مسئله آب افغانستان و ایران؛ 'مشکل از همسایه‌ها نیست'

برخلاف مقام‌های نظامی افغانستان مسئولان غیرنظامی این کشور می‌گویند که شواهد کافی درباره‌ این‌که بخشی از جنگ افغانستان، جنگ آب است، وجود ندارد.

به گفته مقام‌ها در ریاست جمهوری افغانستان و وزارت انرژی و آب مشکل این کشور با همسایه‌ها بر سر آب را از طریق گفت‌وگو حل خواهند کرد.

هارون چخانسوری، سخنگوی ریاست جمهوری به بی‌بی‌سی گفت که در شورای امنیت افغانستان تیم مجربی از وزارت‌های خارجه، انرژی و آب و شورای امنیت تشکیل شده است تا با همسایه‌ها بویژه ایران روی ابعاد تخنیکی مسائل آبی صحبت کنند.

مدیریت جنگی مسئله آب

حدود چهار ماه پیش تقریبا تمام کابینه امنیتی دولت افغانستان همراه فرمانده ماموریت حمایت قاطع در این کشور به ولایت فراه رفتند. سه روز پیش از این سفر، گروه طالبان توانسته بودند شهر فراه را به مدت ۲۴ ساعت در تصرف خود داشته باشند.

پس از باز پس‌گیری این شهر، طارق‌شاه بهرامی به آن‌جا رفت و پس از شنیدن انتقادها و شکایت‌های اهالی فراه گفت: "جنگ در افغانستان ابعاد کلان/بزرگ دارد... هر دو همسایه ما به قوت تمام این جنگ را حمایت می‌کنند و شرکای منطقه‌ای دیگر هم دارند. اکنون در پانزده ولایت افغانستان جنگ‌های شدید جریان دارد."

آقای بهرامی علاوه کرد که "به گونه مطلق و دقیق، جنگ فراه، جنگ مدیریت آب است اما افغانستان در این جنگ برحق است و پیروز خواهد شد".

ولایت فراه از غرب با ایران هم‌مرز است.

چند ماه پیش از صحبت‌های وزیر دفاع افغانستان، حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران گفته بود: "نمی‌توانیم در برابر آنچه محیط زیست ما را تخریب می‌کند، بی‌تفاوت باشیم، احداث سدهای متعدد در افغانستان و بند‌ها از کجکی، کمال‌خان، سلما و دیگر سدها و بندها در شمال و جنوب افغانستان در استان خراسان ‌ما و سیستان و بلوچستان ما تأثیرگذاراست."

در افغانستان این جمله رئیس جمهوری همسایه که گفته بود "نمی‌توانند بی‌تفاوت باشند" برای بسیاری‌ها معنای خوبی نداشت و این برداشت بیشتر شنیده می‌شد که ایران در برابر سدسازی، سدسازی می‌کند و بی‌تفاوتی خود را با حمایت از گروه‌های جنگجو نشان می‌دهد.

دو هفته پیش هم وزیر امور خارجه ایران در پاسخ به سوال مجری تلویزیون ایران که پرسید آیا "ما در قضیه آب هیرمند از پس افغانستان بر نمی‌آییم" گفت: "چرا برمی‌آییم. ما می‌توانیم از اهرم‌های مراودات مرزی، مهاجران افغان، موضوع مواد مخدر و تجارت در مورد افغانستان

استفاده کنیم اما مشی ما در مورد همسایگان‌مان، خصوصا همسایگان مسلمان تاکنون این بوده که گروکشی نکرده‌ایم."

این گفته‌های آقای ظریف هم در افغانستان منتقدان زیادی داشت و دیدگاه‌ها بیشتر در این بخش که سنگینی می‌کرد که گویا ایران همین اکنون هم از این اهرم‌ها استفاده می‌کند. گرچه جمهوری اسلامی بارها مداخله در مسائل افغانستان را رد کرده است.

در حال حاضر کار سد بخش‌آباد روی رودخانه فراه رود پایان نیافته است. فراه رود از رشته کوه بند بیان سرچشمه می‌گیرد و به باتلاق‌های هلمند در مرز افغانستان و ایران می‌ریزد.

ساخت این سد در حالی به کندی ادامه دارد که شهر فراه در سال‌های اخیر یک‌بار به دست جنگجویان سقوط کرد و دو بار نیز در آستانه سقوط قرار گرفته بود.

ناامنی و ادیبات تهدیدگونه مقام‌های ایرانی وزیر دفاع افغانستان را واداشت تا تلویحا بگوید که ناامنی‌ها از خاک همسایه سرچشمه می‌گیرند.

مشکل از همسایه‌ها نیست

چند ماه بعد از صحبت‌های وزیر دفاع افغانستان، ارگ ریاست جمهوری اما حالا می‌گوید که مشکل از همسایه‌ها نیست.

هارون چخانسوری، سخنگوی رئیس جمهوری در گفت‌وگویی در مورد ارتباط ناامنی‌ها با مسئله آب به بی‌بی‌سی گفت که ناامنی یک ولایت ابعاد مختلف دارد و آن‌ها نمی‌توانند به‌ صورت واضح حکم کنند که به مسئله آب ربط دارد.

آقای چخانسوری علاوه کرد که هر مشکلی که باشد حکومت افغانستان از مجرای دیپلماتیک و اصولی‌اش حل می‌کند.

سخنگوی رئیس جمهوری در پاسخ به این سئوال که وزیر دفاع افغانستان برچه مبنایی گفته است که جنگ افغانستان، جنگ مدیریت آب است، گفت: "مشکل در همسایه‌ها نیست. ما می‌خواهیم با تفاهم با آن‌ها کار شود، تا مشکلاتی را که ما در افغانستان داریم و آن‌ها هم دارند، با تفاهم حل شود."

به نظر می‌رسد نگاه وزارت انرژی و آب افغانستان هم تا اندازه‌ای مشابه ریاست جمهوری افغانستان است.

محمد گل خلمی، سرپرست این وزارت می‌گوید با آن‌که ناامنی بر فعالیت این وزارت در برخی ولایت‌ها تاثیر گذاشته است، اما خود این وزارت آماری را در دست ندارد که نشان دهد به خاطر ساخت سد، منطقه‌ای ناامن شده باشد و این ارقام از نهادهای امنیتی پرسیده شود.

به نظر می‌رسد که هر دو کشور در تلاش هستند تا مساله آب بین‌شان گل‌آلود نشود. شماری تحلیلگران به این نظر هستند که آن‌چه کارشناسان ایران و افغانستان بر آن تقریبا توافق نظر دارند، تشریک منافع و ایجاد وابستگی متقابل برای جلب همکاری است.

موضوع همکاری‌های آبی بین دو کشور نیاز به اعتمادسازی دارد و به نفع طرفین نیست که موضوع بیشتر سیاسی شود و همکاری را دشوار کند.