نامگذاری‌های جنجالی ترامپ: از خلیج مکزیک تا خلیج فارس

انتشار گزارش خبرگزاری آسوشیتد‌پرس درباره قصد دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده برای جایگزینی نام «خلیج عربی» به جای «خلیج فارس»‌ واکنش منفی طیف وسیعی از ایرانی‌ها را- از مردم عادی تا فعالان سیاسی موافق و مخالف حکومت ایران- به همراه داشته است.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران چنین اقدامی را خصمانه دانسته و ابراز امیدواری کرده این شایعات واقعیت نداشته باشد و شاهزاده رضا پهلوی هم این اقدام را در صورت واقعیت داشتن «تحریف تاریخ و توهین به مردم ایران» نامیده است.

هر چند آقای ترامپ پس از انتشار این گزارش در پاسخ به یک خبرنگار گفت که هنوز در این باره تصمیم نگرفته است ولی تاکید کرد به زودی پس از دریافت گزارش‌هایی از مشاورانش در این باره تصمیم‌گیری خواهد کرد.

آقای ترامپ گفت نمی‌خواهد «احساسات افراد را آزرده کند.»

تصمیم احتمالی آقای ترامپ ورود او به یک دعوای ۵۰ ساله میان ایران و کشورهای عرب خلیج فارس خواهد بود.

این تصمیم می تواند در جهت فشار بر ایران در مذاکرات هسته‌ای و همین طور امتیاز دادن به عربستان سعودی در ازای بهبود روابط با اسرائیل تلقی شود.

این نخستین بار نیست که دونالد ترامپ نام‌های جغرافیایی را تغییر می‌دهد یا حاکمیت سرزمینی کشورها را زیر سوال می‌برد.

او بارها کانادا را «ایالت پنجاه‌ویکم آمریکا» خوانده و خواستار الحاق گرینلند به ایالات متحده شده است.

از جمله نخستین فرمان‌های اجرایی دونالد ترامپ پس از بازگشت به کاخ‌سفید در ژانویه ۲۰۲۵، دستورتغییر نام خلیج‌ مکزیک به خلیج آمریکا در همه اسناد رسمی، نقشه‌ها و مکاتبات اداری بود.

آقای ترامپ با قرار دادن نقشه بزرگی از «خلیج آمریکا» در دفتر کارش، این تغییر نام را به عنوان یکی از پیروزی‌هایش در جهت «احیای بزرگی ایالات متحده»‌ معرفی کرده است.

اقدام آقای ترامپ بدون پیش‌زمینه خاصی در سطح ملی و بین‌المللی و خیلی ناگهانی صورت گرفت.

نیویورک تایمز در گزارشی نوشت این تغییر نام که تنها در ایالات متحده صورت گرفته و جنبه بین‌المللی ندارد در مکزیک با ترکیبی از «حیرت، خشم، بی‌تفاوتی و گاهی اوقات، خنده مواجه شد.»

کلودیا شینباوم، رئیس جمهور مکزیک که درگیر مذاکرات سخت تجاری با دونالد ترامپ است، در پاسخ هشدار داد که مکزیک نیز از این پس به جای تگزاس، از «مکزیک آمریکایی» که نامی با سابقه تاریخی است، برای اشاره به این ایالت استفاده خواهد کرد.

البته واکنش خانم شینباوم به جایگزینی «خلیج آمریکا» به جای «خلیج مکزیک» در نقشه‌های گوگل شدیدتر بود و این شرکت را تهدید به اقدام قانونی کرد.

خانم شینباوم نمی‌خواهد اقدام گوگل به جا افتادن واژه خلیج آمریکا در اذهان عمومی جهانیان منجر شود.

این در حالی است که گوگل سال‌هاست همراه با نام خلیج فارس، نام خلیج عربی را در نقشه‌هایش به نمایش گذاشته است.

آمریکا و خلیج فارس

مطبوعات و دولت آمریکا از زمان تاسیس این کشور و پیش از برقراری رابطه با ایران همانند دیگر کشورها برای اشاره به آبراه جنوب ایران از نام خلیج فارس استفاده می‌کردند که نام شناخته شده و تاریخی آن است.

در دوران پهلوی هم با افزایش اهمیت ایران در عرصه بین‌المللی، بخصوص نقش برجسته آن در اوپک بسیاری از مردم آمریکا با نام خلیج فارس آشنا بودند.

پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ به رغم خصومت دو کشور، کاربرد خلیج فارس در مکاتبات رسمی آمریکا تا دهه ۱۹۹۰ ادامه داشت.

پس از جنگ کویت که در آمریکا به عنوان «جنگ اول خلیج فارس» و «جنگ اول خلیج» شناخته می‌شود، واشنگتن تصمیم گرفت حضور نظامی خود را در منطقه تقویت کند.

استقرار ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرین از سال ۱۹۹۵ و حضور جنگنده‌های آمریکایی در قطر باعث شد تا ارتش ایالات متحده در مکاتبات اداری و رسمی خود نام خلیج عربی را جایگزین خلیج فارس کند.

به رغم این سیاست دوگانه، تا به امروز در همه مکاتبات و اسناد غیرنظامی دولت ایالات متحده، همچنان از واژه خلیج فارس استفاده می‌شود.

اما حالا آقای ترامپ گفته است به زودی درباره نامگذاری خلیج فارس تصمیم‌گیری خواهد کرد.

تورج دریایی، رئیس مرکز مطالعات ایرانی دانشگاه کالیفرنیا در ارواین با اشاره به قدمت تاریخی نام خلیج فارس می‌گوید «سیاسی شدن نام خلیج فارس به خاطر موضوعات سیاسی مانند ملی‌گرایی عربی یا روابط بد جمهوری اسلامی با دنیا، برای مردم ایران آزاردهنده است.»

تفاوت تغییر نام خلیج مکزیک و خلیج فارس در آمریکا در سابقه سیاسی شدن نام آنهاست.

تغییر نام خلیج مکزیک ناگهانی و بدون پیش‌زمینه خاصی صورت گرفت و هیچ کشور دیگری برای تغییر این نام لابیگری نمی‌کرد.

اما اختلاف ایران و اعراب بر سر نام خلیج فارس، به رغم دهه‌ها تلاش بعضی از دولت‌های عرب برای تغییر نام این آبراه در عرصه‌های بین‌المللی موضوع را حساس‌تر کرده است.

جانبداری آقای ترامپ از خواسته دولت‌های عرب، راه را برای جا انداختن نام خلیج عربی در نقشه‌های آنلاین و کاربرد گسترده آنها در دیگر کشورها هموار می‌کند.

این در حالیست که پیش از این نیز دولت‌های عرب خلیج فارس توانسته‌اند در اختلاف بر سر حاکمیت جزایر سه‌گانه اتحادیه اروپا، روسیه و چین را با خود همراه کنند.

پیشینه تاریخی خلیج فارس

نام خلیج فارس ریشه در تاریخ وهویت ایران دارد.

داریوش، پادشاه هخامنشی در سنگ‌نوشته‌ای که در کنار کانال سويز در مصر از خود به یادگار گذاشته است، به دریای پارس اشاره کرده است.

به گفته تورج دریایی، تاریخ‌نگار و سرویراستار دانشنامه ایرانیکا،‌ تاریخ‌نگاران یونانی مانند هرودوت و گزنوفن، در نوشته‌هایشان به خلیج فارس (پرسیکون کولپوس) اشاره کرده‌اند و پس از آنها نویسندگان رومی هم از همین نام (سینوس پرسیکوس) برای اشاره به آبراه میان ایران و شبه جزیره عربستان استفاده کردند.

به گفته آقای دریایی، در دوران پس از اسلام هم تاریخ‌نگاران و جغرافی‌نویسان در متون عربی مانند صورت اقالیم و مسالک و الممالک از خلیج فارس استفاده کرده‌اند.

در قرن دوم میلادی، بطلمیوس، جغرافی‌دان و ریاضی‌دان یونانی-مصری در نقشه‌ای که از جهان شناخته‌ شده آن دوران رسم کرد، به نام خلیج فارس اشاره کرد.

با آغاز تجارت دریایی اروپایی‌ها و باز شدن پای آنها به اقیانوس هند و خلیج فارس، در بیشتر نقشه‌های رسم شده در اروپا،‌ نام خلیج فارس به چشم می‌خورد.

هر چند که در نقشه‌های رسم شده در قرن هفدهم میلادی در چند مورد به نام دریای قطیف (نام بندری در شبه‌جزیره عربستان) و بندر بصره (نام مورد استفاده عثمانی‌ها پس از تسلط برعراق)‌ برای اشاره به خلیج فارس اشاره شده است.

از قرن هفدهم به بعد دیگر تقریبا اثری از نام بندر قطیف در نقشه‌های اروپایی ها دیده نمی‌شود و نام بندر بصره هم عمومیت پیدا نمی‌کند.

با این حال، در نقشه های معتبر تاریخی نامی از خلیج عربی دیده نمی‌شود.

تلاش‌های جدی برای جایگزینی نام خلیج فارس با «خلیج عربی» از دهه ۱۹۶۰ و با اوج‌گیری ناسیونالیسم عربی آغاز شد و پس از خروج بریتانیا از منطقه، با تشکیل کشورهای جدید و افزایش نفوذ مالی آن‌ها به ویژه در سال‌های اخیر شدت گرفته است.