બાબરી મસ્જિદ વિધ્વંસ કેસની એ ત્રણ મહિલાઓની કહાણી

રામજન્મભૂમિ આંદોલન વખતે તમતમતાં ભાષણો કરીને પ્રભાવી મહિલા નેતાઓ તરીકે ઊપસી આવેલાં સ્ત્રીઓની આ કહાણી છે, અને એવી નારીઓની પણ કથા કે જેમણે બાબરી મસ્જિદ વિધ્વંસ પછી રમખાણોમાં પુરુષોની સાથે જ ભાગ લીધો હતો.

બીજા ધર્મોની જેમ જ હિન્દુઓમાં પણ સ્ત્રીઓને દ્વિતીય કક્ષાનો જ દરજ્જો મળેલો છે, પરંતુ પરંપરાગત ભૂમિકામાં તેમની એક છબિ બનાવીને રાખવામાં આવી છે. ત્યાગમૂર્તિ, સહનશીલ, ગૃહલક્ષ્મી અને અન્નપૂર્ણા.पूर्णा.

સ્ત્રીઓની આ ઓળખમાં એક નવી પરિભાષા અને મિજાજ 1990ના દાયકામાં જોવા મળ્યાં કે જ્યારે રામજન્મભૂમિ આંદોલનમાં હિન્દુ નારીએ પણ જોશભેર ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું. એક અંદાજ અનુસાર 55 હજાર સ્ત્રીઓએ કારસેવિકાઓ તરીકે રામજન્મભૂમિ આંદોલનમાં ભાગ લીધો હતો.
સ્ત્રીઓ ઘરનો ઉંબરો ઓળંગીને બહાર નીકળ્યાં, રાજકારણમાં જોડાયાં અને અને જોતજોતામાં પુરુષોના એકાધિકાર ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવા માટેની બધી અડચણોને તોડી નાખી.

આંદોલનના અગ્રણી ચહેરા અને અવાજ તરીકે ત્રણ મહિલાઓની ઓળખ ઊભી થઈ - તેઓ હતાં સાધ્વી ઋતંભરા, ઉમા ભારતી અને વિજયારાજે સિંધિયા.

રામમંદિર માટે ઈંટો એકઠી કરવી, રથયાત્રામાં જોડાવું, બાબરી મસ્જિદ વિધ્વંસ અને તે પછી થયેલાં રમખાણોમાં સામાન્ય હિન્દુ મહિલાઓ હિસ્સો લેવા લાગ્યાં.

ભાજપ અને વિશ્વ હિન્દુ પરિષદના છ નેતાઓ સાથે સાધ્વી ઋતંભરા અને ઉમા ભારતી પર વિધ્વંસના મુકદ્દમામાં ફોજદારી કાવતરું કરવાના અને રમખાણો જગાવવા માટે ઉશ્કેરણી કરવાના આરોપો લાગેલા છે. વિજયારાજે સિંધિયાનું 2001માં અવસાન થયું હતું.

આજથી ત્રણ દાયકા પહેલાં દેશના રાજકારણમાં સ્ત્રીઓની ભૂમિકા નગણ્ય હતી, પરંતુ આ ત્રણેય નારીઓએ રામમંદિર આંદોલનના પરિઘમાં પોતાના માટે અને સામાન્ય હિન્દુ સ્ત્રીઓ માટે રાજકારણ અને તેની સાથે જોડાયેલી હિંસામાં એક નવો જ તખતો તૈયાર કરી આપ્યો.

સાધ્વી ઋતંભરા પોતાનાં ભાષણોમાં હિન્દુઓને જ્ઞાતિઓના ભેદભાવ ભૂલીને એક થવા માટેની હાકલ કરતાં હતા. તેઓ કહેતાં કે રામ બધા જ હિન્દુઓના ભગવાન છે.

આ માત્ર ભાજપનો હિન્દુ એકતાનો એજન્ડા નહોતો, પરંતુ તેમના માટે જીવનની વાસ્તવિકતા પણ હતી.

ઋતંભરાનો જન્મ પંજાબના ગરીબ મંડી દૌરાહા ગામમાં થયો હતો. તેમનો જન્મ નિમ્ન મનાતી જ્ઞાતિના પરિવારમાં થયો હતો.

મનોવિશ્લેષક સુધીર કક્કડે પોતાના પુસ્તક ‘ધ કલર્સ ઑફ વાયલન્સ’માં લખ્યું છે કે, “16 વર્ષની ઉંમરે ઋતંભરાએ હિન્દુ પુનરુત્થાન માટે કામ કરી રહેલા ઘણા સંતોમાંના અગ્રણી એવા સ્વામી પરમાનંદનાં પ્રવચનો સાંભળ્યાં હતાં અને તેમને અધ્યાત્મિક અનુભૂતિ થઈ હતી.”
ત્યારબાદ ઋતંભરા હરિદ્વારમાં તેમના આશ્રમમાં જઈને રહ્યાં અને ત્યાં નિવાસ દરમિયાન તેઓ સારા વક્તા તરીકે ઘડાવા લાગ્યાં.

વક્તા તરીકે તેઓ એટલા પારંગત થઈ ગયાં કે વિશ્વ હિન્દુ પરિષદે રામમંદિર આંદોલન દરમિયાન તેમને પોતાના પ્રવક્તા તરીકે આગળ કર્યાં હતાં.

સપ્ટેમ્બર 1990માં ગુજરાતના સોમનાથથી રામમંદિર માટે રથયાત્રાનો પ્રારંભ થયો હતો. તેના એક મહિનાની રથયાત્રા દરમિયાન 10,000 કિલોમિટરનો પ્રવાસ કરીને અયોધ્યા પહોંચવાનું હતું.

ભાજપના અનુમાન અનુસાર રથયાત્રાના જુદાજુદા તબક્કે તેની સાથે 10 કરોડથી વધુ લોકો જોડાયા હતા.

આ જ તબક્કામાં ઋતંભરાના નામ સાથે હવે 'સાધ્વી' શબ્દ જોડાઈ ગયો હતો.

આ તે વખતની વાત છે, જ્યારે 1989ની લોકસભાની ચૂંટણીમાં 523 બેઠકોમાંથી માત્ર 23 બેઠકો પર એટલે કે માત્ર 4.4 ટકા બેઠકો પર મહિલાઓ જીત્યાં હતાં અને તેમાં એક હતાં ઉમા ભારતી.

ઇન્દિરા ગાંધી દેશનાં વડાં પ્રધાન બની ચૂક્યાં હતાં, પણ એ ઘટના દેશના રાજકારણમાં મહિલાઓની વધતી હિસ્સેદારી પ્રતીક ગણાતી નહોતી.

ઉમા ભારતી અને ભાજપના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ ગોવિંદાચાર્ય વચ્ચેના ‘સંબંધો’ની વાતો ચગવા લાગી હતી અને તે વખતે ઉમા ભારતીએ પોતે પત્રકારોને કહ્યું હતું કે ઊંઘવાની ગોળીઓ લઈને આત્મહત્યાની કોશિશ કરવા તેઓ મજબૂર થઈ ગયાં હતાં.

તે વખતે ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસને આપેલી મુલાકાતમાં તેમણે કહ્યું હતું કે, “સ્ત્રીઓની બાબતમાં લોકો બહુ સંકુચિત અને રૂઢિચુસ્ત વિચારો ધરાવે છે.”

માનુષીનાં સંપાદિકા મુધ કિશ્વરે ઉમા ભારતીની આત્મહત્યાની કોશિશ વિશે 1996માં લેખ લખ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે, “કોઈ સ્ત્રી પોતાની તાકાત પર પક્ષમાં આગળ આવે ત્યારે તેમના જ સાથીઓ તેમની બદનામી કરવામાંથી પાછા હઠતાં નથી.”

1990માં જયપુરમાં યોજાયેલા ભાજપના અધિવેશનમાં બોલતી વખતે ઉમા ભારતીએ જણાવ્યું હતું કે ઑક્ટોબરમાં અયોધ્યામાં વિવાદિત સ્થળે લોકોને પ્રવેશ માટે બંધ કરી દેવાયો ત્યારે તેમની પાસે ત્યાં પહોંચવા આ એક જ રસ્તો હતો.

તેમણે કહ્યું, “મને મારા લાંબા વાળ બહુ ગમતા હતા. પણ હું એક મંદિરમાં ગઈ અને નાઈને કહ્યું કે મારા બધા વાળ ઉતારી લે. માથે ટકો થઈ ગયો ત્યારે હું એક છોકરાના વેશમાં સુરક્ષા બંદોબસ્ત વચ્ચે અયોધ્યામાં પહોંચી ગઈ હતી.”
પુરુષોના વર્ચસ્વ વચ્ચે રાજકીય સ્પર્ધામાં ભગવા વસ્ત્રો ધારણ કરનારી, બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરનારી, માથે મુંડન કરાવેલી એક સ્ત્રીની છબી બહુ પ્રભાવી લાગતી હતી.

પક્ષમાં સ્થાન જમાવવામાં ઘણી મુશ્કેલી હોવા છતાં રામજન્મભૂમિ આંદોલન દરમિયાન સાધ્વી ઋતંભરાની જેવી જ પ્રભાવી ભાષણશૈલી સાથે તેઓ એક સારા વક્તા તરીકે જાણીતા થયાં. તેમનાં ભાષણોની પણ ઘણી કૅસેટો બની હતી.

ધાર્મિક લાગણીઓ ભડકાવે તેવા એમનાં ભાષણોને રોકવા માટે ભાજપે ક્યારેય કોશિશ કરી નહોતી.

રાજપરિવારનું પ્રભુત્વ

વિજયારાજે સિંધિયાની રાજકીય સફરની શરૂઆત ભાજપથી નહોતી થઈ. એવું પણ નહોતું કે તેમના પતિ જીવાજીરાવ સિંધિયાને કારણે તેઓ રાજકારણમાં આવ્યા હોય.

પોતાની આત્મકથા, ‘ધ લાસ્ટ મહારાણી ઑફ ગ્વાલિયર’માં તેમણે લખ્યું છે કે તે વખતના વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુના આમંત્રણને કારણે તેમણે અચાનક રાજકારણમાં અને કૉંગ્રેસમાં પ્રવેશ લેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.

રાજવી પરિવાર તરીકે વિસ્તારમાં હજીય તેમનો દબદબો હતો અને 1957માં પ્રથમ વાર લોકસભાની ચૂંટણી લડ્યાં તેમાં આરામથી જીતી ગયાં હતાં.

1961માં પતિના અવસાન બાદ પણ તેઓ રાજકારણમાં સક્રિય રહ્યાં હતાં. જોકે કૉંગ્રેસમાં આંતરિક વિખવાદને કારણે તેમણે આખરે 1972માં કૉંગ્રેસ છોડી અને જનસંઘમાં જોડાઈ ગયાં.

ગ્વાલિયર હિન્દુ મહાસભાનો ગઢ હતો. વિચારધારાની રીતે સિંધિયા કૉંગ્રેસ કરતાં હિન્દુ મહાસભાની વધારે નજીક હતાં. તેઓ સફળ રાજનેતા હતા, પરંતુ સાથે જ રાજવી પરિવારના હોવાના કારણે તેમની આર્થિક તાકાત પણ ઘણી હતી.

કટોકટી લાદવામાં આવી ત્યારે બીજા નેતાઓ સાથે વિજયારાજે સિંધિયાને પણ જેલમાં નાખવામાં આવ્યાં હતાં. જેલમાંથી બહાર આવ્યાં તે પછી તેમને ભારતીય જનતા પક્ષમાં ઉપાધ્યક્ષનો હોદ્દો આપવામાં આવ્યો હતો.

વિશ્વ હિન્દુ પરિષદમાં પણ તેમનું મહત્ત્વનું સ્થાન હતું અને તેમની અધ્યક્ષતા હેઠળ વિશ્વ હિન્દુ પરિષદનો ગૌરક્ષા વિભાગ રચવામાં આવ્યો હતો.

વિધ્વંસમાં ભૂમિકા

માતા તરીકેના તેમના વ્યક્તિત્વમાં સાદગી અને સંયમ દેખાઈ આવતાં હતાં અને ભાષણો પણ સીધાસરળ રહેતાં હતાં.

સિટિઝન્સ ટ્રાઇબ્યૂનલ ઑન અયોધ્યા’માં 1993ના પ્રગટ થયેલા અહેવાલ, ‘ધ કૉન્સપરસી ઑફ ધ સંઘ કમ્બાઇન’માં જણાવ્યા અનુસાર, નવેમ્બર 1992માં વિજયારાજે સિંધિયાએ પટનામાં ભાષણ આપતા કહ્યું હતું કે, “બાબરી મસ્જિદને તોડવી પડશે.” તેમણે વિધ્વંસના દિવસે મંચ પરથી કારસેવકોને “સર્વશ્રેષ્ઠ બલિદાન” દેવા તૈયાર રહેવાની હાકલ કરી હતી.

વિજયારાજે માટે તેમના રાજકીય જીવનમાં બાબરી વિધ્વંસની ઘટના એવા સમયે બની હતી કે જેના થોડા વખત પછી 1998માં તેમણે સ્વાસ્થ્યના કારણસર રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લેવી પડી હતી.

જોકે તે પછીય તેમનો પ્રભાવ યથાવત્ રહ્યો હતો અને તેઓ ભાજપનાં ઉપાધ્યક્ષપદે યથાવત્ રહ્યાં હતાં. ત્રણ વર્ષ બાદ તેમનું અવસાન થયું હતું.

ઉમા ભારતી અને સાધ્વી ઋતંભરા માટે આંદોલનથી રાજકારણની શરૂઆત થઈ હતી. તેનાથી તેમને ખૂબ લોકપ્રિયતા હતી અને પ્રભાવશાળી વક્તાઓ તરીકે તેઓ જાણીતા થયાં હતાં.
સાધ્વી ઋતંભરાને હવે સૌ ‘દીદી મા’ તરીકે ઓળખે છે. ટીવી પર તેઓ ધાર્મિક ઉપદેશો આપતા રહે છે. દેશવિદેશમાં અને ‘ક્રૂઝ શિપ’ પર પણ સભાઓ કરતાં રહે છે.

1992માં તેમણે પરમશક્તિપીઠ નામની એનજીઓની સ્થાપના કરી હતી. બાદમાં વૃદાંવન પાસે વાત્સલ્યગ્રામ નામનો 52 એકરમાં ફેલાયેલો આશ્રમ સ્થાપ્યો છે. છેલ્લા દાયકાઓ દરમિયાન તેઓ જુદાંજુદાં રાજ્યોમાં પોતાની શાળાઓ અને હૉસ્ટેલ ખોલતાં રહ્યાં છે.

રામમંદિર આંદોલન પછી ઉમા ભારતી રાજકારણમાં સક્રિય રહ્યાં હતાં. 1989થી 2003 સુધી તેઓ લોકસભામાં સાંસદ તરીકે રહ્યાં હતાં. વચ્ચે થોડાં વર્ષો માટે મધ્યપ્રદેશમાં મુખ્ય મંત્રી બન્યાં હતાં. કેન્દ્રની એનડીએ સરકારમાં મંત્રીપદે પણ રહી ચૂક્યાં છે.

વચ્ચે થોડાં વર્ષો માટે તેમણે ભાજપ છોડીને પોતાનો અલગ પક્ષ બનાવ્યો હતો. જોકે ભાજપમાં પરત ફર્યાં અને 2014માં ફરીથી લોકસભામાં જીત્યાં અને કેન્દ્રમાં પ્રધાન પણ બન્યાં. 2019માં તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે ચૂંટણી લડશે નહીં, તે પછી તેમને પક્ષમાં ઉપાધ્યક્ષનો હોદ્દો અપાયો છે

આ મહિલાઓ નેતાઓની રાજકીય સફર જેવી પણ રહી હોય, પરંતુ ત્રણ દાયકા પહેલાં તેઓએ સામાન્ય હિન્દુ સ્ત્રીઓ માટે આગવું સ્થાન ઊભું કર્યું હતું. તેમનાં ભાષણોએ અનેકમાં જોશ ભર્યું હતું અને તેમના કારણે પ્રથમ વાર મહિલા કારસેવિકાઓ તૈયાર થયાં હતાં.

ભાષણોમાં મુસ્લિમ સમુદાય સામે વેરભાવના ભડકાવવાનું કામ થયું હતું. જેમ કે સાધ્વી ઋતંભરાએ પોતાના એક ભાષણમાં કહ્યું હતું કે, “ક્યારેય સાંપ્રદાયિક ના બનનારા હિન્દુઓને પણ આજે સાંપ્રદાયિક ગણાવાઈ રહ્યા છે અને તે લોકો (મુસલમાન) ડર્યા વિના હત્યા કરી રહ્યા છે અને લોકો ચૂપ છે.”

બાબરી મસ્જિદ વિધ્વંસ પછી દેશભરમાં થયેલાં રમખાણોમાં બે હજારથી વધુ લોકોનાં મોત થયાં હતાં.

નારીવાદી લેખિકા ઉર્વશી બુટાલિયાના જણાવ્યા અનુસાર, ઘણી હિન્દુ સ્ત્રીઓએ મુસલમાનો સામે થયેલી હિંસા, લૂંટફાટ અને તેમની સ્ત્રીઓ સાથે થયેલા વર્તન અંગે અફસોસ વ્યક્ત કર્યો નહોતો, કેમ કે તેમને લાગતું હતું કે મુસ્લિમ સમુદાય ‘પીડિત’ ગણી શકાય નહીં.
આંદોલન વખતે સ્ત્રીઓમાં એક નારો બહુ પ્રચલિત હતો, “અમે ભારતની નારી છીએ, ફૂલ નહીં ચિનગારી છીએ.”

1993માં માનુષી સામયિકમાં મધુ કિશ્વરે લખ્યું હતું કે, “સ્ત્રીઓએ તોફાની ટોળાંની આગેવાની લીધી અને મુસ્લિમ સ્ત્રીઓ અને બાળકોને ખેંચીને રસ્તા પર લાવી તેમના પર બળાત્કાર માટે ઉશ્કેરણી કરી અને મુસ્લિમ સ્ત્રીઓને પથ્થરો મારવામાં અને આંગ ચાંપવામાં પુરુષોને સાથ આપ્યો.”

સમય સાથે મજબૂત થઈ રહેલી સ્ત્રી કૅડરમાં પુરુષો જેટલી જ નફરત ફેલાઈ ચૂકી હતી.
વિધ્વંસ પછી થયેલાં રમખાણો અંગે મધુ કિશ્વર લખે છે, “જમણેરી શિવસેનાની સ્ત્રીઓ રસ્તા પર આડી બેસી જતી હતી, જેથી મુસ્લિમ વિસ્તારો સુધી રાહતસામગ્રી લઈ જઈ રહેલી ટ્રકો આગળ ના વધી શકે. કરફ્યૂ વખતે શિવસેનાના કોઈ નેતા તેમની ગાડીમાં હથિયાર સાથે પકડાઈ જતા તો ત્યારે સ્ત્રીઓ રસ્તા પર આડી સૂઈ જતી હતી, જેથી પોલીસ તેમને પકડીને લઈ જઈ શકે નહીં.”

તે વખતે હિન્દુ સ્ત્રીઓની ઓળખ માત્ર સ્ત્રી તરીકેની નહીં, પણ ધર્મ પ્રત્યે તેની કેટલી નિષ્ઠા છે અને કર્તવ્ય ભાવના છે તેનાથી થતી હતી.

પ્રોફેસર મનીષા સેઠીએ પોતાના ‘ઍવેન્જિંગ ઍન્જલ્સ ઍન્ડ નરચરિંગ મધર્સ’ લેખમાં જણાવ્યું હતું કે, “સંકટના સમયે બદલો લેનારી દૂત તરીકેની ભૂમિકા અપનાવવાની મંજૂરી સ્ત્રીઓને મળે છે, પરંતુ તે સમય પસાર થઈ જાય તે પછી સ્ત્રી ફરી પાલન કરનારી માતા અને આજ્ઞાકારી પત્ની તરીકેની ભૂમિકામાં પાછી ફરતી હોય છે.”