آیا مذاکرات صلح بدون حضور طرف‌های درگیر می‌تواند به جنگ داخلی سودان پایان دهد؟

گفتگوهای جدید برای پایان دادن به جنگ ۱۶ ماهه سودان آغاز شده، هرچند هیچ یک از طرف‌های درگیر وارد اتاق مذاکره نشده‌اند.

ایالات متحده، که رهبری این مذاکرات را بر عهده دارد، اعلام کرده که این نشست با وجود همه چالش‌ها ادامه خواهد یافت و تاکید کرد: «ما تلاش خواهیم کرد تا هر کاری که می‌توانیم برای پایان دادن به این بحران وحشتناک در سودان انجام دهیم.»

جنگ بین ارتش و نیروهای پشتیبانی سریع (آرآس‌اف) هزاران کشته برجای گذاشته و حدود ۱۰ میلیون نفر را از خانه‌هایشان آواره کرده است.

ارتش چند روز پیش اعلام کرد که در مذاکرات شرکت نخواهد کرد و نمایندگان آر‌اس‌اف نیز با وجود سفر به سوئیس، در آخرین لحظه تصمیم به عدم حضور گرفتند.

ارتش گفته به دلیل عدم اجرای توافقات سال گذشته در عربستان سعودی توسط آر‌آس‌اف، در مذاکرات شرکت نخواهد کرد و این موضوع امیدها برای یک آتش‌بس را از بین برد.

انگیزه جنگ داخلی سودان چیست؟

در سال ۲۰۲۱، ژنرال عبدالفتاح البرهان، رئیس ستاد نیروهای مسلح سودان با یک کودتا قدرت سیاسی را به دست گرفت.

ژنرال محمد حمدان دقلو، معروف به «حمدی» که فرماندهی یک گروه شبه‌نظامی به نام نیروهای پشتیبانی سریع را در دست داشت هم در این کودتا به ژنرال البرهان کمک کرد.

به زودی این دو فرمانده نظامی بر سر نحوه تقسیم قدرت، نقش آتی هرکدام و چگونگی تأمین مالی نیروهای پشتیبانی سریع با یکدیگر اختلاف پیدا کردند و در آوریل سال ۲۰۲۳، این اختلاف به بروز جنگ داخلی منجر شد.

نیروهای پشتیبانی سریع در حال حاضر بخش عمده خارطوم، پایتخت، و استان بزرگ دارفور در غرب سودان و ایالت الجزیره – که مرکز تولید بخش عمده محصولات کشاورزی سودان است - را در دست دارند.

ارتش سودان بر مناطق جنوب و شرق این کشور مسلط است.

در حال حاضر بین دو طرف نبردهای شدیدی برای تسلط بر شهر الفاشر، مرکزدارفور شمالی و مناطق اطراف خارطوم در جریان است.

در این جنگ، برخی قدرت‌های خارجی به حمایت از یکی از دو طرف درگیری پرداخته‌اند و به آنها در ادامه جنگ کمک می‌کنند.

عربستان سعودی و مصر از نیروهای مسلح سودان حمایت کرده‌اند و ایران هم تسلیحاتی در اختیار آن گذاشته در حالیکه امارات متحده عربی حامی نیروهای واکنش سریع است.

همچنین گزارش شده است که گروه مزدوران روسی واگنر با نیروهای واکنش سریع ارتباط دارد هرچند این گروه هرگونه نقشی در این درگیری را تکذیب کرده است.

پی‌آمدهای انسانی جنگ داخلی چه بوده است؟

سازمان ملل از وقوع «بحران انسانی فاجعه‌بار» در سودان خبر داده و گفته است که ۲۶ میلیون نفر – یعنی حدود نیمی از جمعیت - با «گرسنگی حاد» دست به گریبان ا ست.

نزدیک به ۱۱ میلیون نفر نیز آواره شده‌اند.

موسسه طبقه‌بندی امنیت غذایی – آی پی سی – می‌گوید بیش از ۷۵۰۰۰۰ نفر در آستانه گرسنگی هستند.

موسسه پیش‌بینی داده‌ها و مراکز درگیری مسلحانه - اکلد – که اطلاعات مربوط به درگیری‌های مسلحانه را گردآوری می‌کند، گفته است که تا کنون حدود ۱۶۶۵۰ نفر در این درگیری کشته شده‌اند.

هر دو گروه نظامی درگیر در جنگ داخلی به ارتکاب گسترده جنایات جنگی از جمله تجاوز به عنف، شکنجه و کشتار غیرنظامیان متهم شده‌اند.

سازمان ملل جنگ داخلی سودان را «بحران فراموش شده» خوانده و خواستار برقراری آتش‌بس فوری بین دو طرف به عنوان تنها راه جلوگیری از گسترش بیشتر قحطی شده است.

چرا نیروهای مسلح سودان در مذاکرات صلح شرکت نمی‌کند؟

تام پریلو، نماینده ویژه ایالات متحده برای سودان، ماه‌ها تلاش کرده است تا رهبران دو گروه نظامی متخاصم را برای شرکت در گفتگوهای رو در رو متقاعد کند.

قرار بود این دو گروه روز ۱۴ اوت در مذاکرات صلح به میزبانی مشترک دولت‌های عربستان سعودی و سوئیس در ژنو دیدار کنند.

این گفتگوها همچنین شامل مشارکت ناظرانی از امارات متحده عربی یعنی حامی اصلی نیروهای واکنش سریع، و مصر، یعنی حامی نیروهای مسلح سودان و همچنین ناظران سازمان ملل و اتحادیه آفریقا است.

نیروهای واکنش سریع گفته بود که نمایندگانی را به مذاکرات می‌فرستد. اما نیروهای مسلح سودان از اعزام نماینده خودداری کرده است.

آلن بوسول، کارشناس گروه بین‌المللی بحران به بی‌بی‌سی گفته است که: «ژنرال البرهان مدت‌هاست که می‌گوید نه مذاکره، نه صلح!»

به گفته این کارشناس، فرمانده نیروهای مسلح سودان تاکید داشته است که «از شرکت در مذاکرات امتناع می‌کند مگر اینکه از نیروهای مسلح سودان به عنوان دولت سودان یاد شود و البته نیروهای واکنش سریع از شناسایی آن به عنوان دولت رسمی سودان امتناع می‌ورزد.»

الکس واینز، پژوهشگر اندیشکده امور بین‌الملل چتم هاوس مستقر در لندن، به بی‌بی‌سی گفته است که امتناع ژنرال البرهان از حضور در مذاکرات صلح دلیل دیگری هم دارد.

به گفته این کارشناس، «او می‌خواهد ارتش از موضع قدرت مذاکره کند زیرا معتقد است که خواهد توانست دست بالا را در میدان جنگ داشته باشد.»

آقای واینز می گوید که ژنرال البرهان ناگزیر است به ائتلاف ژنرال‌ها و سیاستمداران شریک ارتش در دولت گوش دهد و اکثر آنها مخالف معامله با نیروهای پشتیبانی سریع هستند.

مذاکرات صلح چه نتیجه‌ای می‌تواند داشته باشد؟

هیئت اعزامی ایالات متحده به نشست ژنو گفته است که با وجود عدم شرکت نیروهای مسلح سودان در این مذاکرات، این نشست با «مذاکرات فنی» به کار خود ادامه خواهد داد.

آقای بوسول می‌گوید: «منظور این است که ایالات متحده با حامیان طرف‌های متخاصم یعنی مصر و امارات متحده عربی صحبت خواهد کرد و خواهد کوشید آنها را حول یک فرمول برای برقراری صلح با هم هماهنگ کند.»

او گفته است که «هنگامی که نظرات آنها به اندازه کافی به هم نزدیک شود، این امکان وجود دارد که طرف‌های متخاصم را به سوی پذیرش صلح سوق دهند.»

پیش از این تلاش‌های نافرجامی برای میانجی‌گری صلح در سودان صورت گرفته است.

در ماه می ۲۰۲۳ – یعنی یک ماه پس از شروع درگیری - عربستان سعودی و ایالات متحده از برقراری مذاکرات صلح در شهر جده عربستان حمایت کردند.

در موارد متعدد، دو طرف با آتش‌بس موقت موافقت کردند اما خیلی زود دوباره به جنگ بازگشتند.

آقای واینز می‌گوید: «چشم‌انداز کوتاه مدت برای صلح در سودان بسیار تیره و تار است. اما این دلیل نمی‌شود که نباید هیچ کاری برای برقراری صلح صورت گیرد.»