انتخابات پارلمانی افغانستان؛ لایک کنندگان رای‌دهندگان خواهند بود؟

تا دو روز دیگر زمان قانونی تبلیغات انتخابات پارلمانی افغانستان آغاز می‌شود. اما در فضای مجازی مثل فیسبوک، این کارزارها از هفته‌ها قبل آغاز شده است. برای بسیاری از نامزدان صفحات ویژه ساخته شده که برنامه‌ها، وعده‌ها و شعارهای‌شان در آن نشر می‎‌‌شود.

راهکارهای کلیشه‌ای نامزدان برای کمپین از سفره‌های رنگین و سنتی در ضیافت‌های دست و دل‌بازانه گرفته تا نصب بیلبورد در جاده‌ها، چسباندن پوسترهای تبلیغاتی، عکس و شعار بر پایه/دکل‌های برق و پشت در و دیوار خانه همسایه، اینک به شیوه‌ای مدرن‌تر تبلیغ در رسانه‌های اجتماعی رسیده است.

استفاده از این شبکه‌ها پیامدها و پهلوهای مختلفی را به همراه دارد.

همچنان که رسانه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر در میان مردم طرفدار پیدا کرده، اطلاع‌رسانی از بسترهای مجازی مثل فیسبوک و توییتر هم محسوس‎تر شده است.

در آستانه کارزارهای انتخاباتی، شبکه‌های اجتماعی می‌توانند مهم‌ترین راه ارتباطی برای جلب هواداران بیشتر برای نامزدان باشند. در واقع یکی از پهلوهای منفعت‌بار شبکه‌های اجتماعی برای نامزدان بازشدن راه نفوذ آنان به درون جوامع کوچک اما تاثیرگذار رای‌دهنده است.

در دو دور انتخابات پارلمانی سال‌های ۱۳۸۵ و ۱۳۸۹ که اینترنت و شبکه‌های اجتماعی در افغانستان جا نیافتاده بود، کارزارهای انتخاباتی نامزدان به مراتب کندتر از امروز پیش می‌رفت و هزینه‌های بیشتری بر می‌داشت.

اما در این روزها از ورای شبکه‌های اجتماعی شاهد کارزارهای کم هزینه‌تر انتخاباتی نامزدان هستیم که راه آسان‌تری را برای نفوذ در قلب مردم و جلب نظر رای‌دهندگان باز کرده است.

اعلام حضور یا به رخ کشیدن؟

به فیسبوک سر می‌زنم، شبکه‌ای که بیش از ۲ میلیون و ۶صد هزار کاربر در افغانستان دارد. این رقم حدود ۴۵درصد از کاربران اینترنت در افغانستان را تشکیل می‌دهد.

روی دیگر سکه هم این است که کاربران شبکه‌های اجتماعی واجد شرایط رای‌دهی و افرادی که در افغانستان به اینترنت دسترسی دارند، حتی نصف شمار رای‌دهندگان نیستند.

تعداد زیادی از مردم افغانستان در روستاها زندگی می‌کنند، شمار زیادی هم سواد خواندن و نوشتن ندارند، این‌ها از آنچه در شبکه‌های اجتماعی جریان دارد، بی‌خبر هستند.

همینطور که پایین و بالای صفحه را در تلفنم می‌بینم، به موجی از صفحات و تبلیغاتی از نامزدان و حامیان‌شان برمی‌خورم.

برخی از این صفحات هزاران دنبال‌کننده دارند و زیر هر پست، واکنش‌های مختلف دیده می‌شود؛ از شکلک‌های قهر و آشتی گرفته تا کامنت‌های موافق و مخالف.

در این صفحات تصاویر و یادداشت‌های نامزدان زیادی به چشم می‌خورند؛ از نامزدی ملبس با لباس نظامی و اعلام آمادگی برای حضور در خط مقدم جنگ گرفته تا تصاویر خوش‌بر و رو از نامزد دیگر حین کمک مالی به افراد فقیر.

برخی از نامزدان حتی کوچکترین کارکردهای‌شان را این روزها به رخ کاربران می‌کشند. در مواردی بیشتر عکس‌هایی که به خصوص در فیسبوک همرسانی می‌شوند، از آرشیو فعالیت‌های چند سال قبل این افراد بیرون کشیده شده و به خورد کاربران در شبکه‌‎های اجتماعی داده می‌شود. این طور به نظر می‌رسد که این نامزدان از سال‌ها قبل برای کمپین‌های انتخاباتی آمادگی گرفته بودند.

شبکه‌های اجتماعی و تبلیغات قبل از وقت

قرار است روز جمعه (۶ میزان/مهر) کارزارهای انتخابات پارلمانی افغانستان رسما شروع شود. نامزدان سه هفته مهلت دارند تا خود و برنامه‌های‌شان را معرفی کنند.

اما به نظر می‌رسد که در شبکه‌های اجتماعی این کارزارهای انتخاباتی از ماه‌ها پیش شروع شده است.

سوال این است که قانون انتخابات آیا شامل فضای مجازی هم می‌شود؟

کبرا رضایی، ‌معاون سخنگوی کمیسیون انتخابات، کمپین‌های قبل از وقت در شبکه‌های اجتماعی را تخطی می‌خواند.

خانم رضایی گفت: "فقره‌ ۲ ماده ۱۱ لایحه مبارزات انتخاباتی، کمپین‌های قبل از وقت را تخطی حساب می‌کند و نظر به ماده ۱۰ این لایحه، کاندیدان باید قبل از آغاز مبارزات انتخاباتی و در دوره سکوت، از نشر مطالب و ویدیوهای تبلیغاتی از طریق صفحات اجتماعی خودداری کنند، در غیر آن، این فعالیت‌های‌شان تخطی محسوب شده و مورد پیگرد قرار می‌گیرند."

علی رضا روحانی، سخنگوی کمیسیون شکایات انتخاباتی هم گفت: "تعداد زیادی از شکایات در ارتباط با کمپین‌های قبل از وقت در این کمیسیون ثبت شده است و در این میان شکایاتی که مربوط به کمپاین در شبکه‌های اجتماعی می‌شود برای رسید‌گی به کمیته رسانه‌ها ارجاع شده است."

رفیع صدیقی، رئیس کمیته رسانه‌های کمیسیون شکایات انتخاباتی به بی‌بی‌سی گفت که این کمیته تیمی را جهت بررسی کمپین‌های انتخاباتی قبل از وقت و "تبلیغات تخریبی و نادرست" در شبکه‌های اجتماعی موظف ساخته است. او گفت که این کمیته به تاریخ ۶ میزان طی یک کنفرانس مطبوعاتی فهرستی از متخلفین را افشا خواهد کرد و اقدامات لازم صورت خواهد گرفت.

اما مجیب خلوتگر، رئیس اجرایی نی، نهاد حمایت‌کننده رسانه‌های آزاد افغانستان می‌گوید که قانون افغانستان، رسانه‌های اجتماعی را به رسمیت نمی‌شناسد و در قانون رسانه‌های همگانی هم یک بار از واژه اینترنت، آن هم به عنوان رسانه‌ برقی یاد شده است. از این رو، به باور آقای خلوتگر تبلیغات نامزدان در شبکه‌های اجتماعی مصداق نقض قانون انتخابات محسوب نمی‌شود.

آقای خلوتگر گسترش تلفن‌های همراه و شبکه‌های اجتماعی در بین مردم را آسان‌ترین وسیله برای کارزارهای انتخاباتی خواند. با این‌حال، به باور او فعالیت رسانه‌های اجتماعی به دلیل نداشتن جایگاه حقوقی در افغانستان و مشخص نبودن معیار برای تعیین فعالیت‌های منفی و مکافات برای فعالیت‌های مثبت، می‌تواند پیامدهای منفی و مثبت در پی داشته باشد.

شبکه‌های مجازی؛ عرصه تاخت و تاز نامزدان؟

یکی از نامزدان پارلمانی که در فیسبوک سه صفحه جداگانه دارد، باورمند است که رسانه‌های اجتماعی نقش مهمی را در سیاست‌گذاری‌های داخلی و خارجی دارد و در شریک ساختن برنامه‌های نامزدان با مردم هم موثر تمام خواهد شد. او می‌گوید نامزدان از این طریق می‌توانند همفکران‌شان را پیدا کنند و ایده‌های‌شان را با آنان شریک کنند.

هر کدام از صفحات این نامزد بیش از ۵۰۰۰ پسندکننده (لایک) دارد. او می‌گوید بر خلاف بسیاری از دیگران، لایک‌کنندگان صفحات وی "جعلی و خیالی" نیستند.

تعدادی از این کاندیداها افرادی را جهت مدیریت صفحات‌شان در شبکه‌های اجتماعی و نیز کمپین به نفع آنان استخدام می‌کنند. در بسیاری موارد نوشته‌های این صفحات با پرداخت به این شبکه‌ها "اسپانسر" می‌شوند تا بیشتر در معرض دید کاربران قرار بگیرد.

در این میان گفته‌ می‌شود صفحات و نوشته‌هایی برای "تخریب" نامزدان هم وجود دارد.

آیا لایک‌کنند‌گان، رای‌دهند‌گان خواهند بود؟

درصد بالایی از کاربران اینترنت در افغانستان بالاتر از ۱۸ سال سن دارند و واجد شرایط رای‌دهی هستند. اما آیا لایک‌کنندگان،‌ رای‌دهندگان هم خواهند بود؟

فیصل یکی از کاربران فیسبوک، صفحه‌های نامزدان را به گونه مداوم دنبال می‌کند و شبکه‌های اجتماعی را پلتفرم خوبی برای کمپاین می‌داند. اما او تاکید دارد که کیفیت کمپین مهم‌تر از کمیت آن است.

او می‌گوید: "ما چه انتظار داریم و نامزدان چه می‌کنند؟! یکی از این نامزدان که دو سند ماستری هم دارد، نمی‌داند چگونه از این پلتفرم استفاده کرده و تبلیغ کند. با هر کسی سلفی می‌گیرد و هی نشر می‌کند، خیلی مزخرف است. تاثیر مثبت که اصلا، بار منفی هم در پی دارد."

نوید یکی دیگر از کاربران فیسبوک می‌گوید: "کاربرانی که پای گزاره نامزدی حمایت خود را اعلام می‌کنند، معلوم نیست که قطعا در روز انتخابات هم پای صندوق رای بروند و حمایت خود را عملا ثابت کنند."

او نگاه خوشبینانه‌ای به انتخابات ندارد و می‌گوید: "من پای گزاره نامزدی از آمریکا هم حمایت خود را اعلام می‌کنم اما فرصت این را ندارم پای صندوق رای بروم و رای بدهم. بنابراین ممکن است خوش‌بینی امروز نامزدان نسبت به مخاطبان‌شان در شبکه‌های اجتماعی فردا به یاس مبدل شود."

شعارها و ظرفیت‌ها

به نظر می‌‍رسد که شماری از نامزدان هم برای جلب آرا، شعارهایی می‌دهند که در واقع عملی‌ساختن آن از مسئولیت‌های یک نماینده نیست. برخی از این شعارها آنقدر بلندپروازانه هستند که از توان شهرداری کابل و حتی وزارت شهرسازی هم بیرون است.

در بند ۶ ماده سوم طرزالعمل نظارت بر رسانه‌ها که از سوی کمیسیون مستقل انتخابات نشر شده، آمده است که این کمیته می‌تواند نظارت از 'نشر منصفانه و بی‌طرفانه' مبارزات انتخاباتی در رسانه‌های همگانی را در مرکز و ولایات، به نهادهای معتبر خدماتی محول کند.

به نظر می‌رسد که میزان موافقت و مخالفت کاربران شبکه‌های اجتمایی به نامزدان را از روی واکنش آنها به پست‌های تبلیغاتی این نامزدان می‌توان دریافت.