انتخابات ترکیه؛ آیا پیروزی مخالفان پایان کار اردوغان را رقم خواهد زد؟

رجب طیب اردوغان و حزب حاکم عدالت و توسعه، روز یکشنبه ضربه غافلگیرکننده‌ای در انتخابات شوراها و شهرداری‌های ترکیه خوردند؛ انتخاباتی که در شرایطی برگزار شد که بحران اقتصادی در این کشور بیداد می‌کند. این شکست خبرساز که با باختن شهرهای بزرگ و مهم ترکیه رقم خورد،‌ چه معنایی برای آقای اردوغان دارد؟

به گزارش خبرگزاری آناتولی حزب جمهوری خلق، حزب اصلی مخالف دولت، توانست ۳۷/۸ درصد آرا را در سراسر کشور کسب کند، در حالی که سهم حزب عدالت وتوسعه ۳۵/۵ درصد بود.

بسیاری از ناظران سیاسی این انتخابات را «بدترین شکست آقای اردوغان تاکنون» توصیف کرده‌اند.

حزب جمهوری خلق نه‌ تنها موفق شد برای اولین بار از زمان به قدرت رسیدن رجب طیب اردوغان در حدود ۲۱ سال پیش، حزب حاکم عدالت و توسعه را در سراسر ترکیه شکست دهد، بلکه توانست بهترین نتایج ملی خود را در چند دهه گذشته به دست بیاورد. این اتفاق چطور افتاد؟

وعده‌های اقتصادی؛ ابَر تورم و نارضایتی عمومی

بحران عمیق اقتصادی در ترکیه نقشی اساسی در شکست حزب حاکم داشت.

بر خلاف بسیاری از کشورهای دیگر که بحران معیشت و بالا رفتن هزینه‌های زندگی در سال ۲۰۲۲ و با جنگ اوکراین آغاز شد، مشکل اقتصادی جاری ترکیه به سال ۲۰۱۸ برمی‌گردد. در حال حاضر تورم در این کشور بالای ۶۵ درصد است و ارزش لیره،‌ پول ملی ترکیه در پنج سال گذشته ۸۰ درصد کاهش یافته است.

در دوره ریاست جمهوری آقای اردوغان دولت ترکیه غالبا متهم شده است که از وضعیت دشوار زندگی مردم عادی غافل بوده و به آن توجهی نکرده است.

«این کشور سزاوار فقر نیست» به یکی از شعارهای اصلی اکرم امام‌اوغلو،‌ شهردار محبوب استانبول در جریان مبارزات انتخاباتی او در مقابل نامزد حزب عدالت و توسعه تبدیل شد. او موفق شد بعد از پیروزی قاطع در رای‌گیری روز یکشنبه ۳۱ مارس مقام شهرداری استانبول را تا پنج سال دیگر برای خود حفظ کند.

آقای امام‌اوغلو،‌ نامزد حزب جمهوری خلق، آقای اردوغان را متهم می‌کرد که «قواعد اقتصادی را وارونه اجرا می‌کند».

سال ۲۰۲۳ آقای اردوغان با وعده احیای وضعیت اقتصادی موفق شد برای سومین دوره متوالی رئیس جمهور ترکیه شود. اما ناظران معتقدند که رای‌دهندگان در انتخابات محلی سال ۲۰۲۴ می‌خواستند پیامی را نه فقط برای آقای اردوغان بلکه برای کل حزب حاکم بفرستند.

اِورن بالتا،‌ استاد علوم سیاسی دانشگاه اوزیگین استانبول به بی‌بی‌سی گفت: «رای‌دهندگان به راحتی پیوند احساسی خود را با رهبرانشان از دست نمی‌دهند. در انتخابات محلی، آنها قرار نبود به رهبر حزب [اردوغان] رای بدهند بلکه باید به نامزدهای حزب رای می‌دادند. و آنها در این در این رای‌گیری می‌خواستند پیام [نارضایتی] خود را به حزب عدالت و توسعه برسانند.»

محبوبیت رو به گسترش مخالفان

حزب جمهوری خلق،‌ حزب اصلی مخالف دولت، توانست قدرت خود را در شهرهای بزرگ ترکیه مانند استانبول، آنکارا و ازمیر حفظ کند و کنترل چندین منطقه دیگر از جمله شهر بورسا، چهارمین شهر بزرگ ترکیه را در دست بگیرد. این حزب در مناطق مرکزی ترکیه که به صورت سنتی محافظه‌کار هستند،‌ چنان موفقیتی کسب کرد که تحلیلگران آن را «موج سرخ» نامیدند؛ اشاره‌ای به رنگ پیروزی حزب جمهوری خلق روی نقشه نتایج انتخاباتی.

این حزب که مصطفی کمال آتاتورک،‌ پدر ترکیه مدرن، آن را در سال ۱۹۲۳ تاسیس کرد، حزبی سکولار و ملی‌گرا است و پایگاه آرای آن عمدتا در میان طبقه متوسط شهرنشین است.

از زمان تاسیس جمهوری مدرن ترکیه، محافظه‌کاران و مسلمانان معتقد، حزب جمهوری خلق را تهدیدی در برابر اعتقادات مذهبی و حقانیت خود می‌دانستند. این حزب، در مقابل، احزاب و گروه‌های سیاسی محافظه‌کار مانند حزب عدالت و توسعه را به اجرای برنامه‌های اسلام‌گرایانه متهم می‌کند. این شکاف میان جوامع مذهبی و سکولار ترکیه،‌ دهه‌هاست که بر صحنه سیاست این کشور سایه افکنده است.

اما حزب جمهوری خلق در سالٰ‌های اخیر پایگاه اجتماعی خود را در جوامع محافظه‌کار و دین‌دار گسترش داده است. همین تغییر به پیروزی این حزب در انتخابات اخیر کمک بسیاری کرد.

خانم بالتا می‌گوید: «از سال ۲۰۱۷ -بعد از کودتای نافرجام ۲۰۱۶ ترکیه- حزب جمهوری خلق، استراتژی سیاسی آشتی‌جویانه‌ای در قبال محافظه‌کاران در پیش گرفت تا به این شکاف پایان دهد.»

در استانبول یکی از عواملی که نقش تعیین‌کننده‌ای در پیروزی اکرم امام‌اوغلو، نامزد حزب جمهوری خلق داشت، حمایت جامعه کردها بود. این اتفاق در حالی افتاد که حزب دموکراتیک خلق‌ها که حزب هوادار کردها است، نامزدهای مستقل خود را معرفی کرده بود.

خانم بالتا معتقد است رای‌ دادن کردها در این انتخابات تاکتیکی بود. او می‌گوید: «در یک سو حزب عدالت و توسعه، یکی از مدعیان اصلی انتخابات، آنها را یک 'گروه تروریستی' می‌خواند، در سوی دیگر حزب جمهوری خلق و امام‌اوغلو است که با کردها مانند شهروندان دیگر رفتار می‌کند. به همین دلیل آنها در یک تصمیم حساب‌شده به آقای امام‌اوغلو رای دادند.»

عامل دیگر که در این انتخابات به مخالفان کمک کرد، توانایی انتقال پیامشان به رای‌دهندگان در جریان مبارزات انتخاباتی بود. با وجود آن که بخش بزرگی از رسانه‌های ترکیه در اختیار دولت و سازمان‌های وابسته به آن است، اما این کنترل مطلق نیست.

منتقدان آقای اردوغان او را به انحصار رسانه‌ای و حکمرانی مستبدانه متهم می‌کنند. اما خانم بالتا، استاد دانشگاه اوزیگین استانبول می‌گوید که خودکامگی می‌تواند در سطوح مختلف نمود پیدا کند.

«کنترل روی رسانه‌ها یا احزاب سیاسی در ترکیه هیچ وقت مثل روسیه نبوده و نخواهد بود. اینجا هنوز رقابت‌های سیاسی قابل توجهی در جریان است و احزاب مخالف فعال هستند. آنها ابزارها و موقعیت‌هایی برای ارتباط با مردم در اختیار دارند.»

آیا دوره اردوغان سر آمده است؟

با وجود شکست سنگین آقای اردوغان و حزب عدالت و توسعه، تحلیلگران معتقدند که هنوز خیلی زود است که بتوان درباره پایان دوره رهبری سیاسی او صحبت کرد.

دوره ریاست جمهوری آقای اردوغان سال ۲۰۲۸ به پایان می‌رسد. چند هفته قبل از انتخابات ۳۱ مارس او گفت که این آخرین دوره او خواهد بود.

آقای بهادر ترک از دانشگاه حاجی بایرام ولی می‌گوید: «درست است که این انتخابات برای حزب مخالف فوق‌العاده بود، اما آقای اردوغان هنوز بر صحنه سیاسی ترکیه تسلط دارد و میزان نفوذ او همچنان چشمگیر و قابل توجه است.»

«نباید فراموش کرد که برای اکثریت رای‌دهندگان در ترکیه،‌ او هنوز چهره‌ای قابل احترام و محبوب است.»

به گفته آقای بهادر ترک موفقیت حزب عدالت و توسعه متکی بر هماهنگی میان «رهبری کاریزماتیک آقای اردوغان و کارآمد بودن سازمانی و اداری حزب او است».

«اما من فکر می‌کنم که این هماهنگی به تدریج در حال کاهش است و نتایج انتخابات محلی نشانه‌ای از همین موضوع است.»

اکرم امام‌اوغلو که در این انتخابات برای یک دوره دیگر به شهرداری استانبول انتخاب شده، اکنون به عنوان حریفی قوی‌تر برای انتخابات ریاست جمهوری آتی دیده می‌شود،‌ هر چند که خود او رسما تایید نکرده که قصد دارد نامزد ریاست جمهوری شود. خانم بالتا بر این باور است که آقای امام‌اوغلو با حفظ شهرداری استانبول، امکان نامزد شدن خود را در رقابت‌های ریاست جمهوری تقویت کرده است.

نفوذ سیاسی آقای اردوغان در طی دو دهه زمامداری او از مرزهای ترکیه فراتر رفته است. او خود را به عنوان یک میانجی عمده بین روسیه و اوکراین معرفی کرد که در مذاکرات توافق صادرات غلات در سال ۲۰۲۲ حضور داشت؛ روابط تجاری ترکیه را با بسیاری از کشورهای آفریقای و آسیایی گسترش داده و چهره‌ای پرنفوذ در کل منطقه خاورمیانه بوده است.

به گفته تحلیلگران چنین شکست سنگینی در انتخابات محلی اخیر ممکن است «مشروعیت جهانی او را هم به خطر بیندازد».

خانم بالتا می‌گوید: «آقای امام‌اوغلو وعده یک دموکراسی کارآمد را می‌دهد. ممکن است شاهد آن باشیم که مخالفان در ترکیه روابط اقتصادی،‌ فرهنگی و سیاسی خود را با قدرت‌های جهانی تقویت کنند.»

هر چند که نتیجه انتخابات اخیر نقطه پایانی بر رهبری اردوغان نبود اما چالشی بزرگ برای اقتدار او بود. به گفته خودش «۳۱ مارس پایانی برای ما نیست اما یک نقطه عطف است». آقای اردوغان وعده داد که برای جلب دوبار وفاداری حامیانش به سختی تلاش خواهد کرد. اما مخالفان که با نتایج انتخابات اخیر روحیه گرفته‌اند، از این فرصت برای گسترش نفوذ خود ورای شوراها و شهرداری‌ها استفاده خواهند کرد و به عنوان یک قدرت سیاسی جایگزین ظاهر خواهند شد.