازه‌ای که از اشغالگر [اسرائیل] برای ادامه تجاوزاتش حمایت می‌کند و زمان بیشتری برای ادامه نسل‌کشی مردم ما می‌دهد، میانجی‌ها باید این [پیشنهاد ۶ مه] را بر اشغالگر تحمیل کنند.»

این گروه فلسطینی که در آمریکا، بریتانیا و اتحادیه اروپا به عنوان یک سازمان تروریستی شناخته می‌شود، بر اصول اساسی خود، از جمله خروج نیروهای اسرائیلی از محورهای اصلی غزه و شهرهای آن، بازگشت ساکنان شمال غزه بدون بررسی هویت آنها و آزادی گروه مشخصی از زندانیان فلسطینی تمرکز دارد.

حماس معتقد است که بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، قصد دارد شرایط اضافه‌ای را تحمیل کند که می‌تواند هرگونه توافق احتمالی را پیچیده‌تر کند. به همین دلیل بیانیه اخیر آنها میانجی‌گران آتش‌بس را به جای ورود به مذاکرات جدید از نقطه صفر، به ارائه طرحی برای اجرای پیشنهاد بایدن تشویق کرده است.

دفتر بنیامین نتانیاهو روز سه‌شنبه در بیانیه‌ای، تعیین شرایط جدید در مذاکرات را رد کرد و آنچه را که مطرح کرده «شفاف‌سازی‌های ضروری» توصیف کرد.

ناظران موضع حماس در دور آتی مذاکرات را «عمدا مرموز» توصیف کرده‌اند، هرچند منابع و رسانه‌های غربی تایید می‌کنند که حماس در دور مذاکرات غیرمستقیم با واسطه‌های مصری و قطری شرکت خواهد کرد.

نمایندگان حماس معمولا در مذاکرات آتش‌بس حضور ندارند، اما در شهر محل برگزاری جلسات حاضر می‌شود و پیام‌های خود را از طریق مصر و قطر مبادله می‌کنند.

حماس در بیانیه خود، از سه میانجی مذاکرات خواست به جای ورود به گفت‌وگوهای جدید، یک جدول زمانی و برنامه روشن برای اجرای آنچه در روز ۲ ژوئیه پیشنهاد و توافق شده، ارائه دهند. آن پیشنهادات به عنوان طرح بایدن شناخته می‌شود و شورای امنیت سازمان ملل متحد هم آن را تایید کرده است.

جو بایدن، رئیس‌جمهور آمریکا، اواخر ماه مه یک طرح سه‌مرحله‌ای را برای پایان دادن به جنگ غزه پیشنهاد کرد. مرحله اول شش هفته طول می‌کشد و شامل یک آتش‌بس جامع، خروج نیروهای اسرائیلی از مناطق پرجمعیت غزه، آزادی زندانیان، و بازگشت ساکنان غزه به خانه‌هایشان در سراسر نوار غزه است.

مرحله دوم شامل آزادی تمام افراد زنده در اسارت حماس، از جمله سربازان مرد، و خروج نیروهای اسرائیلی از کل غزه خواهد بود، و اگر هر دو طرف تعهدات خود را انجام دهند، آتش‌بس موقت به «توقف دائمی خصومت‌ها» تبدیل خواهد شد.

مرحله سوم شامل بازسازی نوار غزه و همچنین بازگرداندن اجساد اسرائیلی‌هایی خواهد بود که کشته شده‌اند.

جو بایدن در مصاحبه تلویزیونی اخیر خود گفت که توافق آتش‌بس در نوار غزه «ممکن» است قبل از پایان دوره ریاست‌جمهوری‌اش اجرا شود. رئیس جمهور آمریکا افزود که او و تیمش در تلاش هستند تا این آتش‌بس محقق شود.

آیا حماس در مذاکرات پنج‌شنبه شرکت خواهد کرد؟

تحلیلگران در مورد اینکه آیا حماس در دور جدید مذاکرات شرکت خواهد کرد، اختلاف نظر دارند. گروهی بی‌میلی حماس را به عنوان یک اقدام استراتژیک برای انتقال از مرحله مذاکره به مرحله اجرا، و نه به‌عنوان مانعی برای مذاکرات، تلقی می‌کنند. برخی دیگر آن را راهی برای پاسخگو کردن اسرائیل در قبال توافقات قبلی، بدون ورود به مذاکرات جدید، می‌دانند.

حسام الدجانی، نویسنده فلسطینی و تحلیلگر سیاسی که در حال حاضر مقیم قاهره است، می‌گوید حماس خواهان ارائه یک برنامه زمانی از سوی میانجی‌ها در ارتباط با توافق‌های قبلی است تا اجرای آنها شروع شود، و بنابراین ممکن است انگیزه‌ای قوی برای شرکت در مذاکرات جدید نداشته باشد.

الدجانی توضیح می‌دهد که تمایل حماس به مشارکت غیر فعال «بر اساس ممانعت نیست، بلکه بر اساس تغییر مکانیزم مذاکره و تمایل آنها برای انتقال به مرحله اجرا، و نه مذاکره برای مذاکره است.»

حسام الدجانی در مصاحبه با بی‌بی‌سی افزود که بیانیه اخیر حماس به معنای اعلام عدم مشارکت آنها نیست، بلکه بیشتر به تاکتیک‌های مذاکره مربوط است، به این معنا که آنها نمی‌خواهند روند مذاکرات همچنان ادامه داشته باشد یا این که «نتانیاهو هر بار شرایط و خطوط قرمز جدیدی بر آنها تحمیل کند.»

در همین حال، مخیمر ابوسعده، استاد علوم سیاسی در دانشگاه الازهر غزه، که در قاهره اقامت دارد، می‌گوید معنی بیانیه حماس این است که آنها خواهان پایبندی به توافق دوم ژوئیه هستند، و می‌خواهند که اسرائیل هم به این طرح پیشنهادی بایدن متعهد باشد.

ابوسعده این موضوع را که بخشی از پاسخ حماس به معنای امتناع از ورود به یک دور جدید مذاکرات بوده، رد کرد چون به گفته او «امتناع حماس همان چیزی است که نتانیاهو می‌خواهد تا آنها را مقصر جلوه دهد و از هرگونه فشار از سوی جامعه بین‌الملل یا میانجی‌های صلح فرار کند».

قطعنامه شماره ۲۷۳۵ شورای امنیت شامل توقف جنگ، خروج از غزه و بازسازی و نوسازی است. ابوسعده توضیح می‌دهد که «حماس نمی‌خواهد وارد پیچیدگی‌های نتانیاهو شود» که اصرار دارد نیروهای اسرائیلی در محور فیلادلفی (محور صلاح‌الدین) در مرز غزه و مصر باقی بمانند، ساکنان شمال غزه هنگام بازگشت به محل زندگی‌شان مورد جست‌وجو و بررسی قرار بگیرند، زندانیانی که بر اساس توافق آزاد خواهند شد، تبعید شوند و فهرستی از نام‌ها برای آزادی زندانیان زنده ارائه نشود.»

محور فیلادلفی یک نوار باریک زمینی به طول ۱۴ کیلومتر در امتداد مرز بین نوار غزه و مصر است. حماس و مصر خواهان خروج اسرائیل از این نوار مرزی هستند، اما نخست‌وزیر اسرائیل اصرار دارد که کنترل این محور در اختیار نیروها اسرائیلی باقی بماند.

آیا حماس گروگان‌ها را کشته است؟

شاخه نظامی حماس روز دوشنبه اعلام کرد که دو نفر از نگهبانانش یک گروگان مرد اسرائیلی را که در غزه نگهداری می‌شد، به ضرب گلوله کشته و دو گروگان زن را به شدت زخمی کرده‌اند.

ارتش اسرائیل در واکنش گفت هیچ‌گونه اطلاعاتی در دست ندارد که بتواند ادعاهای حماس را رد یا تایید کند.

ابوعبیده، سخنگوی گردان‌های قسام، گفت که تیراندازی‌ها در دو حادثه جداگانه رخ داده و «تلاش‌هایی برای نجات» جان زخمی‌ها در حال انجام است.

او این حادثه را به آنچه که او «کشتارهای» اسرائیل علیه فلسطینی‌ها توصیف کرد، نسبت داد. ابوعبیده گفت که حماس کمیته‌ای برای تحقیق درباره این تیراندازی‌ها تشکیل داده است.

این اولین بار است که حماس اعلام کرده است که اعضایش در طول جنگ جاری در غزه، گروگان‌ها را کشته‌اند. پیشتر حماس اعلام کرده بود که تعدادی از گروگان‌ها در حملات هوایی اسرائیل کشته شده‌اند.

پیش از این اسرائیل اظهارات حماس درباره مرگ گروگان‌ها را به‌عنوان جنگ روانی رد کرده است.

برخی ناظران که با بی‌بی‌سی صحبت کرده‌اند، معتقدند که بیانیه‌های اخیر حماس درباره کشته شدن یک گروگان و واکنش به دعوت‌ها برای شرکت در مذاکرات آتش‌بس، به‌عنوان بخشی از تاکتیک‌های این گروه برای مدیریت فرآیند مذاکره تلقی شده است؛ به ویژه بعد از انتخاب یحیی سنوار به‌ عنوان رئیس دفتر سیاسی حماس به جای اسماعیل هنیه که در تهران ترور شد.

شرحبيل الغريب، نویسنده و تحلیلگر سیاسی ساکن شهر غزه، می‌گوید انتظار می‌رود حماس مواضع خود را مذاکرات «افراطی‌تر و رادیکال‌تر» کند.

الغریب معتقد است که تغییر در سیاست حماس و آنچه او به عنوان «تاکتیک‌های جدید» توصیف می‌کند، در زمان مناسبی برای این گروه رخ داده است، چون می‌تواند به عنوان یک اهرم فشار علیه اسرائیل عمل کند و ممکن است واسطه‌ها را به دنبال کردن مسیری جدید در فرآیند مذاکرات جاری ترغیب کند.

دفتر نتانیاهو روز سه‌شنبه ادعاها درباره تغییر مواضع نخست وزیر اسرائیل را رد کرد و گفت که او در موضع‌گیری اخیر خود «شرایط اضافی مطرح نمی‌کند» و طرح پیشنهادی ماه مه او را «قطعا نقض یا تضعیف نمی‌کند». دفتر نتانیاهو، در مقابل، حماس را به افزودن درخواست‌های غیر واقعی به شرایطش متهم کرد.

واکنش ایران و مواضع حماس

بحث‌های زیادی درباره واکنش احتمالی ایران علیه اسرائیل، بعد از ترور اسماعیل هنیه تهران، مطرح شده است. اما آیا مواضع اخیر حماس ارتباطی با این واکنش دارد؟ و آیا حماس می‌خواهد ابتدا به تهران زمان بدهد تا پاسخ نظامی به اسرائیل بدهد؟

الغریب در پاسخ به این سوالات می‌گوید «من معتقدم که مسیر مذاکرات و توافق، جدا از تحولات مربوط به واکنش احتمالی ایران است و این موضع روشنی است که تهران درباره ترور هنیه اعلام کرده است.»

او اضافه می‌کند «من معتقدم در مورد تمام اتفاقاتی که در منطقه و جنگ با اسرائیل می‌افتد، بین حماس، گروه‌های محور مقاومت و ایران هماهنگی وجود دارد، و این وضعیت پس از ترور هنیه در تهران، که سرافکندگی تهران و مخدوش شدن وجهه‌اش در جهان را به دنبال داشت، تقویت شد.»

محور مقاومت، ائتلاف گروه‌های تحت حمایت ایران در منطقه است که علاوه بر حماس، شامل حزب‌الله لبنان، حوثی‌های یمن و شبه‌نظامیان عراق نیز می‌شود.

اسرائیل درباره مسئولیت ترور اسماعیل هنیه در تهران سکوت کرده است، اما حماس و ایران این کشور را مسئول این عملیات می‌دانند.

الغریب در ارزیابی مواضع حماس، می‌گوید که این نشانه‌ای واضح از این مسئله است که این گروه خواهان مسیری در جهت یک روند و توافق عملی، دور از سیاست طفره‌روی، تعلل، تاخیر و برگزاری دورهای بیشتر مذاکرات بدون پیشرفت است.

او اضافه می‌کند که این موضع نشان‌دهنده تمایل حماس برای پایان دادن به جنگ غزه و متوقف کردن روندی است که او آن را «کشتار و نسل‌کشی» توصیف می‌کند که فلسطینیان با آن روبرو هستند.

از رفتار حماس چنین به نظر نمی‌رسد که نسبت به امکان پیشرفت در فرایند مذاکرات خوش‌بین باشد و به گفته ناظران این موضوع در بیانیه این گروه، چند روز قبل از تاریخ شروع مذاکرات،‌ روشن است. این بیانیه با این هدف صادر شد که به میانجی‌ها زمان بدهد تا درباره آنچه که تا زمان شروع مذاکرات درباره مسائلی که قرار است مطرح شود، تصمیم‌گیری کنند.

اسرائیلی‌ها معتقدند که موضع حماس تلاش برای فشار بر واسطه‌ها و اسرائیل، برای دست کشیدن از درخواست‌های تازه‌ای است که درباره طرح پیشنهادی مطرح شده است، در حالی که حماس تاکید کرده است که از دادن هرگونه امتیاز اضافی خودداری می‌کند.