گزارش عفو بین‌الملل درباره رد پای ایران در انتقال سوخت جت به میانمار

عفو بین‌الملل می‌گوید بخشی از سوخت جت مورد استفاده ارتش میانمار در حملات هوایی مرگبار علیه غیرنظامیان این کشور، از مسیرهایی تامین می‌شود که سابقه فعالیت در صادرات سوخت از ایران یا رفت‌وآمد به بنادر ایران داشته‌اند.

به گفته این سازمان حقوق بشری، این سوخت با وجود تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی همچنان به میانمار می‌رسد و امکان ادامه حملات هوایی ارتش را فراهم می‌کند. این در حالی است که هر دو کشور با تحریم‌های بین‌المللی روبه‌رو هستند.

بر اساس یافته‌های این گزارش، بررسی داده‌های حمل‌ونقل دریایی، تصاویر ماهواره‌ای و اطلاعات شرکت‌های ردیابی محموله‌های انرژی نشان می‌دهد که با وجود تحریم‌ها، واردات سوخت هواپیما به میانمار در سال گذشته میلادی نه‌تنها متوقف نشده، بلکه افزایش یافته است.

عفو بین‌الملل تاکید می‌کند که اگرچه منشا قطعی همه محموله‌ها قابل تایید نیست، اما الگوهای شناسایی‌شده در مسیر حرکت برخی کشتی‌ها، با روش‌های انتقال سوخت در شرایط تحریم هم‌خوانی دارد.

سوخت چگونه به میانمار می‌رسد؟

گزارش عفو بین‌الملل نشان می‌دهد که ارتش میانمار برای تامین سوخت جت مورد نیاز نیروی هوایی خود، به شبکه‌ای متوسل شده که هدف اصلی آن پنهان‌سازی مسیر انتقال و منشا واقعی محموله‌هاست.

در مرکز این شبکه، کشتی‌هایی قرار دارند که ردیابی آن‌ها در بخش‌هایی از مسیر عملا ناممکن است و به همین دلیل به «کشتی‌های ارواح» یا «ناوگان سایه» معروف شده‌اند.

به گفته عفو بین‌الملل، این کشتی‌ها در مقاطع مختلف سیستم شناسایی خودکار خود را خاموش می‌کنند، موقعیت جعلی مخابره می‌کنند یا با تغییر نام، پرچم و مالکیت، ردپای خود را از دید نهادهای نظارتی پنهان نگه می‌دارند. در برخی موارد، انتقال سوخت به جای بنادر رسمی، در آب‌های آزاد و از طریق عملیات «کشتی به کشتی» صورت می‌گیرد؛ روشی که پیش‌تر نیز در پرونده‌های دور زدن تحریم‌ها علیه ایران و روسیه دیده شده است.

عفو بین‌الملل می‌گوید بررسی داده‌های حمل‌ونقل دریایی و تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که این الگوها در سال‌های اخیر به شکل روزافزونی در مسیرهای منتهی به میانمار به کار گرفته شده‌اند. به گفته این سازمان، هدف از این کار چندلایه کردن فرآیند خرید و انتقال سوخت و دشوار کردن شناسایی فروشنده اصلی است، به گونه‌ای که حتی در صورت اعمال تحریم، تعیین مسئولیت حقوقی برای دولت‌ها یا شرکت‌های درگیر پیچیده‌تر شود.

این گزارش تاکید می‌کند که چنین شبکه‌ای بدون تجربه قبلی در دور زدن تحریم‌ها شکل نمی‌گیرد. به باور عفو بین‌الملل، استفاده هم‌زمان از کشتی‌هایی با هویت متغیر، مسیرهای دریایی غیرمستقیم و خاموشی‌های مکرر در سیستم‌های ردیابی، نشان‌دهنده انتقال دانش و الگوهایی است که پیش‌تر در صادرات سوخت کشورهای تحت تحریم، از جمله ایران، به کار گرفته شده‌اند.

کشتی‌هایی که رد آن‌ها به ایران می‌رسد

عفو بین‌الملل در گزارش خود نام چند کشتی را ذکر می‌کند که داده‌های ردیابی، تصاویر ماهواره‌ای و سوابق تحریمی آن‌ها، ارتباط با مسیرهای صادرات سوخت از ایران را نشان می‌دهد. این سازمان تاکید می‌کند که منشا قطعی همه محموله‌ها قابل اثبات نیست، اما الگوهای موجود، فرض منشا ایرانی برای برخی از آن‌ها را تقویت می‌کند.

ریف

(شناسه سازمان بین‌المللی دریانوردی: ۹۲۶۳۳۸۲ – نام پیشین: بالتیک هورایزن)

به گفته عفو بین‌الملل، این کشتی در فاصله اکتبر ۲۰۲۴ تا اکتبر ۲۰۲۵ چند محموله سوخت جت را به میانمار تحویل داده است. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد این شناور در سپتامبر ۲۰۲۵ در بندرعباس پهلو گرفته بود. داده‌های سامانه شناسایی خودکار نیز خاموشی‌های مکرر و الگوهای حرکتی غیرعادی آن را ثبت کرده‌اند؛ نشانه‌هایی که بر اساس این گزارش، با روش‌های پنهان‌سازی مسیر انتقال سوخت هم‌خوانی دارد.

نوبل

(شناسه سازمان بین‌المللی دریانوردی: ۹۱۶۲۹۲۸ – نام پیشین: آسترا)

این کشتی بین ژانویه تا ژوئن ۲۰۲۵ چهار محموله سوخت جت را به میانمار منتقل کرده است. عفو بین‌الملل می‌گوید داده‌های ردیابی و تصاویر ماهواره‌ای، حضور این کشتی را پیش از حرکت به سمت میانمار در بندرعباس نشان می‌دهد. این کشتی نیز در بخش‌هایی از مسیر، سامانه شناسایی خودکار خود را خاموش کرده است.

عفو بین‌الملل می‌گوید هر دو کشتی پیش‌تر در انتقال سوخت تحریم‌شده از ایران نقش داشته‌اند و بر اساس تحلیل پلتفرم اطلاعات کالایی کپلر، برای محموله‌های آن‌ها منشأ ایرانی «فرض محتمل» در نظر گرفته شده است.

پیامدهای حقوق بشری و «جان غیرنظامیان»

عفو بین‌الملل تاکید می‌کند که مسئله سوخت جت، یک موضوع صرفا فنی یا تجاری نیست، بلکه مستقیما با جان غیرنظامیان در میانمار گره خورده است. به گفته این سازمان، هر محموله سوختی که از طریق این شبکه‌های پنهان به میانمار می‌رسد، به معنای حفظ توان عملیاتی نیروی هوایی ارتش این کشور و تداوم حملات هوایی علیه مناطق غیرنظامی است که به گفته این سازمان بارها مدارس، روستاها و اردوگاه‌های آوارگان را هدف قرار داده است.

بر اساس ارزیابی عفو بین‌الملل، سال ۲۰۲۵ مرگبارترین سال از نظر حملات هوایی ارتش میانمار از زمان کودتای ۲۰۲۱ بوده است. عفو بین‌الملل می‌گوید افزایش واردات سوخت جت به میانمار با تشدید حملات هوایی همراه بوده و این هم‌زمانی نشان می‌دهد دسترسی به سوخت، یکی از عوامل اصلی تداوم این حملات است. به باور عفو بین‌الملل، قطع دسترسی ارتش میانمار به سوخت هواپیما می‌تواند یکی از موثرترین ابزارها برای کاهش حملات هوایی باشد.

این گزارش همچنین به ناکارآمدی تحریم‌های موجود اشاره می‌کند. به گفته عفو بین‌الملل، تمرکز صرف بر ایجاد محدودیت برای فروش مستقیم تسلیحات بدون توجه به اقلام پشتیبان مانند سوخت جت، باعث شده ارتش میانمار بتواند با تغییر مسیرها و استفاده از شبکه‌های واسطه، فشارهای بین‌المللی را دور بزند.

این سازمان هشدار می‌دهد که بدون نظارت دقیق‌تر بر تجارت جهانی سوخت هواپیما و حمل‌ونقل دریایی، چنین شبکه‌هایی همچنان به فعالیت خود ادامه خواهند داد.

عفو بین‌الملل از دولت‌ها خواسته است که انتقال سوخت جت به میانمار را به طور کامل ممنوع کنند و شرکت‌های درگیر در این زنجیره را پاسخگو بدانند. به گفته این سازمان، پرونده سوخت‌رسانی به میانمار نشان می‌دهد که چگونه تجارت پنهان انرژی می‌تواند به عاملی تعیین‌کننده در تداوم نقض گسترده حقوق بشر تبدیل شود.