تغییرات اقلیمی چه تاثیری بر تشدید موج گرما، خشکسالی، آتشسوزی جنگلی و سیل دارد؟
منبع تصویر، Reuters
تحقیقاتی که اخیرا صورت گرفته است نشان میدهد که تغییرات اقلیمی محتملترین توضیح برای بارش شدید باران در دوبی بوده است.
براساس این پژوهش، پدیدههای غیرعادی جوی ممکن است به چهار صورت با تغییرات اقلیمی مرتبط باشد.
۱. بارندگی شدیدتر
به ازای هر یک درجه سانتیگراد افزایش در متوسط دمای زمین، جو میتواند حدود ۷ درصد رطوبت بیشتر را در خود نگه دارد.
این تغییر میتواند به تشکیل قطرات بیشتر باران و بارندگی شدیدتر گاه در یک فرجه زمانی کوتاهتر و در یک منطقه کوچکتر منجر شود.
کارشناسان با در نظر گرفتن عوامل طبیعی و بشری به ارزیابی این سئوال پرداختهاند که آیا میتوان رویدادهای شدید آب و هوایی مشخص را به تغییرات اقلیمی نسبت داد؟
در مورد بارندگی شدید آوریل ۲۰۲۴ در دوبی - امارات متحده عربی - و عمان، نتیجهگیری دقیق در مورد نقش تغییرات آب و هوایی دشوار بوده است.
بارندگی شدید در این منطقه از جهان پدیدهای نادر است و سوابق چندانی برای مقایسه در اختیار پژوهشگران قرار نمیدهد.
اما این نوع بارندگیها ۱۰ تا ۴۰ درصد سنگینتر شدهاند و به گفته گروه آکادمیک «ارتباط آب و هوایی» (WWA) محتملترین توضیح برای آن، تغییرات اقلیمی است.
در همان ماه، بخشهایی از شرق آفریقا شاهد جاری شدن سیل شدید بود.
هنوز خیلی زود است که بگوییم تغییرات اقلیمی دقیقا چه نقشی در آن رویداد ایفا کرده است، اما گروه ارتباط آب و هوایی دریافته است که همراه شدن تغییرات اقلیمی با پدیده جوی طبیعی موسوم به «دوقطبی اقیانوس هند» بارندگی در ماههای اکتبر و نوامبر سال ۲۰۲۳ را شدیدتر کرد.
در ماه سپتامبر همان سال جاری شدن سیل شدید در نواحی شمال لیبی تلفاتی برجای گذاشت.
منبع تصویر، AFP
تغییرات اقلیمی احتمال بارندگی شدید را تا ۵۰ برابر بیشتر کرده است و سالها تعلل سیاسی باعث اخلال در تلاش برای مقابله با این پدیده شده است.
به گفته هیئت بیندولتی تغییرات اقلیمی سازمان ملل (IPCC) در سطح جهانی هم بارندگیهای سنگین در اکثر مناطق خشکی در نتیجه فعالیتهای انسان شدت گرفته است.
این نهاد معتقد است که با افزایش گرمایش زمین، این روند ادامه خواهد یافت.
۲. موج گرمای شدیدتر و طولانیتر
حتی افزایشی جزئی در میانگین دمای زمین تاثیر قابل توجهی در بروز پدیده گرمای شدید دارد.
در سالهای اخیر، انگاره توزیع میانگین دمای روزانه به سوی گرمای بیشتر تغییر یافته و بروز روزهای گرمتر با گرمای بیشتر را محتملتر کرده است.
در اوایل آوریل ۲۰۲۴، در زمان موج گرمای شدید در سراسر منطقه ساحلی آفریقا، دمای هوا در کشور مالی به ۴۸/۵ درجه سانتیگراد رسید و باعث افزایش شمار بیماران بستری در بیمارستانها و آمار مرگ و میر شد.
گروه ارتباط آب و هوایی دریافته است که بدون تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت انسانی بروز چنین گرمایی امکانپذیر نبود و احتمال بروز اینگونه پدیدهها با ادامه گرمایش زمین بیشتر خواهد شد.
در ژوئیه ۲۰۲۲، در بریتانیا دمای هوا برای اولین بار به رکورد تاریخی ۴۰ درجه سانتیگراد رسید واختلال گستردهای را در سراسر این کشور در پی آورد.
همین گروه میگوید که بدون تغییرات اقلیمی چنین وضعیتی بسیار بعید بود.
همزمان، مدت زمان موج گرمایی در بسیاری از نقاط از جمله در بریتانیا طولانیتر میشود.
این وضعیت میتواند نتیجه بروز به اصطلاح «گرما گنبد» یا گنبدهای حرارتی باشد.
گنبدهای حرارتی ناشی از افزایش فراوان فشار جوی در منطقهای وسیع است که در نتیجه آن، هوای گرم به پایین رانده میشود و در آنجا به دام میافتد و در نتیجه، دمای هوا در منطقهای وسیع به شدت افزایش مییابد.
براساس یک نظریه، افزایش دما در قطب شمال - که تقریباً چهار برابر سریعتر از میانگین جهانی گرم شده است - باعث میشود تا سرعت وزش بادهای شدید موسوم به «جت استریم» کاهش یابد و احتمال بروز گرما گنبدها را بیشتر کند.
۳. خشکسالیهای طولانیتر
کشف ارتباط تغییرات اقلیمی با خشکسالیهای خاص میتواند دشوار باشد.
در دسترس بودن آب به عواملی بیش از دمای هوا و بارندگی بستگی دارد و سیستمهای آب و هوایی طبیعی در آن نقش کلیدی ایفا میکنند. این وضعیت در مورد خشکسالی در جنوب آفریقا در اوایل سال ۲۰۲۴ مصداق داشته است.
اما وقوع موجهای گرما در نتیجه تغییرات اقلیمی میتواند به خشک شدن سطح زمین منجر شود و تشدید خشکسالی را در پی داشته باشد. نتیجه اینکه هوای سطوح بالای زمین سریعتر گرم و منجر به گرمای شدیدتر میشود.
در زمان گرم شدن هوا، تقاضا برای آب بهویژه برای کشاورزی افزایش مییابد و فشار بیشتری را بر منابع تامین آب وارد میکند.
در بخشهایی از شرق آفریقا، پنج فصل متوالی بارندگی ناکافی بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ بروز کرد و این منطقه بدترین خشکسالی خود را در ۴۰ سال گذشته پشت سر گذاشت. خشکسالی تنها در سومالی باعث آوارگی ۱/۲ میلیون نفر شد.
به گفته گروه ارتباط آب و هوایی، تغییرات اقلیم احتمال وقوع خشکسالیهایی از این دست را حداقل ۱۰۰ برابر بیشتر کرده است.
گرمایش ناشی از فعالیت انسان نیز عامل اصلی بروز بدترین دوره خشکسالی در جنگلهای بارانی آمازون در نیمه دوم سال ۲۰۲۳ بوده که در حداقل نیم قرن اخیر سابقه نداشته است.
۴. سوخت بیشتر برای آتشسوزیهای جنگلی
آتشسوزی به طور طبیعی در بسیاری از نقاط جهان رخ میدهد.
در نتیجه، دشوار است که بتوانیم مشخص کنیم آیا تغییرات اقلیمی باعث ایجاد یا بدتر شدن یک آتشسوزی به خصوص شده است یا نه، زیرا عوامل دیگری مانند تغییر کاربری زمین نیز در این وضعیت دخالت دارد.
هیئت بیندولتی تغییرات اقلیمی سازمان ملل معتقد است که تغییرات اقلیمی زمینه مساعدتری را برای گسترش آتشسوزیهای جنگلی ایجاد میکند.
گرمای شدید و طولانی مدت باعث تبخیر رطوبت بیشتری از خاک و پوشش گیاهی میشود و فضای خشکتری را برای شعلهور شدن ایجاد میکند.
بهاین ترتیب، عملا سوخت مناسبی برای آتشسوزی فراهم میشود که به خصوص اگر با وزش باد همراه باشد، این آتشسوزی به سرعت گسترش مییابد.
افزایش دما همچنین ممکن است احتمال وقوع رعد و برق در شمالیترین جنگلهای جهان را افزایش دهد که خود باعث آغاز آتشسوزی میشود.
در سال ۲۰۲۳، کانادا بدترین فصل آتشسوزی در تاریخ خود را تجربه کرد که در جریان آن، حدود ۱۸ میلیون هکتار اراضی جنگلی و مرتع در آتش سوخت.
گروه ارتباط آب و هوایی میگوید تغییرات اقلیمی احتمال وقوع شرایط مناسب برای وقوع آتشسوزی گسترده در شرق کانادا را بیش از دو برابر افزایش داده بود که نتیجه آن، گسترش این آتشسوزی بود.
براساس تحقیقات برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) پیشبینی شده است که در آینده وقوع آتشسوزیهای جنگلی در سطح جهانی گستردهتر و شدیدتر خواهد بود که دلیل آن ترکیبی از تغییرات اقلیمی و تغییر در کاربری اراضی جنگلی است.
این نهاد پیشبینی کرده است که با ادامه روند کنونی، احتمال وقوع شدیدترین شکل آتشسوزی جنگلی ممکن است تا سال ۲۱۰۰ تا ۵۰ درصد افزایش یابد.
