गंध फुलांचा गेला उडून…

गुलाबाच्या अर्काचा अर्क काढून, त्यात इतर काहीही न मिसळता हे खास अत्तर तयार केलं जातं.

“इतर कोणत्याही अत्तराशी याची तुलना नाही. हे अत्तर उत्साह वाढणारं आणि आत्मशांती देणारं आहे.” अशी या अत्तराची स्तुती मुघल सम्राट जहांगीरनं (1569-1627) त्याच्या ‘तुझुकी जहांगिरी’ या आत्मचरित्रात केली आहे.

एक किलो रूह-अल-गुलाब अत्तर तयार करण्यासाठी, नेहमीपेक्षा दुप्पट म्हणजे आठ टन गुलाब लागतात. मुन्नालाल अॅण्ड सन्सकडे या अत्तराचा घाऊक दर एका किलोसाठी 12 लाख 60 हजार रुपये आहे.

भारतातील काही श्रीमंत ग्राहक आजही रूह-अल-गुलाब किंवा तशी महागडी अत्तरं खरेदी करतात. पण, कन्नौजमध्ये अत्तराला सगळ्यात जास्त मागणी आहे ती तंबाखू उद्याेगाकडून. गुलाबाचा अर्क खाण्यास सुरक्षित असतो, तसंच, या अर्काचा एक थेंब मोठ्या प्रमाणातील तंबाखूला सुगंधीत करण्यासाठी पुरेसा असतो.

भारताबाहेर या अत्तरांना अाखाती देशांमध्ये मोठी मागणी असते. ‘ढेग’मध्ये तयार झालेल्या अत्तराचं मूल्य जाणणारे आणि किंमत परवडणारे दर्दी तिथं भरपूर आहेत. 2014 मध्ये सौदी अरेबियात 1.4 अब्ज ङॉलरच्या अत्तराची उलाढाल झाली. सौदीतील प्रत्येक ग्राहक दर महिन्याला सरासरी 49,000 रूपये अत्तरावर खर्च करतो.

“रूह - अल - गुलाब कोणीही लावलेलं असलं म्हणजे, अापण गुलाबाच्या बागेत चालत असल्यासारखं वाटतं, त्याचा सुगंध नैसर्गिक वाटतो”, असं हुसाह - अल - तामीमी या कुवैती तरुणीला वाटतं.

भारत आणि आखातातील मुसलमानांंना ही अत्तरं भावण्याचं महत्त्वाचं कारण म्हणजे, ही अत्तरं पूर्णपणे नैसर्गिक असतात, त्यात, अल्कोहोल नसल्यानं ती थेट शरीरावर लावता येतात.

आखाती भागात, अत्तर जेवढं जुनं तेवढी त्याची किंमत जास्त होते. त्यामुळेच, लग्नात वधूला सोनं आणि धूपासोबत लाकडी कुपीत अत्तर भेट दिलं जातं.

“माझ्या आईला लग्नाची मागणी घालण्यासाठी माझ्या वडिलांनी भारतात जाऊन सगळ्यात महागडी अत्तरं विकत आणली आणि आईला भेट दिली. त्यातील काही अत्तरं आजही माझ्या आईकडे अाहेत, मुलांच्या लग्नात त्यांना ती भेट देण्याची तिची इच्छा आहे”. असं कुवैतच्या दलाल - अल - सान यांनी सांगितलं.

विशेष म्हणजे, पुरुषही अत्तरं वापरतात, खरंतर, अाखातात, गुलाबाचं अत्तर हे पुरुषीच मानलं जात होतं, अलिकडेच स्त्रियांनीही ते वापरण्यास सुरूवात केली.

अरब व्यापाऱ्यांनी शतकानुशतकं धुपाच्या बदल्यात मसाले आणि अत्तरांचा व्यापार केला. 1900 च्या पुर्वाधात कुवेतमधूनच या व्यापाराची सुरुवात झाली.

कुवैत सिटीच्या साखमध्ये 1925 साली अत्तराचं पहिलं दुकान ‘अत्याब -अल - मरशौद’ सुरू झालं. सुलेमान - अल - मरशौद यांनी ते सुरू केलं, ते वडिलांसोबत भारतात नियमित येत असत. आता त्यांचा मुलगा वलिद हे दुकान चालवतो. त्यानं आजोबांपासून भारताशी असलेले त्यांचे संंबंध आजही कायम ठेवले आहेत.

साखमध्ये आता अत्तरांची भरपूर दुकानं आहेत. बल्गेरिया आणि तुर्कस्तानमधून येणाऱ्या गुलाबाच्या अत्तराला इथं मानाचं स्थान असलं तरी कन्नौजमधल्या रूह-अल-गुलाबचं स्थान वेगळंच आहे. अत्याब - अल - मरशौदमध्ये एक तोळा रूह - अल - गुलाबसाठी दोनशे कुवैती दिनार (सुमारे 45 हजार रुपये) इतका दर मोजावा लागतो.

“पण, शुद्धतेची खात्री असल्यामुळे एवढे पैसै देण्यास ग्राहक तयार असतात. कारण अत्तर जेवढं दुर्मिळ तेवढं ते अनमोल” असं वलिद - अल - मरशौद सांगतात.

अर्थात, कन्नौजमधून पारंपरिक अत्तरांचा, रूह - अल - गुलाबचा पुरवठा किती काळ सुरू राहील हे सांगणं कठीण आहे.