بیومتریک، گامی به سوی مبارزه با فساد در افغانستان؟

دولت افغانستان از ۱۰ سال پیش روند جدیدی را زیر نام بیومتریک یا ثبت مشخصات فردی شهروندان افغانستان آغاز کرده است. هرچند در مقایسه با جمعیت بیش از ۳۰ میلیونی کشور ثبت مشخصات پنج میلیون نفر از جمله پرسنل نیروهای امنیتی، کارمندان ملکی دولت و زندانیان رقم کوچکی است اما از دید دولت مهمترین گامی است که به سوی مبارزه با فساد و حکومتداری خوب برداشته شده است.

بیومتریک چیست و چه اهمیتی برای شهروندان و دولت افغانستان دارد؟ برای یافتن پاسخ این سوال با فیلمبردارم به مرکز بیومتریک وزارت داخله/کشور رفتم. در عقب دروازه اداره بیومتریک این وزارت‌خانه ده‌ها نفر برای ثبت مشخصات صف کشیده‌اند.

محمود شاه بازرگان است و برای تجدید مجوز حمل سلاحش در این صف ایستاده بود.

در افغانستان هنگام تجدید بسیاری از مجوزها از جمله جواز حمل سلاح، جواز رانندگی و مجوز فعالیت شرکت‌های تجارتی، بیومتریک افراد یک شرط حتمی است.

متقاضیان کار در ادارات دولتی و حتی فارغان مکاتب/مدارس که مجوز ورود امتحان کنکور می‌گیرند، هم باید بیومتریک شوند.

احمد مزمل، مسئول این اداره می‌گوید: "به خاطر گرفتن برگه عدم مسئولیت از ارگانهای مختلف، عنوانی ریاست مبارزه با جرایم جنایی نامه می‌آورند و سپس بیومتریک می‌شوند. این خدمات افزون بر کابل در بسیاری از ولایات هم ارایه می‌شود."

دولت افغانستان برنامه بیومتریک افراد را در همکاری با آمریکا حدود ده سال پیش راه‌اندازی کرد و حالا در سراسر این کشور حدود صد مرکز بیومتریک ایجاد شده است.

هدف این برنامه شناسایی هویت شهروندان و نظارت بر مردم اعلام شده است.

به گفته مقامات، تاکنون حدود پنج میلیون شهروند افغانستان بیومتریک شده‌اند که در برگیرنده تمام سربازان و افسران ارتش، پلیس و ماموران امنیت ملی است.

این روند بر حدود پنجاه هزار زندانی هم تطبیق شده و هر فردی که به ظن ارتکاب جرمی بازداشت شود بیومتریک می‌شود.

مشخصات بیومتریک تمام بازنشستگان، معلولان و بازماندگان شهدای جنگ‌های چهار دهه افغانستان نیز ثبت دولت شده است.

اداره گذرنامه افغانستان یکی از نهادهایی است که بخش زیادی از شهروندان افغانستان روزانه هنگام گرفتن گذرنامه بیومتریک می‌شوند.

سید عمر صبور، مسوول این اداره می‌گوید: "مشخصات بیومتریک افرادی که گذرنامه می‌گیرند ضروریست و روزانه حدود چهار هزار نفر در کابل و برخی ولایات بیومتریک می‌شوند و برای آنها گذرنامه صادر میشود"

از آغاز روند توزیع گذرنامه‌های الکترونیک، تاکنون برای حدود سه و نیم میلیون نفر گذرنامه توزیع شده است.

اشخاصی که بیومتریک شده‌اند شامل کارمندان بلندرتبه و پایین‌رتبه دولتی و شهروندان عادی هستند.

اطلاعات آنها در بانک معلوماتی که گفته می‌شود در وزارت داخله/کشور موقعیت دارد، ذخیره می‌شود.

نقش بیومتریک در جلوگیری از تکرار جرایم

وزارت داخله/کشور افغانستان می‌گوید بیومتریک افراد در شناسایی، بازداشت مجرمین و تکرار جرایم نقش اساسی دارد.

حالا تمام متهمان، مظنونان و مجرمان بیومتریک می‌شوند و معلومات آنها در بانک مرکزی اطلاعات که به گفته مقامات تمام نهادهای کشفی و امنیتی به آن دست رسی دارند، ذخیره می‌گردد.

در بخش جنایی فرماندهی پلیس کابل کار یک گروه تحقیق را از نزدیک دیدیم که با استفاده از سیستم بیومتریک مشغول ردیابی یک مظنون بودند.

پلیس تنها به اثر انگشت مظنون دست یافته بود و به گفته محمد اصیل، مدیر بخش فنی پلیس جنایی کابل، سیستم بیومتریک کار پیدا کردن مظنون را خیلی ساده کرده است.

او به ما گفت: "وقتی تیم ما در بخش بررسی محل واقعه اثر انگشت مظنون را یافتند آنرا برداشته و اینجا وارد سیستم بیومتریک می‌کنیم. از این طریق به زودی می‌توانیم مظنون را شناسایی و بازداشت کنیم."

روزانه ده‌ها مظنون و متهمی که در کابل و ولایات مختلف توسط پولیس بازداشت میشوند بیومتریک می‌شوند.

تنها در کابل، شهری که گراف جرایم در آن خیلی بالاست، روزانه مشخصات بیومتریک ۳۰ تا ۴۰ مظنون و متهم ثبت می‌شود.

به گفته مقام‌های امنیتی، در چند سال گذشته مشخصات بیومتریک یعنی نشان انگشت، عکس چهره، عکس چشم و سایر مشخصه‌های تمام زندانیان در بانک اطلاعات ذخیره شده است.

محمد داود امین، فرمانده پیشین پلیس کابل بدون اینکه آمار ارایه دهد، می‌گوید که ثبت مشخصات افراد در سیستم بیومتریک، میزان جرایم را در کشور پایین آورده است.

"وقتی یک مجرم بازداشت می‌شود، بیومتریک به سادگی ثابت می‌سازد که او در گذشته هم مرتکب جرم شده است."

در اداره گذرنامه افغانستان هم بخشی زیر نام "شناسایی فرد" وجود دارد که افراد مشکوک و مظنون را شناسایی می‌کند.

یکی از مراحل ابتدایی گرفتن گذرنامه مراجعه متقاضیان به این بخش است. با گذاشتن انگشت روی این دستگاه تمام مشخصات فرد در صورتی که در گذشته بیومتریک شده باشد، روی صفحه کامپیوتر ظاهر می‌شود.

نصیر احمد صافی، مسئول این بخش می‌گوید: "روزانه ۱۰ تا ۱۵ نفر شناسایی می‌شوند که سابقه جرمی دارند."

به گفته مقام‌ها، تا زمانی که عدم مسئولیت این افراد از سوی نهادهای مسوول تایید نشود به آنها گذرنامه توزیع نمی‌شود.

امنیت بانک مشخصات بیومتریک

به منظور تامین امنیت فضای مجازی افغانستان، یک سیستم جدید موسوم به "نکسا" در این کشور فعال شده است.

وزارت مخابرات و تکنالوجی معلوماتی می‌گوید که از طریق نکسا فعالیت‌های اینترنتی کنترل و حملات سایبری بر وبسایت‌ها و بانک‌های اطلاعات دولتی محدود خواهد شد.

مرکز محافظت فضای مجازی به تازگی در این وزارت ایجاد شده است و به بی‌بی‌سی به گونه ویژه فرصت داده شد تا از این مرکز دیدن کند.

جوانانی که به گفته مقام‌های امنیتی در بخش فناوری اطلاعات آموزش دیده‌اند از عقب کامپیوترها سرحدات مجازی افغانستان را نظارت می‌کنند.

عابدالله زرغون از کارمندان این مرکز می‌گوید: "اگر وبسایت‌ها و دیتابیس های دولتی و یا شخصی در بانک اطلاعات وزارت مخابرات افغانستان "هوست" یا تنظیم شده باشد و مورد حمله سایبری قرار بگیرد، همزمان ما آگاه می‌شویم. ما سیستم‌های داریم که به ما خبر می‌دهد. سیستم دفاعی‌اند که حتی پیش از حمله آنرا خنثی می‌کند. اما معلومات من این است که یک گروهی از افراد متخصص فناوری اطلاعاتی در وزارت داخله/کشور افغانستان کار می‌کنند و مسوولیت آنها دفاع از حملات سایبری و محافظت از بانک اطلاعات است".

سایر زلاند، سخنگوی وزارت مخابرات و تکنالوجی معلوماتی می‌گوید قرار است تمام شرکت های خصوصی که در افغانستان خدمات انترنتی ارایه می‌کنند زیر چتر نکسا که یک سیستم جدید است، قرار بگیرند.

"تمام بانکهای اطلاعاتی و فضای مجازی افغانستان توسط نکسا که یک پروژه جدید است کنترول و تمام ترافیک انترنتی در کشور زیر چتر این سیستم قرار می‌گیرد. تمام شرکت‌های که خدمات انترنتی ارایه می‌کنند داخل نکسا می‌شوند و توسط همین سیستم مدریت می‎شود."

کارشناسان فناوری اطلاعاتی اما می‌گویند خلاهای در سیستم دفاعی فضای مجازی افغانستان وجود دارد که هکرها بسیار به سادگی می‌تواننند با استفاده از این خلاها سایتها و دیتابیسهای دولتی را با چالش مواجه سازند.

دیتابیس بیومتریک افراد که اطلاعات شخصی حدود پنج میلیون نفر در آن ذخیره شده و هر روز در حال چاق شدن است یکی از بانک های مهم اطلاعات است.

آقا ملوک سحار، متخصص فناوری اطلاعاتی که بسیاری از ادارات دولتی را با سیستم‌های انترنتی تجهیز کرده می‌گوید دیتابیس بیومتریک افغانستان توسط یک شرکت خصوصی خارجی ساخته شده و سیستم دفاعی آن بسیار ضعیف است.

"آنها از پابلیک آی پی یا پروتوکول عمومی رسمی استفاده می‌کنند. یعنی یک کارمند وزارت داخله/کشور می‌تواند بیرون از وزارت و حتی بیرون از کشور از طریق شبکه انترنت وارد سیستم شود".

در کنار حملات سایبری برخی‌ها این نگرانی را هم مطرح می‌کنند که امریکایی‌ها از طریق شرکت قراردادی که دیتابیس بیومتریک افغانستان را ساخته به محتویات داخل آن دسترسی دارند.

اما یک مسوول وزارت داخله/کشور که به دلایل امنیتی نخواست از او نام برده شود این ادعا را رد کرد.

حدود ده سال پس از راه اندازی پروژه بیومتریک در افغانسان، هنوز مراکز ولایتی بایومتریک با دفتر مرکزی آن وصل نیست.

گفته می‌شود اطلاعات شخصی افراد توسط هارد دسک از ولایات به مرکز منتقل و ثبت دیتابیس می‌شود، ادعای که وزارت داخله آنرا رد کرده و می‌گوید مشخصات افراد از طریق نمایندگی های ولایات همزمان در بانک اطلاعات ذخیره می‌شود.

حدود دو سال پیش شایعه شد که طالبان به سیستم بیومتریک افغانستان دسترسی پیدا کرده و از این طریق منسوبان نهادهای امنیتی را در مسیر شاهراه بخصوص شاهراه شمال شناسایی و می ربایند. وزارت داخله اما این ادعا را تکذیب کرد.

ظرف سالهای اخیر تلاش برای گسترش حکومتداری الکترونیک در افغانستان افزایش یافته و برخی از ادارات از جمله اداره توزیع تذکره الکترونیک و اداره گذرنامه به گونه آنلاین خدمات ارایه می‌کنند.

با آنکه حکومت افغانستان هر ازگاهی در مورد مصونیت معلومات بیومتریک حدود پنج میلیون نفر که در بانک مرکزی اطلاعات ذخیره شده اطمینان می‌دهد، اما این سوال در اذهان برخی ها هنوز بی پاسخ است که کلید این بانک در دست کیست؟