هواپیماربایی قندهار؛ روایت نتفلیکس از عملیات موفق شبه‌نظامیان پاکستانی مخالف هند

* این مطلب داستان سریال را لو می‌دهد

صبح شنبه ۴ جدی/ دی ۱۳۷۸ چند خبرنگار معدود رسانه‌های بین‌المللی مطرح جهان با سرعت به سمت فرودگاه قندهار رفتند تا یکی از مهم‌ترین خبرهای پایان هزاره دوم میلادی را پوشش دهند؛ داستان هواپیماربایی یک هواپیمای هندی که دست‌کم سه کشور را درگیر خود ساخت: هند، پاکستان و افغانستان تحت حاکمیت طالبان.

پرواز «آی‌سی ۸۱۴؛ هواپیماربایی قندهار» اسم تازه‌ترین سریال تولید نتفلیکس است که قصه این رویداد را به تصویر کشیده است. در چند روزی که از نشر این سریال کوتاه شش قسمتی می‌گذرد، جزو ۱۰ برنامه پربیننده این شرکت تولید و توزیع‌ فیلم و سریال قرار گرفته است.

هنرپیشه‌های مشهور هند از جمله نصرالدین شاه در این مجموعه نقش بازی کرده‌اند؛ سریالی که بخش عمده‌ای از محتوای خود را از کتاب «پروازی به سمت ترس؛ داستان یک خلبان» اقتباس کرده است. دیوی شاران، نویسنده این کتاب، خلبان پرواز آی‌سی ۸۱۴ از کاتماندوی نپال به سمت دهلی هند بود. این پرواز به طور معمول دو ساعت طول می‌کشید، اما در تاریخ ۳ جدی/ دی این زمان، به یک هفته‌ سراسر وحشت ختم شد که از جمله یک کشته برجای گذاشت.

با توجه به این‌که منبع اصلی محتوای سریال کتاب، خلبان همان پرواز است، می‌توان گفت که بخش عمده‌ای از آن‌چه که در داخل کابین هواپیما رخ می‌دهد بر اساس چشم‌دید یکی از اصلی‌ترین شاهدان طولانی‌ترین هواپیماربایی تاریخ هند است.

البته در برخی موارد تفاوت‌هایی در سریال با آن‌چه که در گذشته از این رویداد روایت شده است، دیده می‌شود. مثلا کشته شدن روپین کاتیال، تازه دامادی که همراه همسرش، راچنا بعد از سپری کردن ماه عسل در نپال به دهلی برمی‌گشتند. پیش از این گفته می‌شد که پس از آنکه کاتیال از انجام دستور هواپیماربایان پاکستانی سرپیچی کرد، جان خود را از دست داد. اما در سریال دیده می‌شود که او و یکی دیگر از سرنشین‌های هواپیما با هدف آوردن فشار بر حکومت هند مورد ضربه چاقو قرار می‌گیرند. روپین کاتیال تنها قربانی از بین ۱۹۱ سرنشین این هواپیما بود.

در سریال، تصاویر واقعی از این هواپیماربایی که آن‌ زمان توسط آژانس‌های خبری ضبط شده بود، به خوبی با دیگر تصاویر ترکیب شده است.

هواپیماربایان چه کسانی بودند؟

ابراهیم اطهر، شاهد اختر سید، سنی احمد قاضی، ظهور مستری و شاکر از اعضای حرکت المجاهدین یک گروه شبه‌نظامی تندرو پاکستانی بودند.

آن‌ها در کاتماندو در نپال سوار هواپیما شدند و دقایقی پس از شروع پرواز وارد کابین خلبان‌ها شدند و اعلام کردند که هواپیما ربوده شده است.

در ابتدا هواپیما برای سوخت‌گیری در آرمیستار هند نشست، قرار بود نیروهای امنیتی هند در آنجا حمله کنند و گروگان‌ها را رها سازند. اما هواپیماربایان قبل از اقدام‌ آنها، خلبان‌ها را مجبور ساختند که دوباره پرواز کنند. پس از آن هواپیما به سمت لاهور در پاکستان رفت. پاکستان در ابتدا اجازه فرود نداد، اما به دلیل کمبود سوخت و نگرانی از سقوط هواپیما در نهایت موافقت کردند که هواپیما برای سوخت‌گیری بنشیند. پس از لاهور هواپیما راهی دوبی شد و از آن‌جا به سمت قندهار پرواز کرد. شش روز در فرودگاه قندهار متوقف ماند تا هواپیماربایان به خواسته خود دست یابند.

در دوبی به ۲۷ نفر از سرنشین‌ها شامل زنان، کودکان و بیماران و یک فرد زخمی اجازه داده شد که از هواپیما خارج شوند. جسد روپین کاتیال هم از هواپیما خارج شد.

هواپیماربایان چه می‌خواستند؟

آزادی سه نفر از مهم‌ترین رهبران گروه‌های تندرو شبه‌نظامی فعال علیه هند در کشمیر یکی از مهم‌ترین خواسته‌های هواپیماربایان بود. احمدعمر سعید شیخ، مشتاق احمد زرگر و مسعود اظهر این سه شبه‌نظامی تندرو بودند. ابراهیم اظهر یکی از هواپیماربایان برادر مسعود اظهر بود.

در ابتدا این فهرست شامل نام ۳۵ شبه‌نظامی پاکستانی و همچنین تحویل جسد سجاد افغانی بود. سجاد افغانی از فرمانده‌هان حرکت الانصار بود که در سال ۱۳۷۳ همراه مسعود اظهر در سرینگر هند بازداشت شده بودند. شش ماه قبل از هواپیماربایی او در یک عملیات فرار از زندان کوت بالوال در کشمیر تحت تصرف هند کشته شد. از آن‌جا که او علیه نیروهای شوروی در افغانستان جنگیده بود، تخلصش را گذاشته بودند سجاد افغانی.

مسعود اظهر بنیانگذار و رهبر حرکت الانصار، یک گروه تندرو شبه‌نظامی بود که با هدف جنگ علیه هند در کشمیر ایجاد شده بود. تصور عمومی بر این است که این گروه «از حمایت افراد یا گروه‌هایی در ارتش پاکستان برخوردار بود» اما ارتش پاکستان همواره این ادعاها را تکذیب کرده است.

در سال ۱۳۷۲ او با هویت جعلی به سرینگر کشمیر تحت اداره هند رفت تا تنش بین حرکت جهاد اسلامی و حرکت المجاهدین، شاخه‌های حرکت الانصار را حل وفصل کند.

نیروهای امنیتی هند توانستند اظهر را در منطقه آنان‌تنگ کشمیر بازداشت کنند. او به هفت سال زندان محکوم شده بود.

فرد دوم، احمدعمر سعید شیخ، شهروند پاکستانی‌الاصل بریتانیایی درس‌خوانده مدرسه اقتصاد لندن هم توسط پلیس هند بازداشت شده بود. او در یک آدم‌ربایی ناکام چهار شهروند غربی از جمله یک آمریکایی توسط پلیس دهلی دستگیر شد.

پرویژ مشرف، رئیس‌جمهور سابق پاکستان که زمانی رئیس ستاد ارتش این کشور بود، در کتابش «در خط آتش» نوشته است: «باور به این است که عمر شیخ تربیت یافته دستگاه سرویس اطلاعات مخفی بریتانیا و در نهایت یک مامور دو جانبه بود. او نیمه اول دهه ۱۹۹۰ میلادی به پاکستان آمد و به سفارش مولانا عبدالجبار یکی دیگر از فرمانده‌هان شبه‌نظامیان تندرو پاکستانی برای یادگیری جنگ‌های چریکی به ولایت خوست در افغانستان رفت. پس از یک سال آموزش، عمر شیخ با گذرنامه بریتانیایی خود به هند رفت تا برای رهایی مسعود اظهر تلاش کند.»

به گفته پرویز مشرف برنامه‌ایی که عمر سعید شیخ برای آزادی مسعود اظهر طرح‌ریزی کرده بود شامل ربودن سه شهروند بریتانیایی و یک آمریکایی بود تا از این طریق به حکومت هند فشار وارد کنند. عمرسعید شیخ و افرادش در تاریخ ۲۹ سپتامبر ۱۹۹۴ این چهار نفر را ربودند. اما همه آنها آزاد شدند و نیروهای امنیتی هند عمرسعید شیخ را بازداشت کردند.

مشتاق احمد زرگر هم بنیانگذار یک گروه نظامی جدایی‌طلب کشمیر از هند به اسم عمر المجاهدین بود. او در سال ۱۳۷۱ زندانی شده بود.

آدریان لوی و چاتی اسکات کلراک در کتاب‌شان که بر جنگ اطلاعاتی سازمان‌های استخباراتی پاکستان و هند (آی‌اس‌آی و راو) متمرکز است، اشاره می‌کنند که شبه‌نظامیان پاکستانی در گذشته هم برای آزادی عمر شیخ و مسعود اظهر تلاش کرده بودند. از جمله این‌که شش گردشگر غربی را در کشمیر ربودند و در بدل رهایی آن‌ها خواهان آزادی عمر شیخ و مسعود اظهر شدند. از بین این طبیعت‌گردها یک آمریکایی فرار کرد، گلوی یک شهروند نروژی بریده شد و چهار نفر دیگر (یک آمریکایی، دو بریتانیایی و یک آلمانی) به قتل رسیدند و در تپه‌های آنان‌تنگ در کشمیر تحت تصرف هند دفن شدند.

هواپیماربایان به خواسته خود رسیدند

فرود هواپیمای پرواز آی‌سی ۸۱۴ در فرودگاه قندهار، وکیل احمد متوکل، وزیر خارجه وقت حکومت طالبان و جاسوانت سینگ، وزیر خارجه وقت هند را به این شهر کشاند.

در هواپیمای حامل جسوانت سینگ، سه نفری که رباینده‌ها خواهان رهایی‌شان شده بودند، هم حضور داشتند.

امیرشاه، خبرنگار سابق آژانس خبری آسوشیتد پرس اولین خبرنگاری بود که فرود این هواپیما را گزارش کرد. او بلافاصله از کابل به قندهار رفت. قبل از آن وکیل احمد متوکل با تائید خبر، به او گفته بود که هواپیماربایان نان، آب و سوخت درخواست کرده‌اند.

یک منبع از فرودگاه قندهار مدتی بعد به امیرشاه گفته بود که در داخل هواپیمای حامل وزیر خارجه هند، کماندوهای هندی هم حضور داشتند.

پاول تایلون هم در کتابش به اسم «هواپیماربایی و گروگان‌گیری» به این موضوع اشاره کرده و نوشته است که نیروهای طالبان هواپیما را محاصره کردند تا از هرگونه مداخله نظامی نیروهای هندی جلوگیری کنند.

در گزارش خبرگزاری آسوشیتد پرس هم آمده است که ده‌ها نیروی طالبان در اطراف هواپیما با دو ماشین حضور داشتند که در یکی از آن‌ها موشک‌انداز و در دیگری موشک حرارت‌یاب استینگر مستقر بود.

در سریال نتفلیکس هم اشاره شده است که ۲۰ کماندوی هندی در پوشش نیروی خدماتی همراه با وزیر خارجه به قندهار سفر کرده بودند و مترصد فرصتی برای عملیات بودند.

در نهایت هیچ اقدام نظامی صورت نگرفت. یک ماشین کهنه که سرنشینان آن مسعود اظهر، احمدعمر شیخ و مشتاق احمد زرگر بودند، نزدیک هواپیما رفت. یکی از شبه‌نظامیان با نگاه کردن به داخل این ماشین و اطمینان از رهایی سه شبه‌نظامی پاکستانی، از محل خروج اضطراری داخل کابین خلبان‌ها در قسمت دماغه هواپیما با همدستانش پایین آمده، سوار ماشین شده و فرودگاه قندهار را به مقصد پاکستان ترک کردند.

طالبان دست داشت؟

در سریال اشاراتی شده که مقام‌های طالبان از جمله وکیل احمد متوکل نقش میانجی را برعهده داشتند. اما به نظر می‌رسد تهیه‌کنندگان سریال همینطور سعی کرده‌اند نشان دهند که طالبان به‌طور کلی در این رویداد به‌نحوی «دخیل» بودند. مثلا در یک‌جا وقتی چند نیروی طالبان وارد هواپیما می‌شوند تا راه حلی برای درست‌کردن خرابی دست‌شویی هواپیما و خلاص‌شدن از بوی زننده پیچیده در هواپیما شوند، بر اساس این سریال یکی ازآن‌‌ها کاغذ حاوی فهرست‌ نام ۳۵ شبه‌نظامی حرکت الانصار/ حرکت المجاهدین را به دست یکی از هواپیماربایان می‌دهد.

در یک جای دیگر در نشست خبری وکیل احمد متوکل یک خبرنگار غربی از او می‌پرسد که چطور توانستند در مدت بسیارکوتاه مواد خوراکی بسیار زیادی برای سرنشین‌های هواپیما در فرودگاه قندهار تهیه کنند؟ متوکل در پاسخ، مدت طولانی سکوت می‌کند و در نهایت هیچ پاسخی نمی‌دهد. نشانه‌ای از این‌که آن‌ها از قبل اطلاع داشتند.

دست‌کم در دو جای سریال هم از زبان یک مقام هندی نقل قول می‌شود که اداره استخبارات پاکستان (آی‌اس‌آی) و طالبان در «یک گروه» هستند.

در پاکستان از شبه‌نظامیان رها شده، شبیه قهرمان‌ها استقبال شد. مسعود اظهر در یک گردهمایی ده هزار نفری در کراچی گفت: «این وظیفه من است که به شما بگویم مسلمانان تا زمانی‌که هند را از بین نبرده‌اند نباید آرام بگیرند.»

او اندکی بعد سازمان تندرو جیش محمد را به راه انداخت. سازمانی که متهم است در حملات مرگ‌باری علیه هند از جمله حمله به پارلمان این کشور دست داشته است.

احمدعمر سعید شیخ هم پس از آزادی، دوباره به فعالیت‌هایش ادامه داد. او در ربودن دانیل پرل، خبرنگار آمریکایی دست داشت. نیروهای امنیتی پاکستان عمر شیخ را در رابطه با همین قضیه بازداشت کردند و زمانی که او در زندان بود، ویدیوی سربریدن دانیل پرل از سوی سازمان جیش محمد نشر شد. عمر شیخ پذیرفت که در ربودن خبرنگار آمریکایی نقش داشته، در قتل او اما نه.