پاپ فرانسیس و سینما؛ یک دوستی صمیمانه

پاپ فرانسیس، رهبر کلیسای کاتولیک، روز دوشنبه عید پاک (۲۱ آوریل) درگذشت. میراث فکری و عملی او فصلی تازه در تاریخ پرفرازونشیب کلیسای کاتولیک رقم زد. او عاشق سینما و فوتبال بود و ابایی نداشت از این که بگوید مثل همه مردم از امور روزمره لذت می‌برد.

روند انتخاب پاپ جدید، توجه میلیون‌ها نفر در سراسر جهان را برای مدتی به واتیکان جلب کرد.

در این دوره بسیاری به تماشای فیلم‌های سینمایی و سریال‌های تلویزیونی درباره پاپ و مسیحیت نشستند.

«مجمع کاردینال‌ها» ساخته ادوار برگر، کارگردان آلمانی از جمله تازه‌ترین فیلم‌ها در مورد مسیحیت است که به ویژه در جریان انتخاب پاپ مورد توجه دوباره قرار گرفت. داستان این فیلم خیلی شبیه به موقعیتی بود که میلیون‌ها نفر در جهان از طریق رسانه‌ها شاهدش بودند. یک پاپ خیالی ناگهان می‌میرد و واتیکان در تکاپوی انتخاب جانشین برای اوست. در این میان حوادث مختلفی رخ می‌دهد که بیننده را با زوایای اغلب پنهان سازوکار کلیسای کاتولیک، با زبانی مهیج و جذاب، آشنا می‌کند.

پاپ فیلم‌باز، پاپ هنر دوست

پاپ فرانسیس نه‌تنها یک سینه‌فیل واقعی بود، بلکه درک عمیقی از فیلم و به‌طور کلی هنر هم داشت.

او تلاش کرد تا میان کلیسای کاتولیک که همیشه مدافع سرسخت شکل سنتی‌تر و قدیمی‌تر هنر بود، با هنر مدرن و سینما رابطه برقرار کند.

پاپ فرانسیس بیش از هر پاپ دیگری در فیلم‌های سینمایی و سریال‌ها ظاهر شد. از مجموعه «داستان‌های یک نسل» محصول نتفلیکس گرفته تا چندین فیلم مستند و سینمایی، پاپ فرانسیس در طی ۱۲ سال رهبری‌اش در واتیکان در چند فیلم حضور پیدا کرد و زندگی و کارهایش موضوع فیلم‌های مستند قرار گرفت.

ویم وندرس، فیلمساز بزرگ آلمانی در سال ۲۰۱۸ مستند «پاپ فرانسیس: مردی که پای حرفش هست» را ساخت. این فیلم، زندگی و جایگاه پاپ فرانسیس به‌عنوان رهبر کاتولیک‌های جهان را از زاویه‌ای نزدیک و با نگاهی صمیمی و انسانی بررسی می‌کند.

در فیلم وندرس، شخصیت‌های سرشناس مذهبی، سیاسی و فرهنگی جهان هم حضور دارند و لحظه‌هایی از ملاقات و گفتگوی ایشان با پاپ وجود دارد. دونالد ترامپ و ملانیا ترامپ، آنگلا مرکل، استفن هاوکینگ، محمود عباس، باراک اوباما و شیمون پرز از جمله این شخصیت‌ها هستند.

پاپ فرانسیس چه فیلم‌هایی دوست داشت؟

پاپ عاشق سینمای نئورئالیست ایتالیا بود و چند بار در مصاحبه‌هایش گفته بود که سینمای واقع‌گرای ایتالیا «به درک ذهنی» او در کودکی شکل داده بود. نگاهی به آثار موردعلاقه‌ پاپ راهنمای خوبی برای درک نگاه او به هنر و ارتباط سینما با جایگاه اجتماعی و مذهبی‌اش است.

رم، شهر بی‌دفاع (روبرتو روسلینی، ۱۹۴۵):

پاپ معتقد بود که سینما پس از جنگ دوم جهانی کمک بزرگی به التیام زخم‌های آن سال‌ها کرد و مرهمی بر دردهای مردم آسیب‌دیده بود. به همین دلیل، او «رم، شهر بی‌دفاع» را تحسین می‌کرد. فیلمی عمیق که روبرتو روسلینی، استاد واقع‌نمایی در سینما، آن را درست پس از پایان جنگ ساخت.

ضیافت بابت (گابریل آکسل، ۱۹۸۷):

این کمدی رمانتیک دانمارکی داستان دو دختر یک کشیش را در روستایی دورافتاده در قرن ۱۹ دانمارک نشان می‌دهد. پس از اتفاقاتی، دو خواهر تصمیم می‌گیرند که از ترک پدر و رفتن به شهر چشم بپوشند و زندگی خود را وقف پدر و کلیسا کنند. پاپ نگاه فیلمساز به روابط انسانی، چه میان پدر و دخترانش و چه میان مردم روستا را الگویی برای خانواده‌ها می‌دانست.

جاده (فدریکو فلینی، ۱۹۵۴):

پاپ فیلم‌های فلینی را دوست داشت. او عشق به زندگی در سینمای فلینی را می‌پسندید و گفته بود که «از بچگی عاشق فیلم‌های فلینی بودم». پاپ این دیالوگ «جاده» را بارها از بر به دیگران بازگو می‌کرد: «هرچیزی در دنیا هدفی دارد. هرچند فقط این خداست که می‌داند آن هدف چیست.»

پاپ از فیلم «زندگی شیرین» فلینی هم دفاع کرده بود. فیلمی محصول سال ۱۹۵۷ که در زمان خود با انتقاد تند روحانیون مسیحی در ایتالیا و اروپا مواجه شده بود.

راپسودی در ماه اوت (آکیرا کوروساوا، ۱۹۹۱)

پاپ فرانسیس این اثر کوروساوا، فیلمساز شهیر ژاپنی را به این خاطر دوست داشت که رابطه بین نسل‌ها را با زبانی صمیمانه بازگو می‌کند. او از نحوه بازنمایی ارتباط میان دو شخصیت‌ پدربزرگ و نوه در این فیلم لذت می‌برد.

آندری روبلف (آندری تارکوفسکی، ۱۹۶۶)

آندری تارکوفسکی، به اعتقاد بسیاری از منتقدان فیلم، از فیلسوفان سینماست و آثارش به عمق مسائلی مانند ایمان و سرشت انسانی می‌پردازند. پاپ تصویر تارکوفسکی از زندگی آندری روبلف، نقاش شمایل مذهبی در دوران رنسانس روسیه را بسیار دوست می‌داشت.

پاپ هم‌چنین دوستی نزدیکی با بعضی چهره‌های سینمایی داشت. آنجلینا جولی، رابرت ردفورد، جورج کلونی، مارتین اسکورسیزی و متئو گارونه از جمله ستاره‌های سینما هستند که همیشه به برنامه‌های مختلف واتیکان دعوت می‌شدند.

پاپ از حامیان پروژه احیای فیلم‌های سینمایی آسیا و آفریقا بود که آقای اسکورسیزی آن را ایجاد و مدیریت می‌کند. او از فیلم «سکوت» ساخته اسکورسیزی هم به‌علت نمایش مشقت‌ها و مداومت مبلغان مسیحی در تبلیغ مسیحیت در دوران فئودالی ژاپن تقدیر کرده بود.

اگر به موضوعاتی مثل پاپ، کلیسا و تاریخ مسیحیت علاقه دارید، چه فیلم‌ها و سریال‌هایی ببینید؟

از زمان سینمای صامت، مسیحیت و کلیسا پای ثابت فیلم‌ها بوده است. فیلم‌ها و سریال‌ها فراوانی حول موضوعاتی مثل زندگی پاپ، تاریخ و سیاست‌های واتیکان، نقش کلیسا در زندگی مردم و خرافات و باورهای آیینی ساخته شده است. در اینجا به معرفی چند اثر سینمایی و سریال تلویزیونی می‌پردازیم که نحوه پرداخت‌شان به این موضوعات هم جذاب بوده و هم می‌تواند ما را با سازوکار کلیسای کاتولیک در طی تاریخ بهتر آشنا کند.

مجمع کاردینال‌ها (ادوارد برگر، ۲۰۲۴)

احتمالا حالا همه ما از قصه این فیلم مهیج خبر داریم؛ هرچند هنوز خود فیلم را ندیده باشیم. «مجمع کاردینال‌ها» که در فصل جوایز سینمایی خوش درخشید، داستان مرگ ناگهانی یک پاپ خیالی است که تمام واتیکان را غافلگیر می‌کند. سپس «مجمع انتخاب پاپ» تشکیل می‌شود. آئینی مخفیانه که در آن کاردینال‌ها در واتیکان برای انتخاب پاپ جدید دور هم جمع می‌شوند.

ربوده‌ شده (مارکو بلوکیو، ۲۰۲۳)

در اواسط قرن ۱۹ میلادی، پسربچه‌ای یهودی توسط کلیسای واتیکان برای آموزش پاپی از خانواده‌اش در روستایی در ایتالیا جدا می‌شود. «ربوده‌ شده» داستان پرفرازونشیب زندگی این کودک تا رسیدن به مقام پاپ و رهبری کلیسا را با زبانی جذاب و پرکشش بازگو می‌کند.

این فیلم براساس کتابی به‌ همین نام نوشته دانیله اسکالیز ساخته شده است.

دو پاپ (فرناندو میرلس، ۲۰۱۹)

چگونگی پاپ شدن پاپ فرانسیس و روزهای پایانی زندگی پاپ بندیکت شانزدهم دستمایه این فیلم است. هرچند فیلم از ریتم بالایی برخوردار نیست، اما به‌خوبی جریان امور واتیکان و اندیشه‌های مذهبی کلیسا را از خلال مکالمه‌های دو پاپ نشان می‌دهد.

سریال پاپ جوان و ادامه‌اش پاپ جدید (پائولو سورنتیو، ۲۰۱۹ – ۲۰۱۶)

پائولو سورنتینو، کارگردان ایتالیایی با این دو سریال نام خود را به‌عنوان هنرمندی سنت‌شکن ثبت کرد. قصه نامعمول، سبک تصویری رها و پرشور کار و رفت‌وبرگشت میان روایت‌های واقعی و داستان‌های ساختگی، مخاطبان زیادی را جذب این دو سریال کوتاه کرد.

حضور بسیاری از ستاره‌های سینما از جمله جود لا، در نقش یک پاپ جوان و جسور، زاویه‌ای متفاوت از واتیکان و سیاست‌های آن را نشان می‌دهد.

ما یک پاپ داریم (نانی مورتی، ۲۰۱۱)

نانی مورتی، طنزپرداز ایتالیایی و دوست پاپ فرانسیس، در این فیلم داستان انتخاب یک پاپ جدید را تصویر می‌کند. هرچند این پاپ تازه، احساس می‌کند که چندان به مقام ریاست کلیسا تعلق ندارد و باید در میان مردم باشد تا به آن‌ها خدمت کند.

آمین. (کوستا گاوراس، ۲۰۰۲)

این فیلم برهه‌ای حساس از تاریخ معاصر کلیسا را به تصویر می‌کشد. «آمین.» که براساس حوادث واقعی ساخته شده، موضع کلیسای کاتولیک را در قبال کشتار یهودیان در جنگ جهانی دوم به دست نازی‌ها به تصویر می‌کشد. کوستا گاوراس در این فیلم به‌تندی از بی‌تفاوتی کلیسا نسبت به این کشتار انتقاد می‌کند.

برادر خورشید، خواهر ماه (فرانکو زفیرلی، ۱۹۷۲)

اگر دوست دارید بدانید چرا پاپ تازه‌ درگذشته لقب فرانسیس را برای خود برگزید، حتما این فیلم را ببینید. این فیلم زندگی‌نامه‌ای، داستان زندگی فرانسیس آسیزی، قدیس حامی حیوانات و سرسلسله فرقه فرانسیسکن را نشان می‌دهد.

فرانسیس، در پی یک کشف و شهود، از زندگی پر نازونعمت خانوادگی ‌خود فاصله می‌گیرد و خود را وقف آموزه‌های مسیحیت و ساده‌زیستی می‌کند. در این راه بسیاری او را نکوهش می‌کنند، اما کم‌کم طرفدارانی هم پیدا می‌کند.

هرچند «برادر خورشید، خواهر ماه» از سوی برخی از افراد مذهبی به‌خاطر بازنمایی اشرافیت در کلیسا نکوهش شد، اما این فیلم اثری دل‌پذیر است که سادگی زندگی را به بیننده یادآور می‌شود.

انجیل به روایت متی (پیر پائولو پازولینی، ۱۹۶۴)

پیر پائولو پازولینی، فیلمساز ایتالیایی، در این فیلم زندگی مسیح و معجزات او را با زبانی واقع‌گرا و به دور از زرق‌وبرق‌های معمول سینمایی نشان می‌دهد. «انجیل به روایت متی» فیلمی عمیق و عاطفی است که مخاطب را تا مدت‌ها به اندیشیدن درباره آموزه‌های اخلاقی عیسی مسیح دعوت می‌کند.

به اعتقاد بسیاری از مورخان سینما، این اثر پازولینی بهترین نمونه سینمای مذهبی است. روزنامه رسمی واتیکان هم در سال ۲۰۱۵،‌ این فیلم را «بهترین فیلم تصویرگر زندگی عیسی مسیح» دانسته بود.

نور زمستانی (اینگمار برگمان، ۱۹۶۳)

اینگمار برگمان یکی از مذهبی‌ترین فیلمسازان تاریخ سینماست. اما مذهب و خدا در فیلم‌های برگمان حضوری غیرمستقیم و فلسفی دارند. «نور زمستانی»، راوی ترس‌ها و تنهایی‌های یک کشیش سوئدی است که احساس می‌کند از معنویت و از خدا دور شده است. او تلاش می‌کند دریابد چطور می‌تواند خدمتگزار خدا و مردم باشد و عشق را در وجود خود جاری کند.

اردت (کلمه) (کارل تئودور درایر، ۱۹۵۵)

نام این فیلم از نخستین جمله انجیل یوحنا برگرفته شده که در آن آمده: «در ابتدا، کلمه بود. و کلمه نزد خدا بود.» یوهانس، پسر یک مزرعه‌دار دانمارکی، درمی‌یابد که رابطه‌ای عارفانه با خدا دارد و رفته‌رفته باور می‌کند که خود مسیح است. همین، کشمکشی عظیم میان اعضای خانواده ایجاد می‌کند و از این طریق سوالاتی درباره ایمان و عشق به خانواده و خدا مطرح می‌شود.

«اُردت» که نمایشنامه‌ای از کای مونک است، اولین‌بار در سال ۱۹۴۳ به شکل فیلم سینمایی درآمد. اما امروز نسخه ساخته درایر مهم‌تر دانسته می‌شود.