મુસ્લિમ માત્ર મુસ્લિમ મહોલ્લામાં જ રહેવા માગે છે?

મુસ્લિમો જાફરાબાદમાં રહેવા શા માટે આવે છે? આસપાસની પચરંગી વસતિ ધરાવતા મહોલ્લામાં કેમ રહેવા જતા નથી?

આ વિસ્તારમાં રહેતાં 26 વર્ષનાં ઇરમ આરિફ બહુ સ્ષષ્ટ ભાષામાં તેનો જવાબ આપે છે. ગ્રેજ્યુએટ થયેલાં ગૃહિણી ઇરમ કહે છે, મુસ્લિમો અહીંયા જ રહે છે, કેમ કે બિનમુસ્લિમ વિસ્તારમાં મુસ્લિમોને ‘પરગ્રહવાસી’ ગણવામાં આવે છે.

તેઓ કહે છે, “આ બસ્તીમાં અમને સામાન્ય મનુષ્ય તરીકે જોવામાં આવે છે. તેથી અહીં જ રહીએ છીએ. અહીં ગુનાખોરી વધારે છે, પરંતુ બહારના વિસ્તારોમાં અમારી સાથે વર્તનમાં બેવડા ધોરણો અપનાવવામાં આવે છે. અમને આમ હિન્દુસ્તાની તરીકે નહીં, પણ મુસ્લિમ તરીકે જોવામાં આવે છે. બીજા વિસ્તારમાં અમારા છોકરાઓને, બુરખાપહેરેલી મહિલાઓને પરગ્રહવાસી ગણવામાં આવે છે.”

આ ઇલાકામાં પોતાની રીતે રહેવાની, પોતાની રીતે ખાવા-પીવાની અને તહેવાર મનાવવાની મોકળાશ છે. બિનમુસ્લિમ વિસ્તારમાં તેમની સાથે બરાબરીનો વ્યવહાર કરવામાં આવે તો પોતે ત્યાં ચોક્કસ રહેવા જવા માગશે એમ તેઓ કહે છે.

જોકે,ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ થયેલાં 26 વર્ષનાં હુમા ખાન જુદો અભિપ્રાય ધરાવે છે. હુમા ખાન કહે છે કે બીજા વિસ્તારોમાં અન્ય કોમના લોકો સાથે રહેવાની વાતનો નિર્ણય કરવાનું ઘરના મોટી ઉંમરના વડીલોના હાથમાં હોય છે.

રમખાણ શબ્દનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના તેઓ કહે છે, “આજથી 20-25 વર્ષપહેલાં મુસ્લિમો સાથે જે થયું હતું તે ખોટું હતું. તેના કારણે અમારા વડીલો બીજા વિસ્તારમાં રહેવા જવા માગતા નથી. બીજું પોશ સોસાયટી કે બિનમુસ્લિમ વિસ્તારમાં અમને આવકાર મળતો નથી. એવા વિસ્તારમાં ઘર ખરીદવું કે ભાડે લેવું તે બહુ મુશ્કેલ કામ હોય છે.”

મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં સ્વચ્છતાની અને કાયદો-વ્યવસ્થાની સમસ્યાઓ હોય છે. આ વિશે વાત કરતા હુમા ખાન કહે છે કે આ વિસ્તારના લોકો ધીમેધીમે તેનાથી ટેવાઈ જાય છે, પણ તે સ્થિતિથી ક્યારેય ક્યારેક ડર પણ લાગે છે.

તેમનું કહેવું છે કે બિનમુસ્લિમ વિસ્તારોમાં રહેવાની તક મળેતો તો રહેવા ચોક્કસ જશે, પરંતુ તેના બદલે જાફરાબાદ જેવા મુસ્લિમ વસતિવાળા વિસ્તારોમાં સ્વચ્છતા વધે અને કાયદો-વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ સુધરે તો પછી તેઓ અહીં જ રહેવાનું વધારે પસંદ કરશે.

મુસ્લિમ વિસ્તારોને વોટબેન્ક પણ સમજવામાં આવે છે. ચૂંટણી વખતે નેતાઓ કહેતા પણ હોય છે કે વોટબેન્ક ખાતર તેમને અહીં વસાવવામાં આવ્યા છે.

શું આવા કોઈ ખાસ ઇરાદાથી આ વિસ્તારો ઊભા કરવામાં આવ્યા છે?સમાજશાસ્ત્રી ઇમ્તિયાઝ અહમદ આ વાત સાથે સહમત નથી.

તેઓ કહે છે, “મુસ્લિમ વિસ્તારો સરકારે કોઈ ખાસ ઇરાદાથી નથી ઊભા કર્યા. તે ઊભા થયા તેની પાછળ સરકારની ભેદભાવ વાળી નીતિ ચોક્કસ છે. આ વાતને એવી રીતે સમજી શકાય છે કે આઝાદી પછી સરકારે ઘણી બધી હાઉસિંગ સોસાયટી બનાવી,પણ એવી નીતિ નહોતી રાખી કે તેમાં દરેક કોમના લોકો આવીને વસે.”

“આ હાઉસિંગ સોસાયટીમાં ખાનગી રીતે એવી નીતિ અપનાવાઈ કે તેમાં મંદિર અને ગુરુદ્વારા માટે જગ્યા છોડવામાં આવી, પણ મસ્જિદ માટે ક્યારેય જગ્યા છોડવામાં આવી નહીં. તેના કારણે મુસ્લિમો એવા વિસ્તારમાં રહેવા જતા રહ્યા, જ્યાં તેમને મસ્જિદની સાથે પોતાની સંસ્કૃત્તિને અનુરૂપ સુવિધાઓ મળે.”

ગઝાલા પણ માને છે કે સરકારને કારણે આવા વિસ્તારો નથી ઊભા થયા, પણ સરકાર તેનો ફાયદો ઉઠાવે છે. તેમને નાની નાની સુવિધાઓ આપીને લલચાવવામાં આવે છે. જોકે મુસ્લિમ હવે પોતાના નાગરિક અધિકારોનો ઉપયોગ કરતાં થયા છે. તેના કારણે આવા વિસ્તારોની છાપ બદલી છે, એમ પણ તેઓ માને છે.

આવા મુસ્લિમ વિસ્તારો સાથે જોડાયેલી નકારાત્મક છાપ કેવી રીતે દૂર કરી શકાય? ગઝાલા કહે છે કે આવા વિસ્તારો પર એક થપ્પો લાગી ગયો છે. જે લોકોના પોતાના પ્રયાસો દ્વારા જ દૂર થઈ શકશે. લોકો પોતાના અધિકારોનો ઉપયોગ કરીને આવી છાપ દૂર કરવાનો પડકાર ઊપાડી લેશે ત્યારે જ લોકોના મનમાંથી ‘મિની પાકિસ્તાન’ તરીકેની છાપ દૂર થશે.

ઇમ્તિયાઝ કહે છે કે લોકો બે રીતે આવા વિસ્તારો સામે પૂર્વગ્રહથી જુએ છે. તેઓ કહે છે કે, “પહેલો પૂર્વગ્રહ તો અનુભવ વિના જ રાખી દેવાયો હતો. મુસ્લિમને ઓળખતા પણ ના હોય કે આવા વિસ્તારમાં ગયા પણ ના હોય તેમ છતાં મનમાં પૂર્વગ્રહ રાખી દીધો હોય તે તૂટતો નથી. બીજો પૂર્વગ્રહ મુસ્લિમ સાથે સંપર્કમાં આવ્યા પછી પણ બંધાતો હોય છે.”

“આ પૂર્વગ્રહો ત્યારે જ તૂટે જ્યારે ઇદ વખતે બિનમુસ્લિમોને સેવૈયા ખવડાવવામાં આવે અને દિવાળી પર હિન્દુ મુસ્લિમોને ગુજિયા ખવડાવે.”

નેશનલ કેપિટલ રીજનમાં નોઈડાનો સમાવેશ થાય છે અને આ વિસ્તારમાં તમે પ્રવેશો એટલે ઊંચી ઊંચી ઇમારતોનું જંગલ તમારું સ્વાગત કરે. નોઈડામાં ઓફિસો પણ આવેલી છે, પણ વધારે રેસિડેન્શિયલ બિલ્ડિંગો બની છે.

ગ્રેટર નોઈડા વેસ્ટની આવી બિલ્ડિંગમાં હું પહોંચ્યો ત્યારે ગેટ પર મને જાતજાતની પૂછપરછ કરવામાં આવી હતી - ‘તમે કોણ?’, ‘કોને મળવાનું છે?’ અને ‘શું કામ છે?’

900 ફ્લેટની આ સોસાયટીમાં 100થી વધુ મુસ્લિમ પરિવારો રહે છે. આ પરિવારો પહેલાં કોઈ ને કોઈ મુસ્લિમ વિસ્તારમાં રહેતા હતા.

ઈ-કોમર્સ કંપનીમાં કસ્ટમર સર્વિસ હેડ તરીકે કામ કરતા અર્શલાન ગૌહર (28) વારાણસીના છે. તેમણે દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કર્યો હતો, તે વખતે છએક વર્ષ તેઓ મુસ્લિમ વસતિવાળા ઝાકિરનગરમાં રહેતા હતા. પાંચ મહિનાપહેલાં જ તેઓ આ સોસાયટીમાં રહેવા આવ્યા છે.

મુસ્લિમ વિસ્તાર છોડીને કેમ આવ્યા, એવા સવાલના જવાબમાં અર્શનાલ કહે છે કે છ વર્ષ દરમિયાન તેમણે જોયું કે ત્યાં પાયાની સુવિધાઓમાં કોઈ જ વધારો થયો નહોતો.

અર્શલાન કહે છે, “મેં સરકારો બદલતી જોઈ. આંદોલનો જોયા,પણ ત્યાં વસતા લોકોની માનસિકતા નહીં બદલાય તેમ મેં જોયું. બનારસથી હું જે માનસિકતા સાથે આવ્યો હતો, તેને આગળ લઈ જવા માગતો નહોતો. મારે એક વધુ સારો મુસ્લિમ બનવું છે. એક નવા મુસ્લિમ અને સાથે જ મારા બાળકોને એક નવું ભવિષ્ય આપવા માગું છું, જે પેલી સાંકડીઓ ગલીઓમાં મળી શકે તેમ નહોતું.”

નોઇડા એક્સટેન્શનમાં રહેતા 41 વર્ષના મોહમ્મદ હસનૈન પણ આવુંજ કંઇક વિચારી રહ્યા છે. તેમના બિલ્ડીંગ કોમ્પ્લેક્સમાં હજારો ફ્લેટ છે, જેમાં એક અલગ દુનિયા વસી ગઈ છે. અહીં 150 મુસ્લિમ પરિવારો આવીને વસ્યા છે. જોકે, અહીં વસતા મુસ્લિમોનો હિસાબ એક જુદા પાનાં પર રાખવામાં આવે છે.

એક્સપોર્ટ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં કન્સલ્ટન્ટ તરીકે કામ કરતા હસનૈન છેલ્લા 20 વર્ષોમાં જુદા જુદા ઘણા મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં રહ્યા છે.

તેમનું કહેવું છે કે મુસ્લિમ બસ્તીમાંથી બહાર નીકળવાનો એક હેતુ બાળકોનો વધારે સારી રીતે ઉછેર કરવાનો છે. મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં બાળકો સરખી રીતે ભણીગણી શકે અને રમતગમતમાં ભાગ લઈ શકે તેવી સુવિધાઓ મળતી નથી.

લાંબા સમયથી મિક્સ વસતિ ધરાવતા એપાર્ટમેન્ટમાં રહેતાં ખૈરુન્નિસાની જિંદગી એકદમ બદલાઈ ગઈ છે. જૂના દિવસો યાદ કરીને તેઓ અફસોસ કરે છે.

ખૈરુન્નિસા કહે છે, “આવું વિચારીને બહુ અફસોસ થાય છે. આ વિસ્તારમાં અમારે હવે રહેવાનું નથી તેમ વિચારીને હતાશ થઈ જાઉં છું. તે વિસ્તારમાંથી નીકળી ગયાને 16 વર્ષ થયા છે. ત્યાંનું કલ્ચર અલગ હતું. અમે બધા તહેવારો સાથે મળીને ઉજવતા હતા.”

એપાર્ટમેન્ટના માહોલ વિશે વાત કરતા તેઓ કહે છે, “નાનપણથી મોટા થયા ત્યાં સુધી અમારા પડોશીને ક્યારેય એવું લાગ્યું નહોતું કે અમે કંઈક અલગ છીએ. ખુદા તક આપે તો ફરીથી તે જૂના પડોશીઓ સાથે રહેવા જવાનું મન થાય છે.”

2002ની 28 ફેબ્રુઆરીએ તોફાની ટોળાએ તેમના ઘર પર હુમલો કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે આઠ સભ્યોના તેમના પરિવારને બે વખત આવા ભયાનક અનુભવો થયા હતા.

તેમનો પરિવાર અમદાવાદના ચાંદખેડાની ગંગાવિહાર સોસાયટીમાં એક ફ્લેટમાં રહેતો હતો. તોફાની ટોળું તેમના ઘરમાં ઘૂસી ગયું હતું. જોકે, તેમના પડોશી હિન્દુ પરિવારોને કારણે તેઓ બચી ગયા હતા.

આ પડોશીઓમાં ઉત્તર ભારતીય, દક્ષિણ ભારતીય, પંજાબી, મરાઠી, મલયાલી, તામિલ અને બંગાળી બધા જ હતા. તોફાની ટોળાએ ખૈરુન્નિસાના ઘરમાં લૂંટફાટ મચાવી અને પછી તેને સળગાવી દીધું હતું.

તે ભયાનક ઘટના વિશે વાત કરતા તેઓ કહે છે, “મારા પિતા ઓનએનજીસીના કર્મચારી હતા. તેના કારણે અમને એવા માહોલમાં રહેવા મળ્યું,જ્યાં બધા પ્રકારના લોકો સાથે મળીને રહેતા હોય. બધા તહેવારો અમે સાથે મળીને ઉજવતા હતા.મને યાદ નથી કે મેં ક્યારેય પડોશીઓ અને મિત્રોની હાજરી વિના ઈદની ઊજવણી કરી હોય. હોળી રમવામાં ના જોડાઈ હોઉં તેવું કદી બન્યું નહોતું.”

“તેના કારણે હું ક્યારેય ધર્મો વચ્ચે ભેદભાવની વાત સમજી શકી નહોતી. આજે આપણા બાળકો ભેદભાવ શીખી રહ્યા છે. સ્કૂલે જવા સાથે જ તેઓ ભેદભાવ શીખવા લાગે છે.”

ખૈરુન્નિસા કહે છે કે રિટાયર્મેન્ટ પછી તેમના પિતાએ એ જ વિસ્તારમાં રહેવાનું નક્કી કર્યું હતું. તેમણે એવું નહોતું વિચાર્યું કે મુસ્લિમ વસતિ ધરાવતા વિસ્તારમાં જઈને રહેવું જોઈએ. પોતાનો પરિવાર અહીં સુરક્ષિત નહિ રહે તેવું ક્યારેય તેમણે વિચાર્યું નહોતું, પરંતુ 2002ની ઘટના બાદ તેમની માનસિકતા બદલાઇ ગઈ.

તેઓ કહે છે કે તેમનો પરિવાર હવે ક્યાંય આવા વિસ્તારમાં કે કૉસ્મોપૉલિટન કલ્ચરમાં રહેવાનું વિચારી પણ શકે તેમ નથી. તેમને લાગે છે કે હવે જે મુસ્લિમ વિસ્તારમાં પોતે રહે છે, ત્યાં સુરક્ષિત છે.

રમખાણો શમી ગયાં પછી પોતાના ચાંદખેડાના જૂના મકાને તેઓ એક કે બેવાર ગયાં હતાં. તેમનાં પડોશીઓએ સાચવી રાખેલો સામાન લેવા તેઓ ગયાં હતાં.