ولې په کشمیر کې ناکراري ده؟

په کشمیر کې د سې شنبې ورځې له برید وروسته چې ۲۶ کسان پکې ووژل شول، د همالیې دې غرنۍ سیمې ته چې له ۷ لسیزو راهیسې د هند او پاکستان تر منځ د جنجال یو ټکی دی، یو ځل بیا پام وراوښتی دی.

په ۱۹۴۷ کال کې د هند له وېش او د پاکستان له رامنځته کېدو راهیسې د مسلمانانو دې اکثریتي سیمې پر سر چې دواړه هېوادونه یې د بشپړ ملکیت ادعا کوي، خو پر یوه برخه یې کنټرول لري، دوه جګړې شوې دي.

دا سیمه چې یوه برخه یې د چین تر کنټرول لاندې ده، په نړۍ کې د بل هر ځای پرتله پوځي حضور پکې زیات دی. په ۲۰۱۹ کال کې د هند پارلمان د دې سیمې ځانګړی حیثیت لېرې کړ، چې تر یوه بریده پورې یې سیمې ته خپلواکي ورکوله.

دغه راز دا سیمه په دوو داسې برخو ووېشل شوه، چې د هند فدرالي حکومت یې چارې سمبالوي. له هغه راهیسې هند حکومت ادعا کوي، چې په سیمه کې امنیت ښه شوی او د هند واکمنۍ پر ضد وسله وال فعالیتونه پیکه شوي دي.

خو د سې شنبې ورځې له تازه پېښې وروسته معترضینو د هندي چارواکو د ادعاوو په هکله یو ځل بیا پوښتنې راپورته کړې دي.

له ۱۹۴۷ راهیسې تاریخ

په ۱۹۴۷ کال کې چې هند او پاکستان له بریتانیا خپلواکي اخیسته، د کشمیر واکمن ته اختیار ورکړل شو، چې په دواړو هېوادونو کې د خپلې خوښې له هېواد سره یو ځای شي. د کشمیر هغه مهال هندو واکمن مهاراجا هري سینګ چې د یوه مسلمان اکثریت سیمې واکمن و، د دواړو هېوادونو تر منځ د یوه په انتخاب کې زړه نازړه پاتې شو. ده له پاکستان سره د ټرانسپورټي او نورو خدماتو لپاره یوه "standstill" یا په ټپه ولاړ حالت ساتنې هوکړه لاسلیک کړه. د ۱۹۴۷ په اکتوبر کې د هري سینګ زړه نازړه توب او پر مسلمانانو د رپوټونو له خپرېدو وروسته د قبایلي سیمو اوسېدونکي وسله وال کشمیر ته ننوتل او مهاراجا له هنده د پوځي مرستې غوښتنه وکړه.

د هند ګورنر جنرال لارډ ماونټ بېټن فکر کاوه، چې که کشمیر په موقت ډول له هند سره یو ځای شي سوله په کې ټینګېدای شي او له همدې کبله یې د کشمير تلپاتي حیثیت معلومولو پرېکړه وځنډوله.

هري سینګ هماغه میاشت کې له هند سره د الحاق یو سند لاسلیک کړ، او پر دفاعي او بهرنۍ پالیسي یې هند ته کنټرول ورکړ. هندي ځواکونو د کمشیر له درېيو برخو پر دوو کنټرول ترلاسه کړ او د خاورې پاتې برخه یې پاکستان تر خپل کنټرول لاندې راوستله. په ۱۹۵۱ کال کې بیا چین د دې سیمې ختیځه برخه لاندې کړه، چې کسای چین نومېږي.

بل لور د الحاق همدا سند او یا کشمیر ته د هندي پوځونو لومړی ننوتنه د هند او پاکستان تر منځ د جنجال لامل پاتې دی. هند ټینګار کوي، چې لومړي هري سینګ لاسلیک کړی او همدا د هندي ځواکونو شتون ته قانوني جواز ورکوي.

خو پاکستان بیا دلیل وړاندې کوي، چې مهاراجا د هندي پوځونو له رسېدو مخکې لاسلیک نه شو کولای او دا چې هند له پاکستان سره د هري سینګ هغه هوکړه له پامه غورځولې چې د وضعیت ځای پر ځای ساتنې په کې ویل شوي و.

پاکستان د کشمیر حیثیت معلومولو لپاره په دې سیمه کې د ریفرنډم غوښتنه کوي او هند بیا وايي، چې په پرلپسې ډول د هند په ټولټاکنو کې له ګډون سره کشمیریانو له هند سره د یو ځای کېدو لپاره رایې ورکړې دي.

پاکستان د ریفرنډم یا ټولپوښتنې لپاره د ملګرو ملتونو هغو پرېکړه لیکونو یادونه هم کوي، چې د همدې سازمان په مشرۍ باید هلته ریفرنډم وشي، خو هند بیا وايي، د ۱۹۷۲ کال شمله هوکړه دواړه هېوادونه مکلف کوي، چې خپلمنځي مسائل د خپلمنځي خبرو له لارې حل کړي.

په تېرو څو لسیزو کې د دواړو لوریو لخوا په دې دريځونو کې پاموړ بدلون نه دی راغلی. بل لور بیا ځینې کشمیریان د یوه درېیم اختیار خبره کوي. دوی د خپلواکي خبره کوي، چې نه هم پرې هند او نه پاکستان غور کولو ته چمتوالی ښوولی.

دواړه هېوادونو د کشمیر پر سر ۴۸- ۱۹۴۷ او ۱۹۶۵ کلونو کې جګړې هم کړې. دوی بیا په شمله هوکړه کې د اوربند کرښې ته د لاین اف کنټرول نوم ورکړ، خو له دې سره هم په ۱۹۹۹ کال کې د سیاچن ګلېشر سیمې نښتو مخه و نه نیول شوه، چې لاین اف کنټرول ته څېرمې غونډۍ دي. په ۲۰۰۲ کال کې هم هند او پاکستان یوې جګړې ته نژدې شوي وو.

په ۱۹۸۹ کال کې د اسلامپالو سخت دریځو د وسله والو فعالیتونو له پیل وروسته وضعیت لاپسې پېچلی شو. هند پوځیانو ته د دې وسله والو فعالیتونو له منځه وړلو لپاره د (اې ایف اېس پي اې) نومي ناندریز قانون له مخې زیات واکونه ورکړل.

له ځینو بیا ارزونو سره سره تر اوسه پورې د هند تر کنټرول لاندې کشمیر کې دغه قانون فعال دی.

د کشمیر په تاریخ کې مهمې نېټې