پر ښځو ۱۷ میاشتو کې تر شلو ډېر بندیزونه

د واک شاوخوا ۱۷ میاشتو کې د طالبانو حکومت تر شلو ډېر فرمانونه او شفاهي سپارښتنې یوازې پر ښځو د محدودیتونو په اړه دي

د ښځو پر موټر چلولو محدودیت 

پر همدې میاشت په هرات کې د ښځينه موټر چلوونکو د روزنې ادارو ته د طالبانو ترافیکو مدیریت لفظي سپارښتنه کړې وه چې ښځې دې کورس ته نه ورپرېږدي، خو طالبانو ردوله. وروسته په هرات او کابل کې بي بي سي ته هم ځينو ښځينه موټر چلوونکو دا خبره تایید کړه چې د جواز اخیستلو مخه یې نیول شوې او د موټر چلونې کورس کې د کېناستلو اجازه نه ده ورکړل شوې. خو د طالبانو حکومت یوه چارواکي بي بي سي ته وویل، "که دوی له شرعي حجاب سره موټر وچلوي نو هېڅ ستونزه نه شته" خو یوه بل بیا ویل، "مرکزي حکومت ښځو ته د موټر چلونې د نویو جوازونو ورکول بند کړي دي". 

پر ښځينه لوبغاړو او موسیقۍ غږوونکو بندیزونه

واک ته د طالبانو بیا رسېدو راهیسې په افغانستان کې دننه تر ډېره د هېڅ کومې لوبې په برخه کې ښځينه لوبغاړې فعالې نه دي او یو نا اعلان شوی بندیز پرې لګېدلی دی.‌ د ۲۰۲۱ کال د سپتمبر پر اتمه د هغه مهال د طالبانو حکومت د اطلاعاتو او کلتور مرستیال احمدالله وثیق د ښځو ورزش یو "ناسم او غیرضروري" کار وباله او ویل یې چې ښايي د لوبغاړو مخ او بدن به پټ نه وي چې شریعت کې یې جواز نه شته". د طالبانو حکومت د بدني روزنې او ورزش ادارې هم ویلي چې تر "خوندي چاپېریال" برابرېدو وروسته به د لوبو حق ورکړل شي خو د شاوخوا اوولسو میاشتو له تېرېدو سره لا  هم دوی په کورنیو او بهرنیو سیالیو کې له برخه اخیستلو منع دي. مګر له افغانستانه بهر ځينې لوبغاړې بیا لوبې کوي. روانه میاشت د اولمپيک نړیوالې کمېټې افغانستان ته خبرداری ورکړی چې که ښځينه لوبغاړو ته اجازه ور نه کړي نو اړیکې به ورسره پرې کړي. په همدې ترڅ کې اسټرالیا کرېکټ هم له افغان کرېکټ ملي لوبډلې سره یو ورځنۍ لوبې لغوه کړې. د یادولو ده چې لا هم په ځينو برخو کې ښځينه ورزش کوونکې فعالې دي.

د موسیقۍ ملي انسټیټیوټ وتړل شو

طالبان د موسیقۍ خلاف دي او د سقوط په لومړیو وختونو کې هم له بېلا بېلو سیمو ځینو هنرمندانو عکسونه او ویډيوګانې خپرې کړې چې د موسیقۍ آلې یې ماتې کړای شوي او یا طالبانو او یا د دوی ځینو ملاتړو ځورولي دي. په همدې ترڅ کې په افغانستان کې د موسیقۍ ملي انسټیټيوټ هم خپل فعالیت ودراوه او د زهره ارکسټر او د دغه انسټیټیوټ ګڼ زدکوونکي چې ډېرۍ یې نجونې وې، د طالبانو د بندیزونو له وېرې له افغانستانه ووتلې او پرتګال هېواد ته لاړې. زهره ارکسټر د افغانستان د موسیقۍ په تاریخ کې لومړنی داسې ارکسټر و چې ټولې غړې یې ښځينه وې.

د ښځو پر مخ پارکونه، حمامونه او ورزشي ځایونه بندول 

طالبانو د خپل حکومت په لومړیو کې ښځې نسبتاً ازادې پرېښې وې چې پارکونو، سېلځيو او یا ورزشي کلپونو ته لاړې شي. خو د ۲۰۲۲ کال د مارچ پر ۲۷ امر بالمعروف او نهي عن المنکر وزارت د یوې اعلامیې په خپرولو سره ښځو او نارینه و ته پارکونو ته د تګ ورځې سره بېلې کړې. 

تر دې شاوخوا درې میاشتې وروسته په کابل کې د ښځو لپاره ځانګړی شوی باغ (شراره بڼ) وتړل شو او د ۲۰۲۲ کال د نومبر پر لسمه پارکونو، حمامونو او ورزشي ځایونه ته د ښځو په ورتګ بندیز اعلان شو. امر بالمعروف وزارت په شفاهي ډول د دغو ځایونو څښتنانو ته سپارښتنه کړې وه چې ښځې دې نه ور پرېږدي او ویاند یې عاکف مهاجر هغه مهال ویل، "خویندو هغسې حجاب نه مراعتاوه چې په کار و، نو ځکه داسې پرېکړه وشوه". 

پر سفرونو محدودیت

د طالبانو حکومت د ۲۰۲۱ کال د دسمبر پر ۲۶مه د ښځو پر سفرونو هم محدودیت وضع کړ. د امر بالمعروف او نهي عن المنکر وزارت پر موټر چلوونکو داسې پاڼې وویشلې چې ترې غوښتي یې وو، "بې حجابه" او له "محرم" پرته له ۴۵ میله لرې سفر کوونکې ښځې په موټر کې سپرې نه کړي.

وروسته د ۲۰۲۲ کال د فبرورۍ پر ۲۷ طالبانو بهرنیو هېوادونو ته هم د ښځو سفر باندې د محدودیت په ترڅ کې وویل چې افغان ښځې له دې وروسته له "شرعي محرم" پرته له افغانستانه بهر نورو هېوادونو ته سفر نه شي کولای. نړیوالو دا د "ښځو زنداني کول" وبلل او د طالبانو حکومت دغه ګام یې وغنده. 

امن خونې له منځه لاړې

په وروستیو کلونو کې په کابل او ځینو نورو ولایتونو کې د "امن خونو" په نوم د کورني تاوتریخوالي ښکار شویو ښځو د خوندي ساتلو لپاره خونې جوړې شوې وې. خو له دغو خونو سره د افغان ټولنې په ځينو برخو کې حساسیت هم موجود و. کله چې طالبان بېرته واک ته ورسېدل نو په دې خونو کې ځينو اوسېدونکو مېرمنو یو شمېر نورو پټو ځایونو ته پناه یووړه او ورو ورو دغه خونې ورکې او له منځه لاړې.

له اووم تر دوولسمه د ښوونځيو بندښت

د طالبانو پر تازه واکمنۍ یوه ماشت اوښتې وه چې د سپتمبر پر اوولسمه یې د پوهنې وزارت په یوه خبر پاڼه کې یوازې له نارینه زدکوونکو او ښوونکو وغوښتل، ښوونځيو ته ستانه شي خو د نجونو منځنیو ښوونځيو د بیا پرانیستې په اړه یې څه ونه ویل. 

د طالبانو دې پرېکړې هم له ځانه سره پراخ کورني او بهرني غبرګونونونه درلودل او له طالبانو وغوښتل شول چې نجونو ته هم د زدکړو اجازه ورکړي

د افغان کورنیو تمه وه چې په نوي تعلیمي ‌کال کې به دغه ښوونځي هم پرانیستل شي‌ ځکه چې ځينو طالب چارواکو ورته تمه خلکو ته ورکړې وه خو د ۲۰۲۲ کال د مارچ پر ۲۳ (وری، ۳مه) د نوي‌ ښوونيز کال له پیل سره د دغو ښوونځيو د بندو پاتېدو موده لا وغځول شوه او ګڼې نجونې په ژړا له ښوونځيو بېرته کورونو ته ستنې شوې.

د طالبانو له ژمنو سره سره شاوخوا اوولس میاشتې وروسته هم دا بندیز پر خپل ځای پاتې دی. که څه هم د دسمبر پر اوومه نېټه په ځينو سيمو کې د دوولسم ټولګي له زدکوونکو نجونو ازموینه واخیستل شوه او بریالۍ اعلان شوې. 

پوهنتونونو کې د نارینه او ښځينه ټولګیو بېلول

واک ته د طالبانو د بیا رسېدو راهیسې لا دېرش ورځې نه وې پوره شوې چې په خصوصي پوهنتونونو کې د نارینه او ښځينه محصلانو د بېلولو سپارښتنه یې وکړه. د سپتمبر پر ۱۲مه د طالبانو حکومت د لوړو زدکړو وزیر عبدالباقي حقاني له بي بي سي سره په ځانګړې مرکه کې وویل چې دولتي پوهنتونونو ته هم ورته تګلاره لري. په لومړیو کې د نارینه او ښځينه محصلانو تر منځ په ټولګیو کې پردې واچول شوې، بیا ټولګي ورته بېل شول او بلاخره ورځې ورته ووېشل شوې چې کومه ورځ نجونې ځي، هلکان به نه ځي‌ او که هلکان ځي نو نجونې به نه ځي. 

په کانکور ازموینه او ماسټري پروګرام کې د ښځینه زدکوونکو لپاره د پوهنځيو محدودول

د ۲۰۲۲ کال د اکتوبر په لومړۍ اوونۍ کې د افغانستان په ۳۳ ولایتونو کې د کانکور ازموینه پیل شوه خو دا لومړی ځل و چې نجونو ته د پوهنځيو انتخاب محدود شوی و. د کرنې، وترنري،‌ ساختماني انجينري او د کانونو برخه ځینې هغه رشتې وې چې په یو شمېر سیمو کې د کانکور ښځينه ګډونوالو نه شوې ټاکلی. که څه هم د طالبانو حکومت د لوړو زدکړو وزارت دا خبره ردوله خو ځينو زدکوونکو بي بي سي ته تایید کړه چې د "انتخاب پاڼه" کې یې د خوښې پوهنځی نه و. خو تر دې شاوخوا دوه اوونۍ وروسته طالبانو په کابل پوهنتون کې داسې خبرتیاوې وځړولې چې ښځينه زدکړیالانې پکې د کرنې، سوداګرۍ، کمپيوټر ساینس او انجينري په څېر څانګو کې له ماسټري کولو هم منع شوې وې. 

د نجونو پر مخ کورسونه تړل او په جومات کې له دیني زدکړو منع کول 

د پوهنتونونو له تړل کېدو سره همهماله پلازمېنه کابل،‌ تخار او ځينو نورو سیمو کې یو شمېر لاریونوالو ویل چې پر مخ یې روزنیز کورسونه هم تړل شوي دي.

وروسته ځينو کورنیو بي بي سي ته وویل چې له جوماتونو یې وړې ماشومانې هم بېرته ورګرځول شوې دي او ملایانو ورته ویلي چې نور دې د دیني درس زدکړې ته نه ورځي. د یادولو ده چې د ۲۰۲۲ کال په سپتمبر میاشت کې هم پلازمېنه کابل او ځينو نورو سیمو کې بي بي سي ته د یو شمېر روزنیزو مرکزونو څښتنانو ویلي وو، طالبانو یې ځکه کورسونه تړلي چې ورته ویلي یې دي، د ښځينه زدکوونکو لپاره دې ښځينه ښوونکې وګماري او ټولګي دې هم ورته بېل کړي. 

د شخصي پوهنتونو لپاره د کانکور ازموینه کې د نجونو نوملیکنه وځنډول شوه

له شپږم پورته ښوونځيو د افغان نجونو د منع کولو پر ۴۹۹ ورځ د (د سلواغې ۸مه/ د۲۰۲۳ کال د جنوري ۲۸مه) د طالبانو حکومت په افغانستان کې شخصي پوهنتونو ته امر وکړ چې د کانکور ازموینې لپاره تر "امرثاني" پورې نجونو ته د نوم لیکنې اجازه ور نه کړي. په افغانستان کې د شخصي پوهنتونونو ټولنې هم بي بي سي پښتو ته ومنله چې د طالبانو لوړو زدکړو وزارت د یوه مکتوب له لارې ورته ویلي چې د کانکور ازموینې لپاره د نجونو نوملیکنه داوس لپاره وځنډوي. د طالبانو د لوړو زدکړو وزارت په مکتوب کې ویل شوي "د وزارت د مشرتابه شورا د پرېکړې له مخې په ګرمو سیمو کې به عمومي کانکور ازموینه د روان کال د سلواغې له اتمې تر ۲۱ او د متفرقه هغو به د کب له۲۰مې د وري تر ۴مې واخیستل شي."

د ښځو حقونو په اړه د طالبانو د مشر ملا هیبت الله اخوندزاده فرمان

له دې ټولو محدودیتونو او بندیزونو سره سره د طالبانو لږ تر لږه یو فرمان د ښځو د حقونو په ګټه صادر شوی.

د ۲۰۲۱ کال د دسمبر پر درېیمه د طالبانو مشر ملا هیب الله اخوندزاده له لوري "د ښځو حقونو" په اړه فرمان خپور شو چې پکې ویل شوي، په واده کې د نجلۍ خوښه مهمه ده او په جبر باید چا ته په نکاح نه شي او نه هم باید په بدو کر ورکړل شي. د کونډو په اړه هم په فرمان کې ویل شوي وو چې د مېړه ورور دې یې په زور ځان ته نه نکاح کوي، بلکې خپلې خوښې ته باید پرېښودل شي. همدا راز یې د پلار او مېړه په میراث کې د ښځو حق خوندي بللی و.

په فرمان کې له ديني عالمانو، اطلاعاتو کلتور وزارت او سترې محکمې غوښتل شوي‌ وو چې د ښځو د "اسلامي‌حقونو" په اړه خلکو ته پوهاوی ورکړي او پر ښځو د هر راز تېري او ظلم مخه باید ونیول شي او قضیې یې وڅېړل شي. 

دولتي کارکوونکې په کور کېنول شوې

واک ته د طالبانو د رسېدو پر لومړۍ میاشت تر ډېره په دولتي ادارو کې کارکوونکو ښځو ته سپارښتنه وشوه چې په کور کېني. د ۲۰۲۱ کال د سپتمبر پر ۱۹مه د کابل ښاروالۍ ښځينه مامورانو ته وویل شول، یوازې هغه کارکوونکې چې کار یې نارینه همکاران نه شي کولای، دندې ته ورتلای شي. د ګڼو ادارو نورې ښځينه کارکوونکې یوه-نیمه ورځ کار او یا هم د تنخوا اخیستو لپاره ورغوښتل کېږي.

د ملکي خدمتونو کارکوونکو ښځو د ۲۰۲۲ کال په جون میاشت کې پر طالبانو غږ وکړ چې د دوی پر ځای دې نارینه نه ګماري او کار ته دې یې پرېږدي. تر دې یوه میاشت وروسته د مالیې وزارت کارکوونکو ښځو ویل چې ورته ویل شوي، د کور کوم نارینه دندې ته ورولېږي او په خپله په کور کېني. خو طالبانو دا خبره ناسمه بلله. پر دولتي مامورانو سربېره ښځينه څارنوالانو، قاضیانو، د پوځ او پولیسو افسرانو او د بېلا بېلو نورو ملکي برخو کارکوونکو مېرمنو هم دندې له لاسه ورکړې او په کور ناستي او یا د هېواد پرېښودو ته اړ شوې. 

د شمېرو له مخې، کار ته د ښځو نه پرېښودو له کبله افغانستان ته یو میلیارد ډالر زیان اوښتی چې دا د هېواد د ناخالص کورني تولید پنځه سلنه برخه کېږي.

په کورنیو او بهرنیو نادولتي ادارو کې د ښځينه کارکوونکو پر کار کولو بندیز

د ۲۰۲۲ میلادي کال د دسمبر پر ۲۴مه د طالبانو حکومت د اقتصاد وزارت په ټولو کورنیو او بهرنیو موسسو کې د ښځينه کارکوونکو کار منع اعلان کړ. دغه وزارت په یوه مکتوب کې له دې موسسو وغوښتل چې تر "امر ثاني" دې د ښځینه کارکوونکو دندې وځنډوي. طالبانو بیا هم د دې لامل دا وباله چې ګواکې دوی "اسلامي حجاب" او  "نور قوانین او مقررات" نه مراعتول. 

دا په ۲۰۲۲ میلادي کال کې په افغانستان کې پر ښځو د طالبانو حکومت د محدودیتونو لګولو په لړ کې تر ټولو وروستی امر و چې پلی شو.