چه کسی بر انتخابات افغانستان نظارت می‌کند؟

چه نهادها و افرادی می‌توانند ناظر انتخابات در افغانستان باشند؟

در ماده ۱۰۲ قانون انتخابات افغانستان آمده است: "مراجعه به آرای عمومی در سراسر کشور در یک روز دایر شده و از روند برگزاری آن ناظرین و مشاهدین احزاب سیاسی، نهادهای مدنی، رسانه‌های آزاد و سازمان‌های بین‌المللی نظارت می‌نمایند."

نهادهای عمده ناظر انتخابات افغانستان در حال حاضر این‌ها هستند:

به اضافه این‌ها، آنچنان که در قانون انتخابات ذکر شده، نهادهای مدنی، نهادهای بین‌المللی، احزاب سیاسی و رسانه‌ها هم می‌توانند با درخواست به کمیسیون انتخابات افغانستان "اعتبارنامه نظارت" بگیرند و در روز انتخابات از روند آن نظارت کنند. اعتبارنامه نظارت در واقع کارت شناسایی ناظران در روز انتخابات است و تنها به افرادی که عضو نهادهای متذکره و دیگر نهادهایی که در قانون انتخابات افغانستان آمده است، داده می‌شود.

نهادهای ناظر "حق اعتراض و شکایت بر روند انتخابات را دارند.

ناظر چه کسی است؟

در طرزالعمل کمیسیون انتخابات افغانستان در تعریف ناظر آمده است که ناظر کسی است که با داشتن کارت شناسایی نظارت به نمایندگی از نهاد دارای اعتبارنامه نظارت، حق نظارت بر روند انتخابات را دارد.

نهادهای ناظر شامل نامزدهای مستقل، ائتلاف نامزدان مستقل، احزاب سیاسی و ائتلاف احزاب سیاسی می‌شود.

مشاهد چه کسی است؟

بر اساس تعریف کمیسیون انتخابات افغانستان، مشاهد کسی است که با کارت شناسایی مشاهد به نمایندگی از نهاد دارای اعتبارنامه مشاهد، حق مشاهده بر روند انتخابات را دارد. نهادهای مشاهد حق تهیه گزارش را دارند.

در طرزالعمل انتخابات آمده که نهادهای مشاهد شامل نهادهای جامعه مدنی فعال در بخش انتخابات و دموکراسی، مهمانان خاص، رسانه‌های همگانی، نهادهای فعال در امور زنان، حقوق بشر، معلولان و اقلیت‌ها می‌شود.

تفاوت ناظر و مشاهد انتخابات در این است که ناظر می‌تواند به کمیسیون‌‌های انتخایات شکایت درج کند اما مشاهد از مشاهدات خود گزارش تهیه می‌کند ولی نمی‌تواند به شکل رسمی شکایت درج کند.

چه تعداد ناظر از انتخابات افغانستان نظارت می‎کنند؟

کمیسیون انتخابات افغانستان گفته که تاکنون ۵۳ نهاد برای نظارت بر انتخابات پارلمانی افغانستان از این کمیسیون اعتبارنامه گرفته است که شمار ناظران آن به بیش از ۵۲ هزار نفر می‌رسند.

این کمیسیون گفته شمار ناظران احزاب سیاسی به دو هزار و ۱۰۰نفر، ناظرانی‌که نامزدهای انتخابات پارلمانی معرفی کرده ۳۸ هزار، نامزدهای نهادهای مرتبط با انتخابات و جامعه مدنی ۱۲هزار و ۱۰۰نفر و ۳۳۰ نفر نیز ناظران رسانه‌ها هستند.

این عضو کمیسیون درباره ناظران خارجی گفت که تاکنون ۹ ناظر خارجی اعتبارنامه گرفته و سفارت‌خانه‌ها و نهادهای بین‌المللی زیادی نیز درخواست اعتبارنامه کرده‌اند.

نهادهای ناظر از چه مواردی نظارت می‌کنند؟

معاذالله دولتی، عضو کمیسیون انتخابات افغانستان به بی‌بی‌سی گفت نقش ناظران برای برگزاری انتخابات شفاف بسیار مهم است. به گفته او این ناظران از روند انتخابات به منظور شفافیت در روند آن و جلوگیری از تخطی‌ها نظارت می‌کنند. آقای دولتی می‌گوید نظر به قانون نهادهای ناظر مکلف به همکاری با کمیسیون انتخابات در این روند هستند.

نهادهای عمده ناظر انتخابات مثل فیفا، تیفا و ایتوا در ولایت‌های مختلف افغانستان داوطلبانی را استخدام می‌کنند که از روند انتخابات نظارت کنند.

یوسف رشید، از نهاد فیفا می‌گوید که کار این نهاد فقط محدود به نظارت نیست بلکه در مشورت‌دهی در مباحث اصطلاحات، بهبود مشارکت و ایجاد تماس بین نماینده و مردم نیز سهم دارد.

به گفته آقای رشید ۸۰۰ داوطلب این نهاد از روند ثبت‌نام رای‌دهندگان هم نظارت کردند.

حبیب‌الله شینواری از دیده‌بان انتخابات و شفافیت می‌گوید که این نهاد از طریق رسانه‌ها به مردم از روند انتخابات آگاهی‌دهی می‌کنند و در مواردی وظیفه دادخواهی را نیز دارند اما هیچ کدام از نهادهای ناظر صلاحیت اجرایی ندارند.

شیوه نظارت آنها چگونه است؟

بنیاد انتخابات آزاد و عادلانه افغانستان (فیفا) و دیده‌بان انتخابات و شفافیت (ایتوا) می‌گویند که هر کدام در هر ولایت افغانستان دو نماینده دارند که این نمایندگان با همکاری اداره‌های همکار این ولایت‌ها، داوطبان "مستقل و بی‌طرف" را به عنوان ناظران موقت در روز انتخابات استخدام می‌کنند و این نهادها سپس برای آنها اعتبارنامه نظارت می‌گیرند.

ناظران این نهادها در روز انتخابات به حوزه‌های رای‌دهی سر می‌زنند و در صورت مشاهده مواردی مثل "تقلب، تخطی و بی‌نظمی" را یادداشت می‌کنند و سپس با تهیه گزارش و مدارک آن را در اختیار کمیسیون انتخابات، رسانه‌ها و نهادهای بین‌المللی قرار می‌دهند.

آقای دولتی می‌گوید کمیسیون انتخابات این گزارش‌ها را بررسی و به آن رسیدگی می‌کند.

نهادهای غیردولتی ناظر به چه اداره‌ای پاسخگو هستند؟

نهادهایی مثل فیفا و ایتوا، نهادهای غیردولتی ناظر هستند که از سوی نهادهای بین‌المللی تمویل می‌شوند و تنها به اداره "موسسات غیردولتی" وزارت اقتصاد افغانستان پاسخگو هستند. این نهادها سالانه از کارکرد و چگونه مصرف بودجه‌شان به وزارت اقتصاد گزارش می‌دهند و همچنین از سوی این وزارت تفتیش و بررسی می‌شوند.

نقش احزاب در نظارت چیست؟

بر اساس قانون انتخابات افغانستان، احزاب سیاسی که مجوز رسمی فعالیت به عنوان یک حزب در افغانستان را داشته باشند، می‌توانند از کمیسیون انتخابات "اعتبارنامه نظارت" بگیرند و ناظرانی را در روز انتخابات بگمارند.

ناظران احزاب نیز مثل ناظران نهادهای انتخاباتی می‌توانند نتیجه نظارت‌شان را به کمیسیون‌های انتخاباتی بفرستند و همچنین می‌توانند شکایت درج کنند.

جامعه مدنی و رسانه‌ها چه نقشی دارند؟

نهادهای جامعه مدنی که کار اصلی‌شان به طور مستقیم با انتخابات مرتبط است، ناظر و دیگر نهادها در این انتخاقات نقش مشاهد را خواهند داشت.

عزیز رفیعی از مجمتع جامعه مدنی افغانستان (مجما) می‌گوید این دوره انتخابات هم برای نهادهای ناظر و هم برای نهادهای مشاهد دوره‌ای پرچالش است.

او می‌گوید مسئولیت جامعه مدنی این است که بتوانند اعتبار انتخابات را بررسی کنند و مردم را از شفافیت انتخابات مطمئن بسازند.

به گفته آقای رفیعی نهادهای مدنی پس از بررسی انتخابات برایند آن را طبق قانون انتخابات به سه مرجع: مردم، کمیسیون انتخابات و جامعه جهانی که تمویل‌کننده انتخابات افغانستان است، گزارش می‌دهند. او می‌گوید مشاهدات و اطلاعات نظارتی که نهادهای مدنی جمع‌آوری می‌کنند شامل اطلاعاتی هم می‌شود که ناظران نامزدهای انتخابات هم در اختیار آنها قرار می‌دهند.