معمای ناپدید شدن جریان اعتراضی که بشری بی‌بی برای آزادی عمران خان رهبری کرد

کامیونی سوخته، پوکه‌های خالی گاز اشک‌آور و پوسترهای نخست‌وزیر سابق پاکستان، عمران خان - این تنها چیزهایی بودند که از یک اعتراض گسترده به رهبری بشری بی‌بی، همسر عمران خان، که تمام پایتخت را به حالت تعطیلی درآورده بود، باقی مانده بود.

یک روز قبل‌تر، بشری بی‌بی، ایمان درمانگر، با شالی سفید و صورت پوشیده با روبنده سفید، بر فراز یک کانتینر حمل بار در حاشیه شهر ایستاده بود، و هزاران نفر از پیروان وفادار شوهرش زیر پای او پرچم‌ تکان داده و شعار می‌دادند.

این تازه‌ترین اعتراضی بود که از زمان زندانی شدن عمران خان، ستاره ۷۲ ساله کریکت و سیاستمدار پاکستانی، شکل گرفته است. عمران خان بیش از یک سال پیش، پس از درگیری با ارتش قدرتمند کشور که زمانی او را به قدرت رسانده بود، به زندان افتاد.

بشری بی‌بی در تجمع روز سه‌شنبه با صدایی رسا فریاد زد که از میان هیاهوی کر کننده جمعیت به گوش می‌رسید: «فرزندانم، برادرانم! باید در کنار من بایستید!»

او در ادامه گفت: «شما اگر هم کنار من نایستید، من استوار خواهم ایستاد.»

«این فقط مسئله همسر من نیست، بلکه مسئله این کشور و رهبر آن است.»

به گفته برخی از تحلیلگران سیاسی پاکستان، این رویداد آغاز فعالیت سیاسی بشری بی‌بی محسوب می‌شد.

اما با طلوع سپیده‌دم چهارشنبه، نه اثری از بشری بی‌بی دیده می‌شد و نه نشانی از هزاران معترضی که از سراسر کشور به سوی قلب پایتخت راهپیمایی کرده و خواستار آزادی رهبر زندانی‌شان شده بودند.

برخلاف نخست‌وزیران پیشین که با ارتش پاکستان اختلاف پیدا کرده بودند، امتناع خان از سکوت در زندان چالشی بی‌سابقه ایجاد کرده که منجر به تشدید تنش و دو قطبی شدن عمیق کشور شده است.

هنوز مشخص نیست با فرو رفتن شهر در تاریکی، دقیقاً چه اتفاقی برای «راهپیمایی نهایی» و بشری بی‌بی افتاد.

تنها چیزی که شاهدان عینی مانند سامیه می‌توانند با قطعیت بگویند این است که چراغ‌ها ناگهان خاموش شدند و میدان «دی چوک»، محل تجمع معترضان، در تاریکی مطلق فرو رفت.

سامیه توصیف می‌کند که در میان فریادهای بلند و ابرهای گاز اشک‌آور که میدان را فرا گرفته بود، چگونه شوهر زخمی‌اش را که از ناحیه کتف هدف گلوله قرار گرفته بود، روی پیاده‌رو در آغوش نگه داشته بود.

او بعداً از بیمارستانی در اسلام‌آباد به بی‌بی‌سی اردو گفت: «همه برای نجات جانشان فرار می‌کردند، انگار روز قیامت یا جنگ بود».

«دستانم به خونش آغشته بود و فریادها قطع نمی‌شد.»

اما چه شد که اوضاع ناگهان تغییر قطعی کرد.

تنها چند ساعت پیش‌تر، معترضان سرانجام عصر سه‌شنبه به «دی چوک» رسیده بودند. آنها پس از روزها مقابله با گاز اشک‌آور و گذر از هزارتوی جاده‌ها و خیابان‌های مسدود، خود را به مرکز شهر رسانده بودند.

بسیاری از آنها هواداران و اعضای حزب تحریک انصاف پاکستان بودند، که عمران خان رهبری آن را بر عهده دارد.

او درخواست برگزاری راهپیمایی را از سلول زندان خود داده بود، که بیش از یک سال است به اتهاماتی که به گفته خود او از انگیزه‌های سیاسی نشأت می‌گیرند، در آن زندانی است.

اکنون بشری بی‌بی - همسر سوم او، که از زمان ازدواج غیرمنتظره‌شان در سال ۲۰۱۸ تا حد زیادی در هاله‌ای از ابهام و دور از انظار عمومی بود - رهبری تظاهرات را به عهده گرفته بود.

او وقتی جمعیت معترضان به میدان «دی چوک»، در قلب منطقه دولتی اسلام‌آباد رسید، اعلام کرد: «تا عمران خان پیش ما برنگردد، باز نخواهیم گشت!»

منابع نزدیک می‌گویند که حتی انتخاب مقصد - محلی که شوهرش پیش‌تر موفق به برگزاری یک تحصن شده بود - نیز تصمیم بشری بی‌بی بود. این تصمیم در مقابل مخالفت دیگر رهبران حزب و درخواست‌های دولت برای انتخاب نقطه‌ای دیگر برای تجمع اتخاذ شده بود.

حضور او در پیشاپیش صف معترضان ممکن است غافلگیرکننده بوده باشد. بی‌بی، که به تازگی از زندان آزاد شده، اغلب فردی کم سر و صدا و غیرسیاسی شناخته می‌شد. اطلاعات چندانی از زندگی اولیه او در دست نیست، جز اینکه مدت‌ها پیش از آشنایی با عمران خان، ایمان درمانگر بوده است. آموزه‌های او که ریشه در سنت‌های صوفیانه دارد، پیروان بسیاری از جمله خود عمران خان را جذب کرده بود.

آیا او در حال ورود به عرصه سیاست بود یا ظهور ناگهانی‌اش در متن ماجرا، حرکتی تاکتیکی برای حفظ حزب عمران خان در زمان حبس او بود؟

منتقدان این اقدام را در تضاد با مخالفت همیشگی عمران خان با سیاست‌های موروثی می‌دانستند.

فرصت چندانی برای تأمل درباره این احتمالات وجود نداشت.

شاهدان می‌گویند پس از خاموش شدن چراغ‌ها، پلیس حدود ساعت ۲۱:۳۰ به وقت محلی (۱۶:۳۰ به وقت گرینویچ) شروع به شلیک دوباره گاز اشک‌آور کرد.

کمی بیش از یک ساعت بعد، سرکوب به اوج خود رسیده بود.

در میانه هرج و مرج، بشری بی‌بی محل را ترک کرد.

ویدئوهایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که ظاهراً نشان می‌داد او در حال تعویض خودرو و ترک منطقه است. بی‌بی‌سی نتوانسته است صحت این تصاویر را به طور مستقل تأیید کند.

پیش از آنکه آرامش نسبی برقرار شود، افراد ناشناس کانتینر او را به آتش کشیدند.

ساعت ۰۱:۰۰ بامداد، مقامات اعلام کردند که تمامی معترضان متفرق شده‌اند.

شاهدان عینی صحنه‌هایی از آشوب و هرج و مرج را توصیف کرده‌اند که در آن گاز اشک‌آور شلیک می‌شد و پلیس در حال دستگیری معترضان بود.

یکی از آنها، امین خان، از پشت ماسک اکسیژن می‌گوید که او با آگاهی از این که «یا عمران خان را آزاد می‌کنم یا کشته می‌شوم»، به راهپیمایی پیوسته بود.

مقامات تیراندازی به سمت معترضان را تکذیب کرده‌اند. آنها همچنین گفته‌اند که برخی از معترضان مسلح به سلاح گرم بوده‌اند.

بی‌بی‌سی مدارک بیمارستانی را مشاهده کرده است که در آن‌ها بیمارانی با جراحات ناشی از گلوله ثبت شده‌اند.

اما عطاءالله طرار، سخنگوی دولت، به بی‌بی‌سی گفت که بیمارستان‌ها پذیرش یا درمان بیماران مجروح شده با گلوله را تکذیب کرده‌اند.

او افزود که «تمام نیروهای امنیتی مستقر در محل از داشتن مهمات واقعی در زمان اعتراضات منع شده‌اند.»

اما پزشکی به بی‌بی‌سی اردو گفت که او هیچ‌گاه در یک شب چنین تعداد زیادی عمل جراحی برای جراحات ناشی از گلوله انجام نداده است.

او گفت: «وضعیت برخی از مجروحان به قدری وخیم بود که ناچار شدیم بدون انتظار برای بیهوشی، فوراً عمل جراحی را آغاز کنیم.»

بی‌بی‌سی با استناد به اطلاعات دریافتی از بیمارستان‌های محلی تأیید کرده که حداقل ۵ نفر کشته شده‌اند، هرچند هنوز آمار رسمی تلفات اعلام نشده است.

به گفته پلیس، دست‌کم ۵۰۰ معترض در آن شب بازداشت شده و در بازداشتگاه‌های پلیس نگهداری می‌شوند. حزب تحریک انصاف پاکستان مدعی است که برخی افراد مفقود شده‌اند.

و روزهاست که از یک شخص خاص هیچ خبری نیست: بشری بی‌بی.

یکی از هواداران حزب تحریک انصاف پاکستان با ناراحتی می‌گوید: «او به ما پشت کرد.»

برخی دیگر به دفاع از او می‌پردازند. یکی از آن‌ها اصرار دارد: «تقصیر او نبود. رهبران حزب او را مجبور به ترک محل کردند.»

تحلیلگران سیاسی نظرات انتقادی شدیدتری در این باره ابراز کرده‌اند.

محمل سرفراز، روزنامه‌نگار و تحلیلگر گفت: «ترک صحنه اعتراضات، پیش از آنکه او حتی وارد عرصه سیاست شود، به حرفه سیاسی‌اش آسیب زد.»

اما آیا این واقعاً خواسته او بود؟

عمران خان پیش‌تر هرگونه احتمال بلندپروازی‌های سیاسی همسرش را رد کرده بود. او در بیانیه‌ای در ایکس که به اون منصوب شده است، گفته بود: «او صرفاً پیام‌های مرا منتقل می‌کند.»

امتیاز گل، تحلیلگر، در گفتگو با بی‌بی‌سی اردو، مشارکت او را «گامی استثنائی در شرایطی استثنائی» توصیف کرد.

به اعتقاد گل، نقش فعلی بشری بی‌بی صرفاً «حفظ فعالیت حزب و اعضای آن در غیاب عمران خان» است.

برخی از اعضای حزب تحریک انصاف پاکستان نیز همین نظر را دارند و معتقدند «او تنها به این دلیل پا به میدان گذاشته که خان اعتماد عمیقی به او دارد».

اما منابع نزدیک به حزب اغلب زمزمه می‌کردند که او در پشت صحنه نقش کلیدی داشته و در انتصابات سیاسی و تصمیم‌گیری‌های مهم دوران نخست‌وزیری همسرش، نقش مشاور و راهنما را ایفا می‌کرده است.

اولین مداخله مستقیم او در اوایل ماه نوامبر رخ داد. او در جلسه‌ای با رهبران حزب تحریک انصاف پاکستان، از آنها خواست تا از فراخوان عمران خان برای برگزاری تجمع حمایت کنند.

خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، بشری بی‌بی را به «فرصت‌طلبی» متهم کرده و مدعی شده است که او «آینده‌ای سیاسی برای خود در نقش یک رهبر متصور است».

اما اسما فیض، استادیار علوم سیاسی در دانشگاه علوم مدیریت لاهور، گمان می‌برد که رهبری حزب تحریک انصاف پاکستان احتمالاً بشری بی‌بی را دست کم گرفته است.

او به خبرگزاری فرانسه گفت: «تصور می‌شد که همه می‌دانند او شخصیتی غیرسیاسی است و بنابراین تهدیدی محسوب نمی‌شود.»

«اما وقایع چند روز اخیر، چهره دیگری از بشری بی‌بی را به نمایش گذاشت.»

با این حال احتمالاً نظر تحلیلگران و سیاستمداران چندان اهمیتی ندارد. بسیاری از هواداران حزب تحریک انصاف همچنان او را حلقه ارتباط خود با عمران خان می‌بینند. واضح بود که حضور او برای برانگیختن پایگاه حامیان کافی بود.

عاصم علی، یکی از ساکنان اسلام‌آباد می‌گوید: «او تنها کسی است که واقعاً می‌خواهد عمران خان را آزاد کند. من کاملاً به او اعتماد دارم.»

گزارش تکمیلی از جوئل گوینتو و ایوت تان