آیا حماس از جنگ غزه جان سالم به در خواهد برد؟

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، می‌گوید قصد دارد کنترل کامل غزه را در دست بگیرد، اما تاکید می‌کند که «نمی‌خواهد آن را نگه دارد».

در این صورت چه آینده‌ای در انتظار حماس در غزه خواهد بود و سرنوشت این گروه چه خواهد شد؟

چند روز پیش از اظهارات نتانیاهو، این گروه مسلح فلسطینی بار دیگر اعلام کرد که تنها در صورتی خلع سلاح خواهد شد که یک کشور مستقل فلسطینی تشکیل شود. این موضع، واکنشی بود به یکی از خواسته‌های کلیدی اسرائیل و آمریکا در مذاکرات مربوط به آتش‌بس در غزه.

اسرائیل خلع سلاح حماس را یکی از چند شرط اصلی برای دستیابی به هرگونه توافق جهت پایان دادن به این درگیری می‌داند.

هفته گذشته در کنفرانسی بین‌المللی به میزبانی سازمان ملل که با ریاست مشترک عربستان و فرانسه در نیویورک برگزار شد، ۱۷ کشور، اتحادیه اروپا و اتحادیه عرب بیانیه‌ای صادر کردند.

این بیانیه از حماس خواست تا خلع سلاح شود و کنترل غزه را واگذار کند تا جنگ پایان یابد.

مصر و قطر که معمولا میانجی‌گران مذاکرات مربوط به غزه هستند نیز نام خود را پای این بیانیه گذاشتند. اما اسرائیل و آمریکا آن را امضا نکردند.

حماس می‌گوید به مبارزه مسلحانه ادامه می‌دهد

یکی از رهبران حماس به شبکه الجزیره گفت که این گروه حتی از «فشنگ‌های شلیک‌شده» خود هم دست نخواهد کشید.

این اظهارنظر بار دیگر تاکیدی بود بر این که حماس تنها در صورتی حاضر به توقف مبارزه مسلحانه خواهد بود که یک کشور فلسطینی تاسیس شود.

حسام الدجنی، استاد علوم سیاسی در دانشگاه الامه غزه، معتقد است که پس از برگزاری این کنفرانس، تمرکز رسانه‌ها بر بند ۱۱ اعلامیه نیویورک افزایش یافته است.

در بخشی از این بند آمده است: «حاکمیت، اجرای قانون و امور امنیتی در تمامی سرزمین‌های فلسطینی باید منحصرا در اختیار تشکیلات خودگردان فلسطینی باشد.»

دجنی اشاره می‌کند که در بخش‌های دیگر از ۴۱ بند این سند، امضاکنندگان خواهان تشکیل کشور مستقل فلسطین و هم‌زیستی آن با اسرائیل شده‌اند. او می‌گوید این مسئله نشان می‌دهد که این اعلامیه، راهکارهایی برای تشکیل یک کشور فلسطینی ارائه داده است.

حسام الدجنی به بی‌بی‌سی گفت: «اگر بقیه بندهای اعلامیه نیویورک اجرا شود، بند ۱۱ خود به خود تحقق خواهد یافت.»

کشور فلسطین

آمریکا، بریتانیا و شماری دیگر از کشورهای غربی،‌ حماس را سازمان تروریستی می‌دانند.

این گروه اعلام کرده که در صورت تشکیل کشور فلسطینی، سلاح‌های خود را به مقام‌های کشور آینده فلسطین تحویل خواهد داد.

تحلیلگران می‌گویند حماس بخش بزرگی از کنترل خود بر نوار غزه را از دست داده است. با این حال این گروه همچنان به عنوان نهاد حاکم بر این منطقه حضور دارد.

یگان امنیتی تازه تاسیس این گروه با نام «سَهم» – یا یگان پیکان – فعالیت خود را با هدف اعلام‌شده حفظ نظم عمومی و جلوگیری از غارت آغاز کرده است.

شهروندان فلسطینی از حماس ابراز نارضایتی کرده‌اند و نیروهای این گروه با سرکوب به اعتراض‌ها پاسخ داده‌اند.

غذا و کمک‌های بشردوستانه بسیار نایاب شده و سازمان‌های امدادرسان و سازمان ملل هشدار داده‌اند که مردم از گرسنگی در حال مرگ هستند.

بسیاری از تحلیلگران معتقدند نیروهای حماس تحت فشار شدیدی قرار گرفته‌اند و هنگام آغاز حمله در ۷ اکتبر تصور نمی‌کردند در چنین وضعیتی گرفتار شوند.

۲۲ ماه پس از واکنش نظامی اسرائیل به آن حمله، نیروهای حماس خسته و فرسوده شده‌اند.

منابع محلی گزارش داده‌اند که این گروه هنوز سلاح در اختیار دارد، اما ذخایر تسلیحاتی‌اش در حال کاهش است.

به گفته این منابع، حماس برای تامین مهمات به بقایای به‌جامانده حملات اسرائیل – عمدتا بمب‌هایی که منفجر نشده‌اند – متکی است.

نیروهای این گروه مواد منفجره را جدا می‌کنند و آن‌ها را به بمب‌های دست‌ساز برای حمله به سربازان اسرائیلی تبدیل می‌کنند.

اسرائیل به خبرنگاران بی‌بی‌سی اجازه ورود به غزه را نمی‌دهد و ما امکان راستی‌آزمایی مستقل این گزارش‌ها را نداریم.

در سطح منطقه‌ای، حماس اکنون متحدان اندکی دارد. پس از جنگ ۱۲روزه اسرائیل و ایران، توان تهران برای ادامه حمایت از حماس کاهش یافته است.

حزب‌الله لبنان که از سوی ایران حمایت می‌شود نیز بر اثر حملات اسرائیل و کشته شدن فرماندهانش تضعیف شده است.

حزب‌الله در داخل لبنان با فشار فزاینده‌ای برای خلع سلاح از سوی دولت مواجه است و فرصت چندانی برای ارائه حمایت خارجی ندارد.

اتحادیه عرب

اتحادیه عرب نیز اعلامیه نیویورک را که خواهان خلع سلاح حماس شده، امضا کرده است.

این سازمان ۲۲ عضو دارد، از جمله کشورهایی مانند قطر که معمولا روابط خوبی با حماس داشته‌اند.

پروفسور یوسی مکلبرگ، مشاور ارشد در اندیشکده چتم هاوس در لندن، معتقد است اسرائیل و آمریکا همچنان بر مواضع همیشگی خود پافشاری می‌کنند.

اما او می‌گوید لحن کشورهای عربی تغییر کرده است و فشارهای فزاینده از سوی بازیگران عرب و منطقه‌ای ممکن است حماس را «کاملا منزوی» کند.

گروگان‌ها

حماس همچنان شماری از اسرائیلی‌ها را که در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ گروگان گرفته شدند، به عنوان اهرم فشار نگه داشته است.

در آن حمله بی‌سابقه، شبه‌نظامیان حماس ۲۵۱ نفر را گروگان گرفتند و حدود ۱۲۰۰ نفر را کشتند. در جنگی که پس از آن آغاز شد، بنا بر اعلام وزارت بهداشت حماس در غزه، بیش از ۶۰ هزار نفر در نوار غزه کشته شده‌اند.

آمریکا بر این باور است که دست‌کم ۲۰ گروگان هنوز در غزه زنده‌اند. برخی از آنها جان خود را از دست داده‌اند و شماری دیگر به اسرائیل بازگردانده شده‌اند.

در آغاز ماه اوت، حماس ویدیویی از یکی از گروگان‌ها به نام اویتار داوید منتشر کرد که او را در حالتی بسیار ضعیف و نحیف نشان می‌داد.

ناظران می‌گویند حماس با انتشار این ویدیو امیدوار بود خانواده‌های گروگان‌ها برای پایان دادن به جنگ فشار بیشتری بر بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، وارد کنند.

پس از انتشار این ویدیو، خانواده‌های گروگان‌ها از نتانیاهو خواستند که آزادی گروگان‌ها را در اولویت قرار دهد.

از اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون، اسرائیل بسیاری از رهبران ارشد حماس را ترور کرده است، از جمله اسماعیل هنیه، رهبر این گروه، که در حمله‌ای در تهران کشته شد.

اسرائیل همچنین یحیی سنوار را، که به‌ عنوان طراح اصلی حملات ۷ اکتبر شناخته می‌شود، هدف قرار داده و کشته است.

پروفسور یوسی مکلبرگ معتقد است رهبران حماس در داخل غزه منافعی متفاوت از رهبران این گروه در خارج دارند.

او می‌گوید: «فراتر از دغدغه بقا، آن‌ها تلاش می‌کنند جایگاه سیاسی خود را حفظ کنند؛ جایگاهی که هنوز تا حدی از حمایت برای رسیدن به یک توافق برخوردار است.»

اما برای حفظ همین میزان از جایگاه سیاسی، رهبران باقی‌مانده حماس ناچارند تصمیم‌های دشواری بگیرند.

و پس از آن که بنیامین نتانیاهو روز پنج‌شنبه ۷ اوت اعلام کرد قصد دارد «کنترل کامل» غزه را در دست بگیرد و «حماس را از میان بردارد»، گزینه‌های این گروه روز به روز محدودتر می‌شود.

آینده حماس

با این شرایط آیا حماس از جنگ غزه جان سالم به در خواهد برد؟

اگر کشوری فلسطینی تشکیل شود و حماس به تعهدات اعلام‌شده‌اش عمل کند، این گروه استفاده از سلاح را کنار خواهد گذاشت.

اما تشکیل کشور فلسطینی در حال حاضر دور از دسترس به نظر می‌رسد، مگر اینکه دولت فعلی اسرائیل موضع خود را تغییر دهد.

حتی در آن صورت هم این به معنای پایان یافتن موجودیت حماس نخواهد بود.

یوسی مکلبرگ از اندیشکده چتم هاوس پیش‌بینی می‌کند که این گروه ممکن است بتواند در آینده «بازآفرینی» شود و همچنان در صحنه سیاسی فلسطینیان باقی بماند.

این امکان، هم در داخل سرزمین‌های فلسطینی و هم در خارج آن‌ وجود دارد.

بسیاری از مسائل بستگی به موضع اسرائیل در قبال کشور فلسطینی دارد و همچنین به میزان محبوبیت حماس پس از فاجعه‌ای که مردم غزه از سر می‌گذرانند.