શું પૉર્નને કારણે ભારતમાં સ્ત્રીઓ સામે હિંસા વધી રહી છે?

રંજીત રંજનના જણાવ્યા અનુસાર જાતીય હિંસાના આવા વીડિયો જૂનવાણી માન્યતાઓને જ દૃઢ કરે છે. જૂની માન્યતાઓ પ્રમાણે સ્ત્રીની પોતાની કોઈ ઇચ્છા હોતી નથી એવી માન્યતાને જ દૃઢ કરે છે.

આવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા પણ થતી નથી. તેના કારણે આવા વીડિયોમાં ભોગ બનેલી પીડિતા માટે મદદ મેળવવાનો માર્ગ પણ મર્યાદિત બની જાય છે.

મોટાભાગે સંકોચ અને ભયના કારણે યુવતી ચૂપ રહી જાય છે. આવું મૌન જીવલેણ પણ સાબિત થઈ શકે છે. ગીતાના કિસ્સામાં એવું જ થયું હતું.

40 વર્ષની ગીતા ઉત્તર પ્રદેશના એક ગામમાં આશા વર્કર તરીકે કામ કરતી હતી.

ગીતા પર બળાત્કારનો વીડિયો ફરતો થયો તે પછી પોલીસ, ગામના સરપંચ અને આગેવાન લોકોએ ઉલટાની તેને જ દોષી માની. તેના કારણે ગીતાએ આત્મહત્યા કરી લેવી પડી હતી.

આ માત્ર ગ્રામીણ સમસ્યા નથી. શહેરોમાં પણ આનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. કિશોરો બળાત્કારના વીડિયો એકબીજાને શેર કરતા થઈ ગયા છે.

હૈદરાબાદમાં જાતીય હિંસા અને અપહરણ જેવા મુદ્દા પર કામ કરતી પ્રજ્વલા સંસ્થાના સુનીતા કૃષ્ણનના ગ્રૂપમાં 2015ના વર્ષમાં એક વીડિયો કોઈએ શેર કર્યો હતો.

બળાત્કારના મામલામાં જાગૃત્તિ ફેલાવવાના કથિત ઉદ્દેશથી બળાત્કારના બે વીડિયો મૂકવામા આવ્યા હતા.

એક વીડિયોમાં આઠ લોકો 12 વર્ષની કિશોરી પર બળાત્કાર કરી રહ્યા હતા. બીજામાં એક યુવતીનો બળાત્કાર થઈ રહ્યો હતો.

કદાચ તે યુવતીના બૉયફ્રેન્ડ એવા એક યુવકની તેમાં મારપીટ પણ થઈ રહી હતી. કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ વીડિયો બનાવી રહી હતી.

સુનીતા પોતે બળાત્કારનો ભોગ બની ચૂકી છે. તેમણે 24 કલાકમાંજ 'શેમ ધ રેપિસ્ટ,' બળાત્કારીને ધુત્કારી કાઢો એવા મૅસેજ સાથે ઝુંબેશ ઉપાડી હતી.

પીડિતાના ચહેરાને ઝાંખો કરીને આ વીડિયો તેમણે શેર કરવાનું શરૂ કર્યું હતું, જેથી બળાત્કારીઓ પકડાઈ જાય.

જોકે, નારીવાદી કાર્યકરોએ તેમની આ ઝુંબેશની ટીકા કરી હતી. તેમને લાગ્યું કે આ રીતે વીડિયો ફરતો કરવાથી પીડિતાને જ નુકસાન થશે.

સુનીતાએ તેના કારણે પોતાની ઝુંબેશ અટકાવી પરંતુ તે પછી લોકો તેને વીડિયો મોકલતા જ રહ્યા હતા.

સુનીતાએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ કિસ્સાની તપાસની માગણી કરી હતી.

તેઓ કહે છે, "તપાસ આગળ વધતી ગઈ તેમ ખ્યાલ આવ્યો કે બળાત્કાર અને સામૂહિક બળાત્કારના વીડિયોનું બહુ મોટું બજાર છે."

"આવા વીડિયો અપલોડ કરનારા એક વ્યક્તિ પકડાઈ પણ હતી. તેની પાસેથી આવા 498 વીડિયો મળ્યા હતા, જેનાથી અંદાજ આવી શકે છે કે આ સમસ્યા કેટલી વિકરાળ બની છે."

કેટલાક કિસ્સામાં આવા વીડિયો ઇન્ટરનેટ પરથી દૂર કરવામાં સુનીતાને સફળતા પણ મળી છે.

જોકે, તેઓ પણ જાણે છે કે એકવાર ઇન્ટરનેટ પર કોઈ વસ્તુ અપલોડ થઈ જાય, તે પછી તેને હટાવવી લગભગ અશક્ય છે.

આ મુદ્દા પર મેં જેટલા પણ લોકો સાથે વાતચીત કરી, તેમાંના મોટાભાગના લોકોનું માનવું છે કે સહેલાઇથી વીડિયો શેર થઈ શકે છે તે એક સમસ્યા છે જ.

જોકે, તેનાથી મોટી સમસ્યા છે આવા વીડિયો જોવાની લોકોની વૃત્તિ.

પૉર્ન જોવાની ઇચ્છા અને તેના કારણે થતી અસરો વિશે લાંબો અભ્યાસ કરીને આદિત્ય ગૌતમે એક પુસ્તક લખ્યું છે.

ભારતને ભરડો લઈ રહેલી પૉર્નની સમસ્યાથી કેવી રીતે બચી શકાય તેવા વિષય સાથે તેમણે ‘પૉર્નિસ્તાનઃ હાઉ ટુ સર્વાઇવ ધ પૉર્ન એપિડેમિક ઇન ઇન્ડિયા’ એવા નામે પુસ્તક લખ્યું છે.

પોતાના અનુભવોને આદિત્યે નિખાલસતાથી વ્યક્ત કર્યા છે.

આદિત્ય પોતે મોટા પ્રમાણમાં પૉર્ન જોતા હતા. પહેલાં સામાન્ય પૉર્નના વીડિયો જોતા હતા પરંતુ ધીમે ધીમે હિંસા સાથેના બળાત્કારના વીડિયો જોવાની લત લાગી.

આવી લતમાંથી છુટવું તેમના માટે મુશ્કેલ થઈ પડ્યું હતું.

પોતાના અંગત સંબંધોમાં પણ તેવું કરવાની ઇચ્છા તેમને થવા લાગી હતી.

આગળ જતા એવો સમય આવ્યો કે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ સાથે પણ તેને એ અનુભવ નહોતો થતો, જે તેમને પૉર્ન જોઈને થતો હતો.

આવી સ્થિતિ પછી તેમને ભાન થયું કે કશીક મોટી ગરબડ થઈ રહી છે. તે પછી તેમના જીવનમાં પરિવર્તન આવ્યું.

જોકે, આદિત્ય કહે છે કે આ સમસ્યા બહુ વ્યાપક બની ગઈ છે.

આદિત્ય કહે છે, "યુવતીની સહમતી વિના અંતરંગ સંબંધોનો વીડિયો બનાવવો, પ્રૉફેશનલ મૉડલ્સનો ઉપયોગ કરીને હિંસક વીડિયો બનાવવા અને એટલું જ નહીં પણ ખરેખર બળાત્કાર કરીને વીડિયો ઉતારવાની વાત ભારતમાં બહુ ફેલાઈ રહી છે."

આદિત્યની સાથે હું દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓને મળી હતી. તેમને પૂછ્યું હતું કે પહેલીવાર પૉર્ન ક્યારેય જોયું હતું અને તમને કેવા પ્રકારનું પૉર્ન પસંદ પડે છે?

"હું 12 વર્ષનો હતો ત્યારે પહેલીવાર મોબાઇલ પર ફિલ્મ જોઈ હતી. હાર્ડ-કોર અને ઇન્ટેન્સ પૉર્ન જોઉં છું."

"હું 11 વર્ષનો હતો, મોબાઇલ પર જોયું હતું. હાર્ડ-કોર અને થ્રીસમ વધારે પસંદ કરું છું."

"હું 12 વર્ષનો હતો ત્યારે દોસ્તના મોબાઇલમાં પહેલીવાર જોયું હતું. રફ સેક્સ અને ઇન્ટેન્સ પૉર્ન જોવાનું મને સારું લાગે છે."

આ વિદ્યાર્થીઓ લગભગ સમગ્ર ભારતના કિશોરોનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા હોય તેમ લાગે છે.

મારા મનમાં એ વાત પણ બેસી ગઈ છે આ બધાની પસંદ 'હાર્ડકોર' પૉર્ન જ હતી.

જોકે, આદિત્યને આ વાતની કોઈ નવાઈ લાગી નહોતી, "મારા સંશોધનમાં મેં જોયું હતું કે હિંસા સાથેના પૉર્ન વધારે જોવામાં આવે છે."

"વેબકૅમથી સહમતી વિના બનેલા વીડિયો અને એમએમએસ બહુ જોવાય છે."

"મોબાઇલની દુનિયામાં ખાનગીમાં દરેક પ્રકારના વીડિયો જોઈ શકાય છે. બેરોકટોક અને સજા થવાના કોઈ ભય વિના જોઈ શકાય છે."

એક કિશોરે એવું પણ કહ્યું કે તેમને આવા પૉર્ન જોવામાં કોઈ સંકોચ થતો નથી, કેમ કે તેમના માટે પુખ્ત થવાની પ્રક્રિયાનો જ આ એક હિસ્સો છે.

બીજા યુવાને કહ્યું કે તેમાં મજા પણ આવે છે અને સાથે 'સેક્સ ઍજ્યુકેશન' પણ મળે છે.

વૉટ્સઍપે અમને લેખિત જવાબમાં જણાવ્યું, "બળાત્કારના વીડિયો કે ચાઇલ્ડ પૉર્નોગ્રાફી માટે અમારા પ્લેટફૉર્મ પર કોઈ સ્થાન નથી."

"વૉટ્સઍપ કરોડો લોકો માટે વ્યક્તિગત વાતચીત માટેનું ભરોસાપાત્ર માધ્યમ છે પરંતુ અમારા માટે તે દુ:ખદ બાબત છે કે અમારી સેવાનો ઉપયોગ હાનિકારક સામગ્રીના પ્રચાર માટે થાય છે."

"આથી અમે આવા પ્રકારની સમસ્યાની ફરિયાદ કરવાની રીતને આસાન બનાવી છે."

"એકાઉન્ટ બેન કરવા સહિતની કાર્યવાહી અમે કરી શકીએ તે માટે આ પગલાં લેવાયાં છે."

"કાયદાપાલનની ભારતીય એજન્સીઓ દ્વારા અમને ગુનાની તપાસ માટે સૂચના આપવામાં આવે છે, ત્યારે તે કાયદાકીય અને વ્યાજબી હોય ત્યારે અમે તે સૂચનાનું પાલન પણ કરીએ છીએ."

વૉટ્સઍપ, ફેસબુક અને યૂટ્યુબ પર પ્રાઇવસી ભંગના નિયમોનો આધાર લઈનેઆવા વીડિયોને હટાવી શકાય છે.

કિસલય ચૌધરી પોતાને 'એથિકલ હેકર' એટલે કે નૈતિક બાબતો ખાતર કૉમ્પ્યૂટર હેક કરનારા ગણાવે છે.

બિહારમાં ઉછરેલા કિસયલ 'ઇન્ડિયન સાઇબરઆર્મી'ના સ્થાપક છે.

તેમણે એક હેલ્પલાઇન શરૂ કરી છે. તેઓ યૂઝર્સને ટેક્નિકલ મદદકરે છે અને દિલ્હી પોલીસ સહિત ઘણી એજન્સીઓને સાઇબર ક્રાઇમની તપાસમાં મદદ પણ કરેછે.

કિસલયના જણાવ્યા અનુસાર કોઈ વીડિયો પીડિતાની સહમતી વિનાઅપલોડ કરવામાં આવ્યો હોય અને ખાનગીપણાનો ભંગ થતો હોય તો તેને હટાવી શકાય છે.

જોકે, વીડિયો હટાવી દેવાથી સમસ્યાનો અંત આવી જતો નથી.

કિસલય કહે છે કે સાઇબર ક્રાઇમમાં પીડિતાને પૂર્ણ રીતે રાહતમળે તેવું શક્ય બનતું નથી.

તેઓ કહે છે, "વીડિયો બનાવનારો તેને ફરીથી અપલોડ કરી દેતો હોય છે. જેમણે વીડિયો જોયો અને ડાઉનલોડ કરી લીધો, તે પણ પોતાની રીતે ફરી તેને અપલોડ કરી શકે છે."

"સાઇબર ક્રાઇમમાં કામ કરતા પોલીસ અધિકારીઓને પૂરતા પ્રમાણમાં તાલીમ આપવામાં આવી નથી."

"તેના કારણે તેઓ પુરાવા એકઠા કરી શકતા નથી અને ઘરપકડો પણ કરી શકતી નથી."

બીજી સમસ્યા એ છે કે એકવાર ઇન્ટરનેટ પર કોઈ વસ્તુ ચડી ગઈ હોય, તે પછી તેને સંપૂર્ણપણે હટાવી દેવી લગભગ અશક્ય છે.

ખાસ કરીનેતેને જોનારા લોકોની મોટી સંખ્યા હોય ત્યારે આ સમસ્યા ઉકેલવી મુશ્કેલ છે.

સેક્સ અંગે મુક્ત ચર્ચા માટે પ્રયાસો કરનારા પારોમિતા વોહરાના જણાવ્યા અનુસાર પૉર્ન જોવાની ઇચ્છાને નકારવી એ જ આપણી સૌથી મોટી ભૂલ છે.

તેઓ 'એજન્ટ્સ ઑફ ઇશ્ક' નામની વેબસાઇટ ચલાવે છે, જેની ટૅગલાઇન છે, 'અમે આપીએ છીએ સેક્સને એક સારું નામ.'

પારોમિતા દેશભરમાં અલગ-અલગ આર્થિક પરિસ્થિતિમાંથી આવનારા, અલગ-અલગ જાતીયતા ધરાવતા લોકોના અનુભવોને એકત્ર કરવાનું કામ કરે છે.

તેનાં ગીતો, વીડિયો અને પૉડકાસ્ટ પણ પોતાની વેબસાઇટ પર મૂકે છે.

તેમના જણાવ્યા અનુસાર સેક્સને હિંસક રીતે જોવામાં આવે છે, ત્યારે માણસને એમ લાગે છે કે હિંસામાં જ સૌથી વધુ મજા છે.

જેના કારણે તે સંવેદનહિન થવા લાગે છે. તેના મનમાં સ્ત્રીની ઇચ્છાની કોઈ કદર રહેતી નથી.

તેથી પારોમિતા મરજી માટે એટલે કે 'કન્સેન્ટ' માટેના વીડિયો બનાવે છે, કેમ કે મરજી વિરુદ્ધ થતું હોય ત્યારે જ સેક્સ હિંસક બને છે.

પારોમિતા કહે છે, "મરજીની વાતને સમજવી એટલી આસાન નથી અને હા એટલે હા અને ના એટલે ના છે તેટલી વાત સહેલી નથી."

"અસલ જિંદગીમાં કોઈને રાજી કરવાની વાત ઘણી લાંબી પ્રક્રિયાનો ભાગ હોય છે. 'ખબર નથી'નો અર્થ આગળ જતા હા પણ થઈ શકે છે અને ના પણ થઈ શકે છે."

આવી વાતચીતમાં સમય લાગતો હોય છે અને ડૉક્ટર બંસલે જણાવ્યું તે પ્રમાણે નાની ઉંમરથી સમસ્યા હોય છે.

તેમની પાસે આઠ-નવ વર્ષના બાળકોના કિસ્સા પણ આવે છે, તે ધ્યાનમાં લેતા નાની ઉંમરેથી વાતચીત શરૂ કરવી પડશે.

'એજન્ટ્સ ઑફ ઇશ્ક' ઑનલાઇનના બદલે વાસ્તવિક જગતમાં અને નિમ્ન મધ્યમવર્ગના વિસ્તારોમાં જઈને આખું વર્ષ ચાલતા વર્કશૉપ્સનું આયોજન કરે છે.

પૂણેમાં 'ઈક્વલ કમ્યૂનિટી ફાઉન્ડેશન'ના માધ્યમથી આપ્રકારના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.

આ વર્કશૉપ્સમાં પૉર્ન ઉપરાંત ઉંમર વધવા સાથે કેવી સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે તેની પણ ચર્ચા થાય છે.

ખાસ કરીને રોજબરોજની બાબતોની માહિતી, ઘરનું કામ કેવી રીતે કરવું, લગ્ન અંગેના નિર્ણયો છોકરીઓને પોતાની રીતે લેવા દેવા જોઈએ, યુવતીઓ સાથે કેવો યોગ્ય વ્યવહાર કરવો જોઈએ, પોતાની સાથે થતી જાતીય હિંસા માટેપોતે જવાબદાર નથી તેવી જાગૃત્તિ યુવતીઓને આપવી, વગેરે બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

આવા વર્કશૉપ્સમાં એક વર્ષથી આવી રહેલા બે છોકરાઓ સાથે મેં વાતચીત કરી હતી. એકે જણાવ્યું કે તેની માન્યતા હતી કે ઘરનું કામ માત્ર છોકરીઓએ જ કરવું જોઈએ. પણ હવે તે પોતાનું કામ જાતે કરતો થયો છે. પોતે પણ વાસણ અને કપડાં ધોવાનું કામ કરે છે, જેથી બહેન બહાર જઈને રમી શકે.

બીજા કિશોરે કહ્યું કે તે પોતાના દોસ્તોની ચઢવણીથી એવું માનતો હતો કે છોકરીઓ સાથે મારપીટ કરવી યોગ્ય છે. પણ હવે તેને સમજાયું છે કે ખરાબ વાતો કરવી કે છેડતી કરવી તે પણ એક પ્રકારની હિંસા છે. યુવતીને ના પસંદ હોય તેવું વર્તન ના કરવું જોઈએ. તે અસહમતી જ છે.

એક વિશાળ સમસ્યાના ઉકેલ માટે આવા નાના નાના પ્રયાસો પરિવર્તન માટેની એક શરૂઆત સાબિત થઈ શકે છે.

મોબાઇલ ફોન પર યૌન હિંસાના વીડિયો ફેલાતા રોકવા માટે આપણી પાસે ત્રણ પ્રકારના ઉપાયો છે - ટેક્નિકલ, સેક્સ ઍજ્યુકેશન અને મુક્તપણે ચર્ચા.આ ત્રણેય ઉપાયોને એકસાથે અજમાવવા પડશે.

આવા ઉપાયો કરાશે તો જ સ્ત્રીઓ તરફના મૂળભૂત વલણોમાં ફેરફાર આવશે. તેની શરૂઆત ઘરમાં કામકાજમાં ફાળો આપવાથી શરૂ કરીને હિંસાની વ્યાખ્યાને યોગ્યરીતે સમજી લેવાથી પણ થઈ શકે છે.