ایران هنوز در شوک حمله بی‌سابقه اسرائیل است و این تازه آغاز ماجرا‌ست

عملیات «شیر برخاسته»، نامی که اسرائیل روی حمله‌اش به ایران گذاشته است، بی‌سابقه است. این عملیات از نظر وسعت و جاه ‌طلبی، بسیار فراتر از هر چیزی است که تاکنون صورت گرفته، حتی فراتر از دو سری تبادل موشکی و پهپادی که سال گذشته بین دو کشور رخ داد.

برای ایران، این گسترده‌ترین حمله به خاکش از زمان جنگ ایران و عراق در سال‌های ۱۹۸۰–۱۹۸۸ محسوب می‌شود.

در ساعات تاریک پیش از سپیده‌دم جمعه، نیروی هوایی اسرائیل نه‌تنها مراکز مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران را هدف قرار داد، بلکه دفاع هوایی کشور و پایگاه‌های موشک‌های بالستیک را نیز در تیررس قرار داد تا توانایی واکنش ایران را کاهش دهد.

گزارش شده است که شبکه‌ای از عوامل موساد، سازمان اطلاعات برون‌مرزی اسرائیل، در زمین و در سایه‌، به شناسایی دقیق مواضع فرماندهان نظامی و دانشمندان هسته‌ای ایران کمک کرده‌اند.

آنها که در حملات شبانه کشته‌ شدند شامل فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، فرمانده نیروهای مسلح و فرمانده نیروی هوایی سپاه بودند. ایران اعلام کرده که دست‌کم شش تن از دانشمندانش نیز کشته شده‌اند.

یک بار دیگر، آژانس جاسوسی اسرائیل ثابت کرد موفق شده به قلب تاسیسات امنیتی ایران نفوذ کند و اثبات کرد هیچ‌کس آنجا در امان نیست.

تلویزیون دولتی ایران گزارش داد ۷۸ نفر کشته شده‌اند و گفت در میان قربانیان افراد غیرنظامی، از جمله کودکان هستند. (این آمار رسمی نیست و مستقل تایید نشده‌است.)

گفته می‌شود موساد توانسته پهپادهایی را از داخل ایران به پرواز درآورد و بخشی از این حملات را به این ترتیب انجام دهد.

اهداف اصلی این عملیات شامل تاسیسات غنی‌سازی نطنز و پایگاه‌های متعلق به سپاه پاسداران بوده ‌است. برنامه‌ریزان نظامی اسرائیل مدت‌ها در انتظار فرصت مناسب بودند.

ایران در شوک است و این احتمالا اولین موج حملات است. اهداف بالقوه بیشتری در فهرست هدف‌های اسرائیل وجود دارد، گرچه برخی ممکن است خارج از دسترس باشند و در اعماق زمین و در پایگاه‌هایی تقویت‌شده زیر صخره‌های ضخیم مدفون شده‌اند.

بنابراین چه عواملی اسرائیل را وادار به این حمله کرد و چرا حالا؟

مهار برنامه هسته‌ای ایران

اسرائیل و چند کشور غربی گمان می‌کنند ایران در خفا در پی رسیدن به قابلیت گریز است. نقطه‌ای که پس از آن توقف توسعه بمب هسته‌ای دشوار خواهد بود. ایران این ادعا را رد می‌کند و همیشه إصرار کرده که برنامه هسته‌ای این کشور که برای آن از روسیه کمک می‌گیرد، اهداف کاملا صلح‌آمیز دارد.

برای بیش از یک دهه، اسرائیل تلاش کرده تا پیشرفت ایران در حوزه هسته‌ای را کند یا متوقف کند. دانشمندان هسته‌ای ایران به شکل اسرارآمیزی ترور شده‌اند و در سال ۲۰۲۰، فرمانده نظامی برنامه هسته‌ای، سرتیپ محسن فخری‌زاده، در حوالی تهران با دستگاه مسلسل کنترل از راه دور کشته شد.

قبل از آن، هکرهای آمریکایی و اسرائیلی با گسترش ویروسی به نام استاکس‌نت در سانتریفیوژهای ایران، سبب خرابی آنها شدند.

این هفته، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرد ایران به تعهدات خود به پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای یا ان‌پی‌تی پایبند نبوده و تهدید کرد پرونده‌اش را به شورای امنیت ارجاع دهد.

بیشتر نگرانی‌ها درباره برنامه هسته‌ای ایران ناشی از ذخیره اورانیوم غنی‌شده آن تا ۶۰ درصد است که فراتر از نیاز برای انرژی صلح‌آمیز و نزدیک به سطح لازم برای ساخت بمب است.

در سال ۲۰۱۵، توافق برجام برای مهار برنامه هسته‌ای ایران امضا شد، اما دونالد ترامپ آن را «بدترین توافق جهان» خواند و پس از ورود به کاخ سفید، ایالات متحده آمریکا را از آن خارج کرد. یک سال بعد، ایران اجرای توافق را متوقف کرد.

هیچ‌کس خارج از ایران تمایلی ندارد جمهوری اسلامی بمب هسته‌ای داشته باشد. اسرائیل، با جمعیتی حدود ۹.۵ میلیون نفر که بیشتر در شهرها متمرکز است، ایران هسته‌ای را تهدیدی وجودی می‌داند.

آنها به اظهارات متعدد مقامات عالی‌رتبه ایرانی اشاره می‌کنند که خواهان نابودی رژیم اسرائیل بوده‌اند. عربستان سعودی، اردن و کشورهای حاشیه خلیج فارس با جمهوری اسلامی ایران موافق نیستند، اما آن را به‌عنوان همسایه تحمل کرده‌اند.

همسایه‌های ایران و کشورهای منطقه اکنون بسیار نگران خطر گسترش این جنگ به مرزهای خودشان هستند.

برای اسرائیل، زمان‌بندی اهمیت داشت. ایران پیش‌تر در لبنان، سوریه و غزه با شکست موثر یا حذف متحدانش تضعیف شده بود. دفاع هوایی‌اش نیز پس از حملات اکتبر گذشته اسرائیل آسیب‌دیده بود.

یک رئیس‌جمهور همدل با اسرائیل در کاخ سفید حضور دارد و اسرائیل بیم داشت برخی تجهیزات کلیدی غنی‌سازی اورانیوم ایران در حال انتقال به تاسیسات زیرزمینی عمیق باشند.

حالا چه می‌شود؟

هدف کنونی اسرائیل از این عملیات مشخص است: عقب ‌انداختن برنامه هسته‌ای ایران برای سال‌ها و در حالت ایده‌آل، توقف کامل آن است.

بسیاری در داخل نهادهای نظامی، سیاسی و اطلاعاتی اسرائیل امیدوارند این عملیات چنان ایران را ضعیف کند که رژیم فرو بپاشد و رژیم جایگزین‌اش بی‌خطر شود. این اما می‌تواند خیالی بیش نباشد.

دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری آمریکا روز جمعه گفت ایران «یک فرصت دوباره» برای توافق دارد. قرار بود دور ششم مذاکرات آمریکا و ایران یکشنبه در مسقط برگزار شود، اما اسرائیل چندان به این مذاکرات خوش‌بین نیست.

همان‌طور که روسیه متهم است مذاکرات صلح اوکراین را کش ‌می‌دهد، اسرائیل معتقد است ایران هم مذاکرات را به همین روش مدیریت می‌کند.

برای اسرائیل، این احتمالا بهترین و شاید آخرین فرصت برای نابودی برنامه مشکوک هسته‌ای ایران است.

الی گرانمایه، پژوهشگر ارشد در شورای اروپایی سیاست خارجی، می‌گوید: «حمله‌های بی‌سابقه شبانه اسرائیل به‌صورت گسترده طراحی شده بودند تا شانس توافق ترامپ را برای مهار برنامه هسته‌ای ایران نابود کنند.»

او اضافه می‌کند: «زمان‌بندی و گستردگی آنها کاملا هدفمند بود تا مذاکرات را به‌کلی کنسل کنند.»

خطرات فزاینده

آمریکا تلاش کرده به ایران بفهماند در این حمله نقش نداشته است. اما اگر ایران تصمیم بگیرد به یکی از پایگاه‌های متعدد آمریکا در منطقه حمله کند، چه مستقیم و چه از طریق نیروهای نیابتی خود، خطر درگیری مستقیم در یک تنش دیگر در خاورمیانه برای آمریکا وجود دارد.

آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی وعده «مجازات سخت» برای اسرائیل داده است، اما ایران امروز وضعیت بسیار ضعیف‌تری نسبت به دو سال پیش دارد و گزینه‌های انتقام محدودی پیش رو دارد.

یک مسابقه هسته‌ای منطقه‌ای

اما خطر بزرگ‌تری در کمین است. این عملیات ممکن است نتیجه‌ معکوس داشته باشد و سرعت دست‌یابی ایران به بمب را بالا ببرد.

جناح تندرو در نهادهای امنیتی ایران مدت‌هاست گفته بهترین بازدارندگی در برابر حملات بعدی اسرائیل، داشتن بمب هسته‌ای است. آنها سرنوشت متفاوت رهبران در لیبی و کره شمالی را مد نظر دارند.

در لیبی، معمر قذافی رهبر این کشور در سال ۲۰۰۳ برنامه سلاح‌های کشتار جمعی‌اش را کنار گذاشت. هشت سال بعد، پس از سرنگونی توسط اعتراضات بهار عربی که با نیروی هوایی غرب پشتیبانی شد در کانالی جان سپرد.

در مقابل، کره شمالی با دور زدن تحریم‌های گسترده، همچنان انبار هسته‌ای و موشک‌های بالستیک میان‌قاره‌ای خود را توسعه داده و کاری کرده که هر حمله‌کننده‌ بالقوه‌ای دست‌کم دوبار بیندیشد.

فرقی نمی‌کند ضربه نهایی عملیات «شیر برخاسته» چه باشد؛ اگر رژیم ایران باقی بماند، و این رژیم پیشتر نیز بر همه احتمالات غلبه کرده، خطر آن هست که اکنون مسابقه ساخت و حتی آزمایش بمب هسته‌ای را تسریع بخشد.

اگر این اتفاق بیفتد، با وجود عربستان سعودی، ترکیه و حتی مصر که ممکن است بخواهند چنین سلاحی را در اختیار داشته باشند به صورت غیر قابل اجتنابی مسابقه هسته‌ای در خاورمیانه را شعله‌ور خواهد کرد.