جنگ ایران و اسرائیل می‌تواند به مهاجرت گسترده به ترکیه منجر شود؟

درگیری میان اسرائیل و ایران که از روز ۱۳ ژوئن آغاز شد، احتمال وقوع یک مهاجرت گسترده از ایران به ترکیه را مطرح کرده است.

بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی با یادآوری آوارگی گسترده در جریان جنگ داخلی سوریه، این پرسش را مطرح کرده‌اند که آیا ممکن است وضعیت مشابهی دوباره تکرار شود.

هم خبرگزاری‌ها و هم منابع محلی که بی‌بی‌سی بخش ترکی با آنها صحبت کرده‌ است گفته‌اند در حال حاضر هیچ حرکت قابل توجهی از حرکت مردم ایران به سوی مرز ترکیه مشاهده نشده است.

اداره کل مهاجرت ترکیه نیز در پاسخ به بخش راستی‌آزمایی خبرگزاری آناتولی گفته است که ادعای آغاز موج مهاجرت از ایران به ترکیه «کاملا نادرست» است.

کارشناسانی که با بی‌بی‌سی ترکی مصاحبه کرده‌اند نیز گفته‌اند که در شرایط فعلی، انتظار ندارند شاهد موج بزرگی از مهاجرت از ایران به ترکیه باشند.

آنها در عین حال معتقدند که در صورت وقوع جنگی گسترده یا بروز ناآرامی‌های داخلی ممکن است جابجایی جمعیت روی دهد.

با اینهمه، آنها تاکید دارند که حتی در چنین سناریویی نیز موج احتمالی مهاجرت از ایران از جهات مختلف با موج مهاجرت سوری‌ها به ترکیه تفاوت‌های قابل توجهی خواهد داشت.

بین ایران و ترکیه سه گذرگاه مرزی زمینی گذرگاه مرزی بازرگان، رازی و سرو مورد استفاده است. علاوه بر این، گذرگاه ریلی رازی نیز فعال است.

در حال حاضر تحرکات جزیی که در این مرزها مشاهده می‌شود ظاهرا مربوط به ایرانیانی است که از ترکیه به کشور خود باز می‌گردند.

متین چوراباتیر، رئیس مرکز مطالعات پناهندگی و مهاجرت ، درباره وضعیت فعلی معتقد است که «تا این لحظه شاهد تمایل قابل توجه از سوی ایرانیان برای ترک کشورشان نبوده‌ایم. در واقع، طبق گزارش‌ها، ایرانیانی که برای تجارت، گردشگری یا درمان به ترکیه آمده بودند، پس از بسته شدن حریم هوایی، به سمت وان هجوم برده‌ و تلاش دارند با اتوبوس به ایران بازگردند و حرکت مرزی در جهت مخالف یعنی از ترکیه به ایران است.»

به گزارش بی‌بی‌سی فارسی، دو دلیل ممکن است باعث شده باشد که با وجود توافق مسافرت بدون ویزا بین ایران و ترکیه، در شرایط فعلی ایرانیان به طور گسترده به مرز هجوم نبرده‌اند.

اول اینکه کمبود سوخت و ترافیک قفل‌شده در اطراف شهرهای بزرگ که سفر در داخل کشور را دشوار کرده است.

دوم اینکه بسیاری از ایرانی‌ها باور ندارند که حملات متقابل کنونی آغازگر یک جنگ تمام‌عیار باشد و شمار زیادی از مردم همچنان انتظار دارند که اوضاع طی چند روز آینده تثبیت شود.

شهروندان ایرانی می‌توانند بدون ویزا وارد ترکیه شوند و تا ۹۰ روز در این کشور بمانند.

دکتر دیدم دانیش، عضو هیئت علمی دانشگاه گالاتاسرای و از اعضای انجمن پژوهش‌ مهاجرت، می‌گوید ممکن است برخی ایرانی‌ها برای حفظ امنیت خود، به‌طور موقت به ترکیه بروند.

با این حال، او تأکید می‌کند که «در حال حاضر فکر نمی‌کنم این موضوع به یک حرکت پناه‌جویی گسترده یا بلندمدت تبدیل شود.»

پروفسور دکتر محمد فاتح آیسن، جامعه شناس و مدیر مرکز پژوهش جمعیت و سیاست‌های اجتماعی در دانشگاه مرمره نیز بر این نظر است که «مگر اینکه درگیری شدیدی رخ دهد یا این درگیری ماه‌ها ادامه یابد، نباید انتظار داشته باشیم موج‌های گسترده مهاجرت به شکل مهاجرت از سوریه بروز کند.»

پروفسور آیسن در سال ۲۰۲۳ پژوهشی تفصیلی درباره ایرانیان ساکن ترکیه انجام داد.

اگر بحران عمیق‌تر شود، چه سناریوهایی مطرح است؟

کارشناسان می‌گویند در برخی سناریوها، یک حرکت مهاجرتی گسترده از ایران ممکن است رخ دهد.

متین چوراباتیر، رئیس مرکز پژوهش در امور پناهندگی و مهاجرت (ایگام)، معتقد است چنین مهاجرتی می‌تواند در قالب دو سناریوی جداگانه صورت گیرد:

«اگر بحران شدت بگیرد و شهرها یا مناطق غیرنظامی بمباران شوند، این تحول می‌تواند باعث جابجایی جمعیت شود.

«همچنین اگر آتش‌بس یا روند صلحی آغاز شود و حکومت ایران توجه خود را به مسایل داخلی معطوف سرکوب گسترده مردم را تشدید کند، ممکن است مردم ایران بکوشند با عبور از مرز به ترکیه بگریزند. اما اینکه آیا چنین حرکتی به صورت جمعی به راه خواهد افتاد یا نه، به کیفیت تحولات داخل ایران بستگی دارد.»

چوراباتیر یک مثال تاریخی را یادآور می‌شود: «با انقلاب اسلامی در ایران، حدود دو میلیون ایرانی وارد ترکیه شدند اما از طریق ترکیه به غرب مهاجرت کردند. ناآرامی در این همیشه ظرفیت ایجاد حرکت‌‌های بزرگ جمعیتی را دارد.»

چوراباتیر که سال‌ها به عنوان مسئول روابط خارجی کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل فعالیت کرده، همچنین یادآوری می‌کند که ترکیه در صدر فهرست کشورهایی قرار دارد که ایرانی‌ها ممکن است برای خروج از کشورشان به آن روی آورند.

ایران علاوه بر ترکیه، با عراق، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان، افغانستان و پاکستان نیز مرز مشترک دارد.

«ساختار جامعه‌شناختی و فرهنگی ایرانیان متفاوت است»

همراه با بحث‌هایی درباره احتمال مهاجرت ایرانی‌ها در شبکه‌های اجتماعی ترکیه مطرح شده، اغلب مقایسه‌هایی با گروه‌های مهاجر سوری یا افغان در ترکیه صورت می‌گیرد.

در ترکیه بحث‌های فراوانی درباره چگونگی ادغام این گروه‌ها در جامعه این کشور در جریان است.

پروفسور دکتر آیسن تأکید می‌کند که ساختار جامعه‌شناختی و فرهنگی ایرانیان از جهات متعددی با سوری‌ها متفاوت است.

او می‌گوید: «مهاجران ایرانی در ترکیه، به‌ویژه در مقایسه با سوری‌ها، افغان‌ها و پاکستانی‌ها، عمدتاً افراد تحصیل‌کرده‌تر هستند. اگرچه از آن‌ها به عنوان ایرانی یاد می‌کنیم، اما بخشی از آن‌ها آذری هستند. این افراد به دلیل آشنایی با زبان ترکی و نزدیکی فرهنگی، بسیار راحت‌تر با جامعه ترکیه سازگار می‌شوند.»

پرفسور ایسن در عین حال می‌افزاید که «البته، موج‌های بزرگ مهاجرت حتی از گروه‌هایی با فرهنگ مشابه همیشه می‌توانند خطرات اقتصادی و اجتماعی به همراه داشته باشند.»

او یادآور می‌شود که حدود ۲۵ درصد از جمعیت ۹۰ میلیونی ایران را جوانان تشکیل می‌دهند و پیش‌بینی می‌کند که در صورت وقوع یک موج مهاجرت جمعی، این گروه به احتمال زیاد نخستین کسانی خواهند بود که مهاجرت می‌کنند.

او همچنین خاطرنشان می‌کند که در چنین سناریویی، موج مهاجران ممکن است تنها به ایرانی‌ها محدود نشود.

او می‌افزاید « نباید فقط به ایرانی‌ها فکر کنیم. ایران میزبان تعداد قابل‌توجهی از مهاجران افغان و پاکستانی است. بی‌ثباتی، مشکلات یا درگیری در ایران می‌تواند به‌طور طبیعی باعث ایجاد فشار مهاجرتی این گروه‌ها بر ترکیه شود.»

در نهایت، پروفسور آیسن با اشاره به تجربه گسترده ترکیه از بحران مهاجرت سوریه، ابراز اطمینان می‌کند که این کشور حتی در مواجهه با موجی بزرگ از مهاجرت نیز آمادگی لازم را خواهد داشت.

چه تعداد ایرانی در ترکیه زندگی می‌کنند؟

ایرانیان ساکن ترکیه وضعیت‌ اقامتی متفاوتی دارند.

بر اساس جدیدترین آمار منتشرشده از سوی اداره کل مهاجرت وزارت کشور ترکیه در تاریخ ۱۲ ژوئن، ایرانیان در میان ۱۰ ملیت اول خارجی برخوردار از اجازه اقامت در ترکیه در رتبه پنجم قرار دارند.

در حال حاضر ۷۴۹۰۱ ایرانی با اجازه اقامت در ترکیه زندگی می‌کنند.

یرخی ایرانیان نیز با دریافت تابعیت ترکیه، به عنوان شهروند مقیم این کشور هستند اما در این مورد آمار دقیقی در دست نیست.

پروفسور آیسن می‌گوید که ایرانیان مقیم ترکیه در شهرهای مختلف اقامت دارند اما اما به‌ویژه مناطق اسنیورت در استانبول، دنیزلی و ازمیر را برای سکونت ترجیح می‌دهند.

بر اساس داده‌های اداره کل مهاجرت ترکیه، در سال ۲۰۲۵ تعداد ۳٬۱۶۸ مهاجر غیرقانونی ایرانی در این کشور بازداشت شده‌اند.

ترکیه همچنین یکی از مقصدهای مهم گردشگری برای ایرانیان به شمار می‌رود.

طبق آمار وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه، ایران در چهار ماه نخست سال ۲۰۲۵ پس از آلمان و روسیه در رتبه سوم کشورهایی قرار داشته که بیشترین تعداد گردشگر را به ترکیه فرستاده‌اند.