پنج نکته اساسی اجلاس اقلیمی کاپ ۲۹

اجلاس اقلیمی کاپ ۲۹ در حالی به پایان رسید که کشورهای درحال‌توسعه از این‌که سالانه ۳۰۰ میلیارد دلار برای کمک‌هزینه‌های اقلیمی در نظر گرفته‌شده است ناراضی‌اند. آن‌ها میگویند این رقم سالانه تا سال ۲۰۳۵، رقم ناچیزی است.

بسیاری از نمایندگان کشورهای ثروتمند در این نشست سازمان ملل از این که کشورهای درحال‌توسعه از این رقم که در ظاهر رقم بالایی به نظر می‌رسد، ناراضی اند ،تعجب کرده‌اند. این رقم نسبت به کمک سالانه ۱۰۰ میلیارد دلاری حال حاضر، بیشتر شده است.

بااین‌وجود کشورهای درحال‌توسعه‌ای که برای رقمی بالاتر چانه‌زنی می‌کردند، دلایل بسیار صادقانه‌ای برای مخالفت با رقم نهایی داشتند.

قراردادی عظیم علی رقم بر جا ماندن شکاف‌های تلخ

در اجلاس امسال شکایت‌هایی وجود داشت که رقم توافق شده اصلاً کافی نیست. در ضمن این مبلغ قرار است به‌صورت ترکیبی از کمک بلاعوض و وام به کشورها داده شود. کشورهای درحال‌توسعه به‌شدت از این مسئله که کشورهای ثروتمند تنها در آخرین دقایق اجلاس دست خود را در این مورد رو کردند، ناراضی بودند. مدیر گروه مذاکره‌کنندگان هند، بعدازآنکه قرارداد نهایی اعلام شد، گفت: «این مبلغ بسیار ناچیز است.»

او گفت: «این سند چیزی جز یک خطای بصری نیست. به نظر ما رقم موردقرارداد کمکی به مشکلات گسترده و عظیمی که پیش روداریم نمی‌کند.»

درنهایت کشورهای درحال‌توسعه ناچار شدند این رقم را قبول کنند. این در حالی بود که بسیاری از کشورهای ثروتمند به از راه رسیدن دونالد ترامپ که از انکارکنندگان تغییرات اقلیمی است، اشاره می‌کردند و یادآوری می‌کردند که باوجود او، این کشورها امکان ندارد به‌قرار داد بهتری دست پیدا کنند.

اما توافق نهایی حتی از دید کشورهای ثروتمند هم به دلیل کوتاه بینی که در آن وجود دارد، موردانتقاد قرارگرفته است.

این استدلال نشان می‌دهد که اگر می‌خواهید جهان را از افزایش دما در امان نگه دارید، کشورهای ثروتمندتر باید به اقتصادهای نوظهور کمک کنند تا انتشار گازهای گلخانه‌ای خود را کاهش دهند، زیرا این جایی است که ۷۵ درصد از رشد انتشار گازهای گلخانه‌ای در دهه گذشته رخ داده است.

قراراست در بهار آینده برنامه‌های جدید ملی کشورهای مختلف اعلام شوند. این برنامه‌ها نشان خواهند داد هر کشور چه برنامه جداگانه‌ای برای پایین آوردن و محدود کردن تولید گازهای گلخانه‌ای خود برای ده سال آینده خواهد داشت.

بی‌شک، اگر توافقی سخاوتمندانه‌تر در اجلاس کاپ ۲۹ به‌دست‌آمده بود، می‌توانست تأثیر بسیار مثبت‌تری روی تلاش این کشورها داشته باشد.

در دورانی که وضعیت ژئوپلیتیک جهان نامشخص و حواس همه پرت است، متحد نگه‌داشتن کشورها در مورد مسئله تغییرات اقلیمی امر مهمی است. جنگ و جدال بر سر پول، اختلاف‌ها و دعواهای قدیمی بین کشورهای فقیر و غنی، خشم تلخ نهفته‌ای را عریان کرد که سال‌ها بود شاهد آن نبودم.

خود اجلاس کاپ هم در معرض خطر است

از همان ابتدا واضح بود هدایت ۲۰۰ کشور برای رسیدن به تفاوتی جامع در مورد مسائل مالی مربوط به کنترل تغییرات اقلیمی مأموریتی بسیار مشکل است. اما رهبری این نشست برای میزبان امسال، جمهوری آذربایجان، که هیچ سابقه واقعی در امور مربوط به نشست‌های کاپ نداشته است، فراتر از توان آن‌ها بود.

رئیس جمهور این کشور، الهام علی اف، با توصیف نفت و گاز به عنوان «هدیه ای از جانب خداوند» به مسائل کمک نکرد. حملات صریح او - متهم کردن «رسانه های خبری جعلی غربی»، موسسات خیریه و سیاستمداران به «گسترش اطلاعات نادرست» - باعث بهبود اوضاع نشد.

جمهوری آذربایجان، پس از مصر و امارات متحده عربی سومین کشور مستبدی است که یکی از پس از دیگری، میزبان اجلاس کاپ بوده‌اند و این مسئله نگرانی‌هایی درباره نحوه انتخاب کشورهای میزبان به وجود آورده است.

جمهوری آذربایجان هم مانند امارات متحده عربی اقتصادی وابسته به صادرات نفت و گاز دارد که با روندی که قرار است به تغییر مسیر از مصرف نفت، گاز و زغال‌سنگ ختم شود، در تضاد است.

بسیار از مذاکره‌کنندگان ارشد به‌طور خصوصی گفتند این اجلاس کاپ که به نظر آن‌ها یکی از بدترین اجلاس‌ها بوده است، بسیار از آن ناامید شده‌اند. با به نیمه‌راه رسیدن اجلاس، گروهی از رهبران مسائل اقلیمی در بیانیه‌ای عمومی اعلام کردند نشست‌های کاپ دیگر برای هدف خود مناسب نیستند و خواستار اصلاحات شدند.

صعود آرام چین

درحالی‌که نقش ایالات‌متحده آمریکا در مذاکرات اقلیمی با ریاست جمهوری ترامپ در ابهام فرورفته است، توجه همه به این جلب شده که چه کشوری قرار است، با نبود آمریکا در این میدان برای چهار سال، رهبری واقعی مسائل اقلیمی را در دست بگیرد.

جانشین طبیعی، کشور چین است.

چین، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکننده‌های گازهای گلخانه‌ای در اجلاس کاپ امسال بسیار ساکت بود و تنها وقتی‌که قرار بود جزییات کمک‌های مالی که می‌خواهد به کشورهای درحال‌توسعه ارائه کند را توضیح دهد، دستش را رو کرد.

چین هنوز بنا بر تعاریف سازمان ملل متحد جز کشورهای «در حال‌ توسعه» محسوب می‌شود. معنی آن این است که به‌طور رسمی الزامی ندارد گازهای گلخانه‌ای‌اش را کاهش دهد و یا به کشورهای فقیرتر کمک مالی کند.

با این‌ وجود، این کشور با فرمول خاصی برای حضور در توافقی اقتصادی موافقت کرده است که بر اساس آن حاضران در توافق می‌توانند در کمک مالی که قرار است به کشورهایی که از جهت اقلیمی در وضعیت حساسی قرار دارند، مشارکت داشته باشند. اما این مشارکت، مشارکتی داوطلبانه است.

درمجموع این حرکتی بسیار ماهرانه و مؤثر از سمت چین است.

لی شو از موسسه سیاست آسیا می‌گوید: «چین در مورد حمایت مالی‌اش از کشورهای جهان جنوب شفاف‌تر از قبل عمل می‌کند. این عمل چین را به سمت ایفای نقش بزرگ‌تری در آینده سوق می‌دهد. این فعالیت‌های اقلیمی را در برابر حضور مجدد ترامپ آسیب‌ناپذیر و ضدضربه می‌کند. بااینکه ترامپ هنوز به قدرت نرسیده است، حضورش از همین امسال در جلسه کاپ محسوس بود.»

ضد ضربه کردن فعالیت‌های اقلیمی با ریاست‌جمهوری ترامپ

اگرچه ترامپ در نشست نبود، اما حضور او در نشست کاپ ۲۹ احساس می‌شد.

یکی از موضوعاتی که بین مذاکره‌کننده‌های مختلف به‌طور مشترک در باکو مطرح می‌شد نیاز به تضمین و ایجاد اطمینان از این بود که با سرکار آمدن ترامپ، حاصل سال‌ها نشست و مذاکرات اقلیمی را از بین نرود.

به همین دلیل تعجبی نداشت که کشورهای ثروتمند می‌خواستند تا سال ۲۰۳۵ برای بالا نگه‌داشتن کمک‌های مالی متعهد شوند. آن‌ها باور دارند با این کار و تعیین تاریخی در آینده، به آمریکا این امکان داده می‌شود که وقتی ترامپ از قدرت کنار می‌رود، این کشور بتواند دوباره به تعهداتش بازگردد.

همچنین در نظر داشتن حضور مجدد ترامپ یکی از انگیزه‌های اصلی بالا بردن میزان کمک‌های مالی بود.

سر میز آوردن چین، حتی به‌عنوان کشور داوطلب هم ابزاری است که می‌توان با آن نشان داد نقش بر عهده گرفتن در اجلاس‌های بین‌المللی مانند کاپ می‌تواند ارزشش را داشته باشد.

پرفسور مایکل جاکوبز، عضو ارشد اندیشکده او دی آی گلوبال می‌گوید: «هیچ‌کس خلاف این فکر نمی‌کند که حضور ترامپ در کاخ سفید قطعاً برای توافق‌های چندجانبه بین‌المللی سیاست اقلیمی آسیب‌زا خواهد بود. اما هدف از قرارداد نهایی امسال این بود که ضرر احتمالی را تا جای ممکن به حداقل رساند.»

صدای فعالان محیط زیستی، بلندتر از همیشه

یکی از رویه‌های قابل‌ توجه در کاپ وضع جدی و گاه تهاجمی‌تر از طرف بسیار از سازمان‌های غیردولتی و فعالان مدافع محیط‌زیست بود.

من شاهد لحظه‌ای بودم که جان پودستا، نماینده محیط زیستی ایالات‌متحده در میان شعارهای «شرم بر تو» از محل گفتگوها به بیرون هدایت شد.

بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه برای دیدارها و نشست‌های پیچیده‌ای مانند کاپ به این سازمان‌های غیردولتی متکی هستند.

درحالی‌که مذاکرات در جریان بود، بسیاری از این سازمان‌ها به‌شدت اصرار می‌کردند که تقریباً باید هر نوع توافقی را رد کرد.

در همین راستا، در جلسه عمومی نهایی، بعدازآنکه کشورهای مختلف قرارداد مالی را پذیرفتند، وقتی نماینده بعضی کشور علیه توافقنامه سخنرانی کردند، صداهای تشویق بلندی به گوش می‌رسید.

آیا این جنس از کنشگری و بحث‌های پرتنش قرار است به هنجاری جدیدی در جلسات اقلیمی که در سطح دیپلماتیک برگزار می‌شوند، بدل شوند؟

برای جواب این سؤال باید تا جلسه کاپ بعدی صبر کنیم.