یک سوم لیتیوم در حال استخراج جهان در کنترل چین است؛ «استثمار» مردم محلی یا گسترش اقتصاد سبز؟

اوایل امسال، آی چینگ در نیمه های شب با شنیدن شعارهای خشم آلود بیرون از خوابگاهش در شمال آرژانتین از خواب بیدار شد. او از پنجره به بیرون نگاه کرد و کارگران آرژانتینی را دید که محوطه را محاصره و ورودی را با لاستیک‌های شعله‌ور مسدود کرده‌اند.

خانم آی، کارمند یک شرکت چینی فعال در استخراج لیتیوم از نمکزارهای کوه‌های آند، می‌گوید: «داشت ترسناک می‌شد چون می‌توانستم آسمان را ببینم که آتش آن را روشن کرده و اعتراضات تبدیل به یک شورش شده بود.»

این اعتراض که با اخراج تعدادی از کارکنان آرژانتینی آغاز شد، تنها یکی از موارد فزاینده تنش بین موسسات چینی فعال در خارج از چین و جوامع میزبان است.

چین در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌‌ای در استخراج مواد معدنی حیاتی برای اقتصاد سبز انجام داده است.

درست ۱۰ سال پیش بود که یک شرکت چینی اولین سهام متعلق به این کشور را در یک طرح استخراج معدن در «مثلث لیتیوم» در سه کشور آرژانتین، بولیوی و شیلی خریداری کرد.

بر اساس آخرین داده‌های موجود، این مثلث حاوی بیشترین ذخایر لیتیوم جهان است.

بی‌بی‌سی محاسبه کرده است که بر اساس میزان مالکیت سهام، شرکت‌های چینی اکنون حدود ۳۳ درصد از لیتیوم را در پروژه‌های فعال در تولید این ماده معدنی یا پروژه‌های در دست اجرا در کنترل خود دارد.

اما با گسترش فعالیت اقتصادی چین، موسسات چینی با اتهامات سوءاستفاده‌هایی مشابه مواردی که اغلب علیه سایر غول‌های معدنی بین‌المللی مطرح است مواجه شده‌اند.

برای آی چینگ، اعتراض همراه با آتش‌سوزی یک هشدار و بیدارباش بود. او انتظار داشت در آرژانتین زندگی آرامی داشته باشد اما تسلط او بر زبان اسپانیولی او را به میانه یک درگیری انداخته بود.

او می گوید: «وضعیت آسانی نبود. فراتر از زبان، ما باید خیلی چیزها را فرا بگیریم، مثلا اینکه چگونه مدیریت همیشه فکر می‌کند کارکنان تنبل و بیش از حد به اتحادیه‌های کارگری متکی هستند، و اینکه چگونه مردم محلی فکر می‌کنند چینی‌ها فقط برای استثمار آنها آمده‌اند.»

بخش چینی سرویس جهانی بی‌بی‌سی حداقل ۶۲ پروژه معدنی را در سراسر جهان شناسایی کرده که شرکت‌های چینی در آنها سهم دارند و در زمینه استخراج لیتیوم یا یکی از سه ماده معدنی کلیدی دیگر برای فناوری‌های سبز - کبالت، نیکل و منگنز – کار می‌کنند.

همه این مواد برای ساخت باتری‌های لیتیوم یونی - مورد استفاده در خودروهای الکتریکی - استفاده می‌شود و استفاده از این باطری‌ها همراه با پنل‌های خورشیدی، اکنون اولویت‌های صنعتی بالایی برای چین دارد. برخی از مجریان طرح‌ها از جمله بزرگترین تولیدکنندگان این مواد معدنی در جهان هستند.

به گفته ‌اندیشکده چتم‌هاوس، چین مدت‌ها در تصفیه لیتیوم و کبالت بوده پیشرو بوده و سهم آن در عرضه جهانی این مواد در سال ۲۰۲۲ به ترتیب به ۷۲ و ۶۸ درصد رسیده است.

ظرفیت چین برای پالایش این مواد معدنی و سایر مواد معدنی حیاتی به کشور کمک کرده است تا به جایی برسد که بیش از نیمی‌از خودروهای الکتریکی فروخته شده در سراسر جهان را در سال ۲۰۲۳ ساخته است، ۶۰ درصد از ظرفیت تولید جهانی توربین‌های بادی را در اختیار دارد و حداقل ۸۰ درصد از مراحل مختلف در زنجیره عرضه پنل‌های خورشیدی را کنترل می‌کند.

نقش چین در این بخش باعث شده است در سطح جهانی، این اقلام ارزان‌تر و قابل دسترس‌تر شود.

اما این تنها چین نیست که به استخراج و فرآوری مواد معدنی مورد نیاز برای اقتصاد سبز نیاز دارد.

سازمان ملل می‌گوید که اگر قرار باشد جهان تا سال ۲۰۵۰ انتشار گازهای گلخانه‌ای را به صفر برساند، استفاده از این مواد باید تا سال ۲۰۴۰ شش برابر شود.

در همین حال، ایالات متحده، بریتانیا و اتحادیه اروپا همگی استراتژی‌هایی را برای کاهش وابستگی خود به منابع چینی به اجرا گذاشته‌اند.

از آنجایی که شرکت‌های چینی عملیات خود برای استخراج این مواد در خارج از کشور را افزایش داده‌اند، ادعاهای مربوط به مشکلات ناشی از این پروژه‌ها به طور پیوسته رو به افزایش بوده است.

مرکز منابع تجاری و حقوق بشر، که یک سازمان غیردولتی است، می‌گوید چنین مشکلاتی «مختص بخش معدن چین نیست» هرچند سال گذشته گزارشی را منتشر کرد که در آن ۱۰۲ اتهام علیه شرکت‌های چینی درگیر در استخراج مواد معدنی حیاتی از نقض حقوق جوامع محلی تا آسیب به اکوسیستم‌ها و شرایط ناایمن کاری مطرح شده بود.

این اتهامات مربوط به سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ است. بی‌بی‌سی بیش از ۴۰ ادعای دیگر را که در سال ۲۰۲۳ طرح و توسط سازمان‌های غیر دولتی یا رسانه‌ها گزارش شده است تا کنون شناسایی کرده است.

مردم این دو کشور، واقع در دو سوی دنیا، نیز داستان‌های خود را برای ما تعریف کردند.

در حومه لوبوباشی در جنوب جمهوری دموکراتیک کنگو، کریستف کابویتا از سال ۲۰۱۱ رهبری مخالفت با استخراج معدن کبالت رواشی متعلق به گروه جینشوان را بر عهده داشته است.

او می‌گوید معدن روباز واقع در ۵۰۰ متری در خانه او، با هفته‌ای دو یا سه بار استفاده از مواد منفجره برای منفجر کردن سنگ، زندگی عادی مردم را خراب می‌کند. هنگامی ‌که انفجار قرار است آغاز شود، زوزه آژیرها به همه علامت می‌دهد هرکاری که دارند کنار بگذارند و پناه بگیرند.

او می‌گوید: «درجه حرارت هر چه باشد، چه باران باشد و چه باد، ما باید خانه‌هایمان را ترک کنیم و به پناهگاهی نزدیک معدن برویم.»

او اضافه می‌کند که رفتن به پناهگاه برای همه، از جمله بیماران و زنانی که به تازگی زایمان کرده‌اند، هم لازم است چون هیچ جای دیگری امن نیست.

در سال ۲۰۱۷، یک تکه سنگ که پس از انفجار به هوا پرتاب شده بود به سر یک دختر نوجوان به نام کتی کابازو حین بازگشت از مدرسه به خانه اصابت کرد و او را کشت. همچنین گفته می‌شود برخورد تکه سنگ به دیوارها و سقف خانه‌های محلی آنها را سوراخ کرده است.

الیسا کالاسا، سخنگوی معدن روشی، اذعان دارد که «یک دختر جوان در آن منطقه بود که قرار نبود آنجا باشد و سنگ پرنده به او اصابت کرد.»

او گفت که از آن زمان «ما فناوری خودمان را بهبود بخشیده‌ایم و اکنون شیوه‌ای از انفجار را به کار می‌بریم که سنگ‌های پرنده دیگر وجود ندارد.»

با این حال، بی‌بی‌سی با پاتریک شیساند، مدیر پردازش در این شرکت، صحبت کرد و به نظر می‌رسید اظهارات او تصویر متفاوتی را ترسیم می‌کند.

وی گفت: «اگر بخواهیم معدن را استخراج کنیم، مواد منفجره به کار می‌بریم و مواد منفجره می‌تواند سنگ پرنده به اطراف پرتاب کند که ممکن است به افراد جامعه محلی بخورد زیرا جامعه محلی بسیار نزدک به معدن سکونت دارد. در نتیجه، ما چنین حوادثی را داشته‌ایم.»

خانم کالاسا همچنین گفت که بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۲، این شرکت به بیش از ۳۰۰ خانواده غرامت پرداخت کرد تا به محلی دورتر از معدن نقل مکان کنند.

در جزیره دورافتاده اوبی در اندونزی، معدنی که مشترکا متعلق به شرکت چینی شرکت منابع و فناوری لیجند و غول معدنی اندونزیایی به نام گروه هاریتاست به سرعت جنگل‌های اطراف روستای کاواسی را بلعیده است.

جاتام، یک سازمان محلی نظارت بر عملکرد معادن، می گوید که روستاییان برای تن دادن به انتقال از محل سکونت و پذیرش غرامت دولتی تحت فشار بوده‌اند.

دهها خانواده از نقل مکان خودداری کرده و گفته‌اند غرامتی که به آنها پیشنهاد شده کمتر از ارزش بازار ملک آنان است. در نتیجه، برخی می‌گویند که به اخلال در یک پروژه با اهمیت استراتژیک ملی متهم و به پیگرد قانونی تهدید شده‌اند.

جاتام می‌گوید برای استخراج معادن به جنگل‌های قدیمی دست‌اندازی کرده‌اند و علاوه بر این، نشانه انباشتن رسوبات در رودخانه‌ها و اقیانوس‌ها محلی را که زمانی یک منطقه بکر دریایی بود آلوده کرده است.

نور هایاتی، معلمی که در روستای کاواسی زندگی می‌کند، می‌گوید: «آب رودخانه اکنون غیرقابل نوشیدن است زیرا بسیار آلوده شده، و آب دریا که معمولا آبی شفاف است پس از بارش باران به رنگ قرمز در می‌آید.»

سربازان اندونزیایی برای محافظت از این معدن در جزیره مستقر شده‌اند و هنگامی که بی‌بی‌سی اخیرا از این منطقه دیدن کرد، شاهد حضور قابل توجه نظامیان و گسترش آن بود.

به گفته جاتام، از حضور سربازان برای ارعاب و حتی حمله به افرادی که علیه معدن صحبت می‌کنند استفاده می‌شود. خانم نور می‌گوید که جامعه محلی احساس می‌کند که ارتش برای «حفاظت از منافع معدن‌داران و نه حمایت از رفاه مردم خود» در محل حضور دارد.

سخنگوی ارتش در جاکارتا گفت که ادعاهای ارعاب را «نمی توان ثابت کرد» و در حالی که سربازان برای «محافظت از معدن» در آنجا حضور دارند، آنها برای «تعامل مستقیم با مردم محلی» در آنجا حضور ندارند.

وی در بیانیه ای مدعی شد که پلیس بر جابجایی روستاییان برای باز کردن معدن توسط «به شیوه ای مسالمت آمیز و روان» نظارت شده است.

خانم نور از جمله گروهی از روستاییانی بود که در ژوئن ۲۰۱۸ به جاکارتا، پایتخت اندونزی، برای اعتراض به تاثیر معدن سفر کردند. اما یکی از نمایندگان دولت محلی به نام سامسو ابوباکار، به بی بی سی گفت که هیچ شکایتی از مردم در مورد آسیب‌های زیست محیطی دریافت نشده است.

او همچنین گزارش رسمی را به اشتراک گذاشت که به این نتیجه رسید که گروه هاریتا «با تعهدات مدیریت و نظارت بر محیط زیست مطابقت داشته است.»

خود هاریتا به ما گفت که «به شدت به شیوه‌های تجاری اخلاقی و قوانین محلی پایبند است» و «به طور مستمر برای رسیدگی و کاهش هرگونه تأثیر منفی تلاش می‌کند.»

این سازمان ادعا کرد که باعث جنگل زدایی گسترده نشده است، منبع محلی آب آشامیدنی را زیر نظر داشته و آزمایش‌های مستقل تأیید کرده است که آب با استانداردهای کیفیت دولتی مطابقت دارد. این سازمان افزود که اخراج اجباری یا معاملات غیرمنصفانه زمین را انجام نداده و کسی را مرعوب نکرده است.

یک سال پیش، سازمان تجارت معدن چین راه‌اندازی برنامه رسیدگی به شکایت را با هدف حل و فصل شکایات مطرح شده علیه پروژه‌های معدنی متعلق به این کشور اعلام کرد.

للیا لی، سخنگوی این موسسه می‌گوید که خود شرکت‌ها «توانایی فرهنگی و هم‌زبانی» برای تعامل با جوامع محلی یا سازمان‌های جامعه مدنی ندارند.

با این حال، این برنامه هنوز به طور کامل فعال نشده است.

در همین حال، به نظر می‌رسد مشارکت چین در عملیات استخراج معدن در خارج رو به گسترش است.

آدیتیا لولا، مدیر برنامه آسیا در اندیشکده زیست محیطی امبر مستقر در بریتانیا، می‌گوید که این فقط «بازی ژئوپلیتیکی» برای کنترل یک بازار کلیدی نیست، بلکه از منظر تجاری نیز منطقی است.

او می‌گوید: «خریدها توسط شرکت‌های چینی انجام می‌شود، زیرا برای آنها، همه چیز سودآور است. در نتیجه، نیروی کار چین همچنان به طرح‌های معدنی در سراسر جهان فرستاده می‌شوند و برای آنها این طرح‌ها به منزله فرصتی برای کسب درآمد خوب است.»

افرادی مانند وانگ گانگ که به مدت ده سال در معادن کبالت متعلق به چین در جمهوری دموکراتیک کنگو کار کرده از جمله این افراد است.

این مرد ۴۸ ساله در محل اقامت تدارک دیده شده توسط شرکت زندگی می‌کند و در غذاخوری کارکنان غذا می خورد و ۱۰ ساعت در روز کار می کند، هفت روز در هفته، با چهار روز مرخصی در ماه.

او جدایی از خانواده‌اش در استان هوبی را می‌پذیرد، زیرا در اینجا بیش از کار در کشورش می‌تواند درآمد داشته باشد. او همچنین از آسمان صاف و جنگل‌های مرتفع جمهوری دموکراتیک کنگو لذت می‌برد.

او با کارگران معدن محلی به زبان‌های فرانسوی، سواهیلی و انگلیسی ارتباط برقرار می‌کند، اما می‌گوید: «ما به ندرت در مورد مسایل مربوط به کار حرف می‌زنمی.»

حتی آی چینگ که به زبان کشور میزبان خود به راحتی صحبت می‌کند هم تعامل کمی با آرژانتینی‌ها در خارج از محل کارش دارد.

او با یک همکار چینی دوست شده و آنها بیشتر با سایر چینی‌ها معاشرت می‌کنند که هزاران کیلومتر دور از کشورشان، نسبت به هم احساس نزدیکی دارند.

نکته برجسته برای او بازدید از نمکزارهای آند است که از آنها لیتیوم استخراج می شود و زندگی در آنجا «ساده» است.

او می‌گوید: «همیشه در ارتفاع بالا احساس ناراحتی می‌کنم، نمی‌توانم خوب بخوابم و نمی‌توانم غذا بخورم. اما من واقعاً از رفتن به آنجا لذت می برم زیرا همه چیز بسیار ساده تر است و سیاست اداری در کار نیست.»