Иранда нааразылык жана зомбулук уланууда. Учурда эмне белгилүү?

Иран бийлиги ишемби күнү акыркы жылдардагы эң ири өкмөткө каршы нааразылыктарга жооп катары репрессияны күчөтүшү мүмкүн экенин ишарат кылды. Ислам революциясынын сакчылар корпусу башаламандыктарга террорчуларды айыптап, бийлик системасын коргоого убада берди.

Акыркы күндөрү бир нече ирет кийлигишүү менен коркуткан АКШ президенти Дональд Трамп ишемби күнү социалдык тармактарда: «Иран эркиндикке умтулууда, балким, мурда болуп көрбөгөндөй. АКШ жардам берүүгө даяр!!!» — деп жазды.

Reuters агенттиги белгилегендей, Иран боюнча зомбулук тууралуу жаңы билдирүүлөр түшүп жатат, бирок интернеттин өчүрүлүшү толкундоолордун масштабын баалоону кыйындатууда. Ишемби күнү кеч киргенден кийин интернетте Тегерандын бир катар райондорунда жана түндүктөгү Рашт, түндүк-батыштагы Тебриз, ошондой эле түштүктөгү Шираз менен Керман сыяктуу бир нече шаарларда жаңы нааразылык акциялары тартылган видеолор (алардын аныктыгы тактала элек) пайда болду.

Ошол эле учурда Ирандагы үч оорукананын кызматкерлери Би-би-сиге билдиргендей, алардын мекемелери өкмөткө каршы уланып жаткан масштабдуу нааразылык акцияларынан кийин каза болгондорго жана жаракат алгандарга толуп кеткен.

Тегерандагы ооруканалардын биринин медицина кызматкери адамдардын башына жана жүрөгүнө ок тийгенин билдирди. Би-би-си сурамжылаган медицина кызматкерлеринин экөө жаракаттарды кадимки октун да, бытыранын да (Ирандын күч түзүмдөрү окту да, бытыраны да колдонушат) кесепети катары мүнөздөштү.

Дагы бир ирандык дарыгер CNN телекомпаниясына ооруканаларда «башаламандык» өкүм сүрүп жатканын жана бейтаптар өзүнүн ким экени аныкталып калуусунан коркуп жатышканын билдирди. Соңку бир нече күндө Ирандагы нааразылык акцияларына катышкан бир нече адам CNN телеканалына Тегерандын көчөлөрүндө чоң сүрмө топторду жана ырайымсыз зомбулукту көргөндөрүн айтып беришти. Бир аял ооруканада «бири-биринин үстүнө үйүлгөн денелерди» көргөнүн билдирген.

Ирандын шах династиясынын мураскери Реза Пехлеви ишемби күнү диний бийликти кулатуу максатында нааразылык акцияларын көтөрүлүшкө чейин кеңейтүү чакырыгы менен чыкты.

Ирандын расмий маалымат каражаттары күндүз Тегерандын батышындагы Караж шаарында муниципалдык имарат өрттөлгөнүн кабарлап, буга «козголоңчуларды» айыпташты. Ал эми мамлекеттик телеканал Шираз, Кум жана Хамедан шаарларындагы нааразылык акциялары учурунда каза болду деп айтылган коопсуздук күчтөрүнүн кызматкерлерин акыркы сапарга узатуу аземдерин көрсөттү.

Жума күнү социалдык тармактарда Тегеранда калың эл чогулуп, көчөлөрдө от жагылып жатканы тартылган видеолор жарыяланды. Reuters агенттиги тарабынан тастыкталган видеолордун биринде Тегерандын Саадатабад районундагы түнкү нааразылык акциясы чагылдырылган. Видеодогу киши Ирандын жогорку лидери аятолла Али Хаменеини айтып: «Эл келди. „Диктаторго өлүм“, „Хаменеиге өлүм“», — деп ураан чакырып жаткан.

Нааразылык акциялары 28-декабрдан бери бүткүл Иранга жайылууда. Буга инфляциянын кескин өсүшү себеп болгон. Көп өтпөй акциялар саясий мүнөзгө ээ болуп, демонстранттар диний башкарууну токтотууну талап кыла башташты. Өз кезегинде бийлик башаламандыктарды козутууда АКШ менен Израилди айыптоодо.

Америкалык чалгын кызматтын жогорку даражалуу кызматкери бул кырдаалды «чыдамкайлык оюну» деп атады, деп жазат Reuters. Оппозиция бийликти качууга же өз тарабына өтүүгө мажбурлоо үчүн кысым көрсөтүүгө аракет кылып жатса, бийлик көчөлөрдү демонстранттардан тазалоо жана АКШнын кийлигишүүсүнө шылтоо бербөө үчүн коркунуч сезимин жайылтууга аракет кылууда.

HRANA ирандык укук коргоо тобу нааразылык акциялары башталгандан бери кеминде 50 демонстрант жана коопсуздук күчтөрүнүн 15 кызматкери каза болгонун, 2300гө жакын адам камакка алынганын билдирүүдө.

Курмандыктардын саны кыйла көп болушу мүмкүн. Би-би-синин перс кызматы жума күнү кечинде Рашт шаарындагы ооруканага 70 дене жеткирилгенин тастыктады. Өлүккана толуп кеткен. Тегерандагы оорукананын кызматкери «үрөй учурган көрүнүштөрдү» сүрөттөп, жарадарлар ушунчалык көп болгондуктан, операция жасаганга убакыт жетпей жатканын айтты.

«38ге жакын адам каза болду. Көптөгөн жаштарга түздөн-түз башына же жүрөгүнө ок тийген. Алардын көбү ооруканага жетпей калышты. Каза болгондордун саны өтө көп болгондуктан, өлүкканада орун калбай, денелер бири-биринин үстүнө үйүлдү. Өлүккана толгондон кийин аларды сыйынуу бөлмөсүнө таштай башташты», — деп айтып берген ал.

Тегерандагы медициналык борбордун дарыгери Би-би-сиге мындай деди: «Жаракат алгандардын жана каза болгондордун саны өтө көп болду. Бир кишинин көзүнө ок тийип, желкесинен чыгып кеткенин көрдүм. Түн ортосунда борбордун эшиктери жабылган эле. Бир топ киши эшикти бузуп кирип, жарадар кишини таштап, өздөрү кетип калышты... Аны куткарып калуу мүмкүн болгон жок».

Иран полициясы жума күнү кечинде Тегеранда эч ким каза болгон жок деп ырастаганы менен, 26 имарат өрттөлүп, олуттуу зыян келтирилгенин билдирди.

Ишемби күнү түштөн кийин бийликке жакын Tasnim маалымат агенттиги Тегеран провинциясынын түштүк-батышындагы Бахарестан шаарында 100 «куралдуу козголоңчу» камакка алынганын кабарлады. Телекөрсөтүү аркылуу берилген билдирүүдө Ислам революциясынын сакчылар корпусу (ИРСК) акыркы эки түндүн ичинде аскердик базаларга жана укук коргоо органдарынын кызматкерлерине кол салууда «террорчуларды» айыптады.

Билдирүүдө бир нече жаран жана коопсуздук күчтөрүнүн кызматкерлери каза болгону, мамлекеттик жана жеке мүлктөр өрттөлгөнү айтылат. «Ислам революциясынын жетишкендиктерин коргоо жана коопсуздукту сактоо — бул „кызыл сызык“», — деп билдирди ИРСК. Ирандын куралдуу күчтөрү да «улуттук кызыкчылыктарды, өлкөнүн стратегиялык инфраструктурасын жана мамлекеттик мүлктү коргой турганы» боюнча билдирүү жасашты.

Өз кезегинде 1979-жылдагы революциянын натыйжасында кулатылган шахтын 65 жаштагы уулу Пехлеви элди шаар борборлорун басып алууга чакырып, жакында Иранга кайтып келүүгө камынып жатканын билдирди. «Биздин максат тек гана көчөгө чыгуу эмес. Максат — шаар борборлорун ээлеп, аларды кармап турууга даярдануу», — деди ал X социалдык тармагында жарыяланган видеодо.

Көчөдөгү айрым демонстранттар Пехлевини колдогон ураандарды («Шах жашасын!») чакырышты, бирок катышуучулардын көбү диниятчылардын башкаруусун токтотууну же экономиканы сактоо боюнча чараларды көрүүнү талап кылышты.

Бейшемби күнү Трамп Пехлеви менен жолугушуу ниети жок экенин билдирди. Буга чейин ал эгер бийлик демонстранттарга карата зомбулук колдонсо, Иранга сокку уруу менен коркуткан, ал эми мамлекеттик катчы Марко Рубио АКШ Иран элин колдой турганын айткан.

Хаменеи Вашингтонду нааразылык акцияларын тукурууга, ал эми демонстранттарды АКШ менен Израилдин кызыкчылыгында иш алып барууга айыптап, «жалданмачы» катары аракет кылгандар катуу жазаланарын эскертти.

Укук коргоочулардын маалыматы боюнча, учурда Иранда бийлик тарабынан киргизилген интернетти өчүрүү уланууда, бирок Тегерандын тургундарынын бири CNN телеканалына бул нааразылыктарды токтото албаганын айткан. Демонстранттар телекомпанияга көчөдөгү адамдардын саны мурда болуп көрбөгөндөй көп экенин айтып, көргөндөрүн «үмүт берүүчү» деп мүнөздөштү.

28-декабрда Тегерандын базарларында инфляцияга каршы башталган акциялар ошондон бери 100дөн ашык шаарга жайылып, ирандык режим үчүн акыркы жылдардагы эң олуттуу сыноо болуп калды.

CNN менен маектешкендер аятолла Хаменеинин жума күнү кечиндеги телекөрсөтүүсү кырдаалды өзгөрткөнүн айтышты, демонстранттардын айтымында, репрессиялар өтө катаал болуп кетти. Жума күнү Тегерандагы акцияга катышкан социалдык кызматкер демонстранттарга кол салуудан кийин башталган «үрөй учурган түндү» айтып берди: «Октор, жаш агызуучу газ, айтор эмне болсо ошонун баары менен атышты». Анын айтымында, ал бир кызды эсин жоготкончо электрошокер менен моюнга чаап жатышканын көргөн, ал эми кесиптешинин уулу каза болгондордун арасында калган.

«Тилекке каршы, бул режим сырткы күчсүз кызматтан кетпейт деген чындык менен келишишибиз керек окшойт», — деди нааразылык акциясынын катышуучуларынын бири CNN телеканалына.

Ирандын ички иштер министри Эскандер Момени «айрым кемчиликтерди» моюнга алуу менен бирге, ишемби күнү мамлекеттик телеканалга ирандыктарды «жакшыраак экономикалык келечек» күтүп жатканын билдирди.