ગૌતમ અદાણીએ સાઇકલ પર શરૂ કરેલો વેપાર સેંકડો કરોડનું બિઝનેસ ગ્રૂપ કઈ રીતે બન્યો?

નરેન્દ્ર મોદી કહે છે કે બાળપણમાં તેઓ રેલવે પ્લૅટફૉર્મ પર ચા વેચતા હતા. ગૌતમ અદાણી અમદાવાદમાં પોતાનો માલ વેચવા સાઇકલ પર ઘરે ઘરે ફરતા હતા.

હવે નરેન્દ્ર મોદી ભારતના વડા પ્રધાન છે. એમના નજીકના મિત્ર મનાતા ગૌતમ અદાણીની દુનિયાના સૌથી ધનાઢ્ય ગણાતા પાંચ લોકોમાં ગણના કરવામાં આવે છે. ગૌતમ અદાણીના ટીકાકારો એમની સંપત્તિમાં આવેલા જબરજસ્ત ઉછાળાને નરેન્દ્ર મોદીની રાજકીય પ્રગતિ સાથે જોડે છે. પહેલાં તેઓ ગુજરાતના સૌથી શક્તિશાળી વ્યક્તિ બન્યા, પછી ભારતના.

આજુબાજુના દુકાનદારોએ હળવી વાતચીતમાં દાર્શનિક અંદાજમાં કહ્યું, “આ બજારમાં સેંકડો દુકાનો છે. આમાંની ઘણી તો એ સમયની છે જ્યારે ગૌતમભાઈ કપડાંના વેપારી હતા. એ વખતે કોઈને એવી ખબર ક્યાં હતી કે આગામી ત્રણ-ચાર દાયકામાં અમારી વચ્ચેનો એક દુકાનદાર દુનિયાનો બીજા નંબરનો ધનાઢ્ય વ્યક્તિ બની જશે.”

ગૌતમ અદાણી પોતાના સતત ફૂલતાફાલતા બિઝનેસ સામ્રાજ્યને અમદાવાદસ્થિત મુખ્યમથકથી સંભાળે છે. શૅરબજારમાં લિસ્ટેડ અદાણીની સાત કંપનીઓનું બજારમૂલ્ય 235 અબજ ડૉલર (નવેમ્બર 2022) છે, જે ઘણા દેશોની જીડીપી કરતાં વધારે છે.

અદાણી ગ્રૂપ ભારતમાં આ બિઝનેસ ક્ષેત્રોમાં સૌથી આગળ છેઃ

1970 અને 80ના દાયકામાં કોઈ પણ ભારતીય ઉદ્યોગપતિ માટે વિદેશમાં મોટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પરિયોજનાઓ ચલાવવી લગભગ અસંભવ હતી. ગૌતમ અદાણી, ભારતના એવા પહેલા ઉદ્યોગપતિ બન્યા છે જેઓ દેશની બહાર ઑસ્ટ્રેલિયા, શ્રીલંકા, ઇઝરાયલ અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા ઘણા દેશોમાં મોટી મોટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પરિયોજનાઓ ચલાવે છે. જોકે, ટાટા અને ઍરટેલ જેવી ભારતીય કંપનીઓ ઘણા દેશોમાં મોબાઇલ અને વાહનોના બિઝનેસમાં છે પરંતુ વિદેશમાં બૅઝિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના મોટા પ્રોજેક્ટ ચલાવવાની સફળતા અદાણી ગ્રૂપે પ્રાપ્ત કરી છે.

અદાણી જૂથની વેબસાઇટ અનુસાર, “અદાણી ઑસ્ટ્રેલિયા, એબટ પૉઇન્ટ પૉર્ટ ટર્મિનલનું માલિક છે અને એને ચલાવે છે. આ ટર્મિનલ, ઑસ્ટ્રેલિયાના ક્વીન્સલૅન્ડમાં છેલ્લાં 35 વર્ષોથી પૂર્ણ જવાબદારી સાથે કોલસાની નિકાસ કરી રહ્યું છે.”

અદાણી ગ્રૂપની વેબસાઇટ અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2021–22માં એની કુલ આવક 70 હજાર કરોડ રૂપિયા હતી.

જો આઝાદી પછી ભારતની અર્થવ્યવસ્થા ટાટા અને બિરલાએ ઊભી કરી હતી તો 21મી સદીમાં અદાણી અને અંબાણી ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને નવી ઊંચાઈએ લઈ જાય છે. અબજપતિ ઉદ્યોગપતિ મુકેશ અંબાણીની તુલનાએ ગૌતમ અદાણી પોતાના પરિવારમાં પહેલી પેઢીના ઉદ્યોગસાહસિક છે. આ કારણે એમની સફળતા વધારે ખાસ બની જાય છે.

પરંતુ ગૌતમ અદાણીના ટીકાકારો કહે છે કે એમની આ પ્રગતિ રાજકીય સંબંધોના કારણે શક્ય થઈ છે.

બીજી ફેબ્રુઆરી, 2022ના રોજ કૉંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધીએ સંસદમાં દાવો કર્યો કે–

મુંદ્રા બંદર ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લાના પશ્ચિમ કિનારે આવેલું છે. એને અદાણી ગ્રૂપના વિકાસમાં સીમાસ્તંભ ગણવામાં આવે છે.

આ બંદરનું મહત્ત્વ જણાવતાં ભાસ્કરે પોતાના પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે, “ગૌતમભાઈએ પોતાની કરિયરનો સૌથી પહેલો જે ઔદ્યોગિક સોદો કર્યો તે કદાચ મુંદ્રા પૉર્ટ સાથે સંકળાયેલો હતો.” તેમણે આગળ લખ્યું છે કે, “એવું કહી શકાય કે મુંદ્રા બંદર વગર અદાણીના ઘણા બધા ઉદ્યોગ તો કદાચ શરૂ જ ના થઈ શક્યા હોત.”

ભાસ્કરે જણાવ્યા અનુસાર, મુંદ્રા બંદર અને વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર લિમિટેડ (MPSEZ) અંતર્ગત અદાણી જૂથ પાસે 15,665 એકર જમીનનો માલિકી હક્ક છે. એ ઉપરાંત, એમને હજી બીજી પણ લગભગ 16,688 એકર જમીન સોંપવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે.

ગૌતમ અદાણી અને એમના જૂથ પર ઘણી વાર એવા આરોપ થતા રહે છે કે એમણે મુંદ્રા બંદર માટે ‘બજારભાવ કરતાં ખૂબ જ ઓછા ભાવે જમીન મેળવી છે’. ઘણાં બધાં મીડિયા સંગઠનોએ અદાણી જૂથને પાણીના ભાવે જમીન વેચવા માટે એ વખતની ગુજરાત સરકારની ટીકા કરી હતી.

જોકે, ગૌતમ અદાણીએ એપ્રિલ 2014માં NDTVને આપેલા ઇન્ટર્વ્યૂમાં આ આરોપોનું ખંડન કર્યું હતું.

આ ઇન્ટર્વ્યૂમાં ગૌતમ અદાણીએ કહ્યું કે, “મુંદ્રા પૉર્ટના વિકાસ માટે જે જમીન આપવામાં આવી તે ઉપજાઉ નહોતી; એ જમીન સસ્તા ભાવે પ્રાપ્ત કરવાનો તો કોઈ સવાલ જ ઊભો નથી થતો.”

અદાણી એ આરોપોને પણ ખોટા ગણાવે છે કે એમણે જે કિંમતે જમીન ખરીદી તે ‘બજારભાવના એક તૃતીયાંશ કરતાં પણ ઓછી હતી’. ગૌતમ અદાણીએ આ ઇન્ટર્વ્યૂમાં કહ્યું કે, “આ આરોપો પાયા વગરના છે. જ્યારે અમે મુંદ્રામાં અમારું કામ શરૂ કર્યું હતું ત્યારે ગુજરાતમાં ચીમનભાઈ પટેલની સરકાર હતી. 1993માં અમને 10 પૈસા પ્રતિ વર્ગમીટરના ભાવે આ કામ માટે જમીન ફાળવવામાં આવી હતી; એ વખતે તે સંપૂર્ણ વગડાઉ, ખરાબ અને પાણીમાં ડૂબેલી જમીન હતી.”

અદાણીએ આગળ કહ્યું છે, “1993માં જ્યારે અમે સરકારના નિર્દેશથી કચ્છના વિકાસ માટે ત્યાં ગયા તો એ વખતે ત્યાં કશુંયે નહોતું; તમે એ બાબતની તપાસ કોઈની પણ પાસેથી કરી શકો છો કે જ્યારે અમે મુંદ્રા ગયા ત્યારે જમીનની કિંમત માત્ર 400 રૂપિયા એકર હતી; જો અમે પોતાના સ્તરે લોકો પાસેથી 5 હજાર રૂપિયા પ્રતિ એકરના દરે જમીન ખરીદવાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો હોત તો આસાનીથી લોકો તૈયાર થઈ જતા; પરંતુ અમે એ વખતે 10 ગણા વધારે દામ ચૂકવીને જમીન મેળવી હતી.”

પોતાના પુસ્તકમાં આર.એન. ભાસ્કરે પણ આ આરોપોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમણે લખ્યું છે, “સરકાર એ જમીન વેચીને નફો કમાઈ. જમીનના માલિકો અને મીઠાના અગરિયા (મજૂરો)ને પણ ફાયદો થયો. લોકોને જે કિંમત મળી એનાથી તેઓ ખુશ હતા. તેથી આજે જ્યારે ટીકાકારો એમ કહીને ગૌતમભાઈની ટીકા કરે છે કે એમણે સોના જેવી જમીન પાણીના મૂલે મેળવી તો તેઓ એ ભૂલી જાય છે કે એ વખતે એ જમીનનો ભાવ એટલો જ હતો.”

બીબીસીએ જ્યારે અદાણી ગ્રૂપને મુંદ્રા પૉર્ટના વિકાસ માટે આપવામાં આવેલી જમીનનો તે સમયનો બજારભાવ જાણવા માટે માહિતી અધિકાર હેઠળ ગુજરાત સરકાર પાસે માહિતી માગી તો સરકારે કોઈ જવાબ ન આપ્યો.

દિલીપ પટેલ વરિષ્ઠ પત્રકાર છે અને ગુજરાતના રાજકારણના જાણકાર છે. તેઓ ગૌતમ અદાણીના જબ્બર વિકાસનું શ્રેય ‘વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને મુંદ્રા બંદર’ને આપે છે. બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં દિલીપ પટેલે કહ્યું–

“એમાં કોઈ શંકા નથી કે મુંદ્રા બંદર માટે જમીન ફાળવણીનું કામ ચીમનભાઈ પટેલની સરકારના સમયમાં શરૂ થયેલું; પરંતુ અદાણીને વધારે જમીન તો નરેન્દ્ર મોદીના કાર્યકાળમાં આપવામાં આવી હતી; અને તે પણ કોડીના ભાવે.”

 અદાણી ગ્રૂપ પર મુંદ્રામાં પર્યાવરણના નિયમો તોડવાનો આરોપ પણ થયો છે. ભારતનાં મીડિયાએ માહિતી આપી છે કે કૉંગ્રેસની આગેવાનીવાળી સરકારે 2013માં મુંદ્રા બંદર પર પર્યાવરણના નિયમ તોડવા બદલ અદાણી ગ્રૂપને 200 કરોડનો દંડ ફટકાર્યો હતો. પરંતુ, કેન્દ્રમાં જ્યારે ભાજપની સરકાર આવી ત્યારે એણે દંડ રદ કરી દીધો.

આ માહિતી બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ અખબારે માહિતી અધિકાર હેઠળ અરજી કરીને મેળવી હતી.

મુંદ્રા બંદરની નજીકના ગામના ખેડૂત નારાયણ ગઢવીએ બીબીસીને જણાવ્યું કે, “અમે આધુનિકીકરણનો વિરોધ ના કર્યો. ચોક્કસ, એનાથી રોજગારી ઊભી થશે અને દેશના વિકાસને પ્રોત્સાહન મળશે. પરંતુ આ પ્રગતિ સ્થાનિક લોકોની આજીવિકાના ભોગે ન થવી જોઈએ; પર્યાવરણ પર ખરાબ અસર ન થવી જોઈએ અને કોઈ પણ કિંમતે સ્થાનિક માછીમારોની રોજી–રોજગારી ન છીનવવી જોઈએ.” 

અમે આ આરોપો સબબ અદાણી ગ્રૂપનો પક્ષ જાણવા માટે એમની સાથે ઇ-મેઇલથી સંપર્ક કર્યો હતો પરંતુ હજુ સુધી અમને એમનો જવાબ નથી મળ્યો.

2019માં અદાણી ગ્રૂપે જ્યારે દેશનાં છ ઍરપૉર્ટ્સના આધુનિકીકરણ અને એના સંચાલનના કૉન્ટ્રેક્ટ મેળવ્યા ત્યારે એની સામે પણ સવાલ ઊભા થયા હતા. કેમ કે, ત્યારે અદાણી ગ્રૂપ પાસે ઍરપૉર્ટનું સંચાલન કરવાનો કોઈ અનુભવ નહોતો. ફરી એક વાર અદાણી ગ્રૂપ પર આરોપ થયા હતા કે કૉન્ટ્રેક્ટની હરાજીમાં એને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું અને અદાણી ગ્રૂપને લાભ કરાવવા માટે નિયમોમાં ફેરબદલ કરવામાં આવી. આ ઍરપૉર્ટ્સ અમદાવાદ, લખનૌ, મેંગલૂરુ, જયપુર, ગુવાહાટી અને તિરુવંતપુરમ્ છે.

આ ઍરપૉર્ટ્સ સંપાદિત થતાં જ અદાણી ગ્રૂપ ઍરપૉર્ટનું સંચાલન કરનારી દેશની ત્રીજા ક્રમની સૌથી મોટી કંપની બની ગઈ, જે GMR અને GVK ગ્રૂપ કરતાં થોડીક જ પાછળ હતી. અને પછી, GVK ગ્રૂપ પાસેથી મુંબઈ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથકનું નિયંત્રણ પ્રાપ્ત કર્યા પછી દેશનાં હવાઈમથકો પર આવતા-જતા મુસાફરોના 25 ટકા ભાગ પર અદાણી ગ્રૂપનો કબજો થઈ ગયો. એ ઉપરાંત અદાણી ગ્રૂપનાં ઍરપૉર્ટ્સ પરથી દેશનો 33 ટકા ઍરકાર્ગો લૉડ કરવામાં આવે છે.

મીડિયાના સમાચારો અનુસાર, કોઈ એક કંપનીને બેથી વધારે ઍરપૉર્ટ્સના વ્યવસ્થાપન-સંચાલનનો હક્ક આપવા સામે નાણામંત્રાલય અને નીતિ આયોગે સલાહ આપી હતી, પરંતુ એના પર ધ્યાન આપવામાં ન આવ્યું. આ આરોપ ખૂબ ગંભીર હતા અને કેન્દ્રીય નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે આ બાબતે ખુલાસો કરવો પડ્યો હતો. સરકારે પ્રેસને આપેલા એક બયાનમાં કહેલું, “એ આરોપ તથ્યાત્મક રીતે ખોટા છે કે સરકારે પોતાના જ વિભાગોના વાંધાને ધ્યાનમાં ન લીધા.” સરકારે પોતાના બયાનમાં એ વાત પણ ભારપૂર્વક કહી કે “આ મામલો જોવા માટે બનાવાયેલી સમિતિએ ઘણી વિચારણા કર્યા પછી નિર્ણય કર્યો કે કોઈ કંપનીને અપાતાં ઍરપૉર્ટ્સની સંખ્યાને સીમિત કરવામાં ન આવે. કેમ કે, આ છ ઍરપૉર્ટ્સ ખૂબ નાનાં છે અને દેશના માત્ર 9.5 ટકા હવાઈ મુસાફરો ત્યાં થઈને પસાર થાય છે.”

મંત્રાલય અનુસાર આ સમિતિએ ઍરપૉર્ટનું સંચાલનના અનુભવની શરતને ફરજિયાત ન કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, જેથી હરાજીમાં બોલી કરવાની પ્રક્રિયામાં વધારે હોડ થાય અને ઍરપૉર્ટ્સના વ્યવસ્થાપન-સંચાલનમાં કોઈ એક કંપની કે જૂથનો એકાધિકાર ન થઈ જાય.

બીબીસીએ 2005ના માહિતી અધિકાર કાયદા અંતર્ગત સરકાર પાસે આ છ ઍરપૉર્ટ્સની હરાજી પ્રક્રિયા વિશે માહિતી આપવાની અરજ કરી હતી. ભારતની હવાઈમથક સત્તાએ આ RTIના જવાબમાં જે દસ્તાવેજ આપ્યા હતા એ અનુસાર, બધાં, છએ છ ઍરપૉર્ટ્સની બોલીમાં અદાણી ગ્રૂપે હરાજીમાં ભાગ લેનારી બાકીની બધી કંપનીઓને પછાડી દીધી હતી.

RTI દ્વારા પ્રાપ્ત કરેલા દસ્તાવેજોનો ઝીણવટથી અભ્યાસ કરતાં ખબર પડી કે છ ઍરપૉર્ટ્સના વ્યવસ્થાપનના હક્ક મેળવવા માટે અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝ લિમિટેડે જે બોલી કરી હતી તે મુસાફર દીઠ 115થી 177 રૂપિયાની વચ્ચે હતી.

અદાણી ગ્રૂપે ઍરપૉર્ટ્સની હરાજીમાં બાકીની બધી પ્રતિસ્પર્ધક કંપનીઓને ભલે પછાડી દીધી પરંતુ જો બોલી કરવામાં હવાઈમથક સંચાલનના ‘પહેલાંથી અનુભવ’ની શરત હટાવાઈ ન હોત તો આ હરાજીમાં અદાણી ગ્રૂપે કોચીન ઇન્ટરનેશનલ ઍરપૉર્ટ લિમિટેડ અને જીએમઆર ઍરપૉર્ટ લિમિટેડની જોરદાર હરિફાઈનો સામનો કરવો પડત.

સરકારની ભાગીદારીવાળી નૅશનલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઍન્ડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફંડ (એનઆઇઆઇએફ)એ પણ ગુવાહાટી, અમદાવાદ અને જયપુર ઍરપૉર્ટ માટે બોલી કરવામાં રસ દાખવ્યો હતો. એનઆઇઆઇએફની વેબસાઇટ પર દર્શાવાયું છે કે તેઓ બૅઝિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ક્ષેત્રમાં રોકાણ કરે છે. આ હવાઈમથકો માટે એનઆઇઆઇએફની ઘણી બોલીઓની ઝીણવટથી તપાસ કરતાં ખબર પડી કે એની અને અદાણી ઍન્ટરપ્રાઇઝની બોલીઓમાં પૅસેન્જર દીઠ 5થી 31 રૂપિયા સુધીનો જ તફાવત હતો, એટલે કે એનઆઇઆઇએફની પૅસેન્જર દીઠ બોલી અદાણીની બોલી કરતાં માત્ર 5થી 31 રૂપિયા જ ઓછી હતી.

સપ્ટેમ્બરમાં જ્યારે ફૉર્બ્સ મૅગેઝિને ગૌતમ અદાણીને દુનિયાના બીજા ક્રમના સૌથી ધનાઢ્ય વ્યક્તિ જાહેર કર્યા ત્યારે તેઓ અચાનક જ દુનિયાભરમાં છવાઈ ગયા. આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયામાં એ બાબતની હોડ કરવામાં આવી કે ગૌતમ અદાણીનાં વ્યક્તિત્વ અને એમના બિઝનેસ વિશે વધારેમાં વધારે માહિતી એકઠી કરાય.

કોરોના વાઇરસની મહામારી દરમિયાન જ્યારે દુનિયામાં કરોડો લોકો ગરીબીની ગર્તામાં ડૂબી ગયા ત્યારે અદાણીની સંપત્તિમાં કૂદકે ને ભૂસકે વધારો થયો હતો.

પરંતુ આ રહસ્યમય ઉદ્યોગપતિ વિશે વધારેમાં વધારે માહિતી એકઠી કરવાનો આ રસ એમની સંપત્તિ સુધી જ મર્યાદિત નહોતો. લોકો ખરેખર એ વ્યક્તિ વિશે જાણવા માગે છે કે આખરે એ કઈ વ્યક્તિ છે કે જેણે 70 દેશોમાં 100થી વધારે જગ્યાએ પોતાના બિઝનેસનું વિસ્તરણ કરી લીધું અને તોપણ તેઓ લાંબા સમય સુધી દુનિયાની નજરથી ઓઝલ રહ્યા.

તો, આખરે, ગૌતમ અદાણી કોણ છે જેની દખલ એ દરેક વસ્તુમાં છે જે આપણે આજે ઉપયોગમાં લઈએ છીએ; એ વીજળી હોય કે બંદર હોય કે હવાઈમથક? શું એના બિઝનેસની કોઈ ખાસ પદ્ધતિ છે? સફળતાનો કોઈ મંત્ર છે? કે બિઝનેસનું કોઈ મૉડલ છે, જે હરીફાઈમાં સફળતા અપાવે છે? જેણે 1970ના દાયકામાં હીરાના એક મામૂલી વેપારી રહેલા વ્યક્તિની હેસિયત એટલી વધારી દીધી જ્યાં તે મુકેશ અંબાણી સાથે મળીને ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને આગળ વધારનારા મુખ્ય પાત્ર બની ગયા છે.

60 વર્ષના ગૌતમ અદાણીએ મીડિયાને ખૂબ ઓછા ઇન્ટર્વ્યૂ આપ્યા છે અને સાર્વજનિક ભાષણ તો એમણે એનાથી પણ ખૂબ ઓછાં આપ્યાં છે. ગૌતમ અદાણી, કૉર્પોરેટ જગતની ઝાકઝમાળ અને ગ્લૅમરથી દૂર રહે છે. તેઓ પોતાના પ્રચારથી અળગા રહે છે. અમે એમને ઇન્ટર્વ્યૂ આપવા માટે વિનંતી કરી હતી પરંતુ અમને એમ કહેવામાં આવ્યું કે ગૌતમ અદાણી પાસે આગામી થોડા મહિનાઓ સુધી સમય નથી. સામાન્ય રીતે ગૌતમ અદાણી કૉર્પોરેટ કમ્યુનિકેશન વિભાગ દ્વારા જ વાત કરે છે.

આરંભિક સંકેત

અમદાવાદના જે વિસ્તારમાં અદાણી પરિવારની દુકાન હતી, ત્યાં દિનેશ વોરાની પણ જથ્થાબંધ કપડાંની દુકાન છે. દિનેશ વોરાની ખ્યાતિનું કારણ એ છે કે એમની કાકાની દીકરી બહેન પ્રીતિ ગૌતમ અદાણીનાં પત્ની છે. તેમણે કહ્યું કે, લગ્ન વખતે ગૌતમ અદાણીમાં એવી કશી અસામાન્ય પ્રતિભા દેખાઈ નહોતી કે એક દિવસ તેઓ આટલા મોટા ઉદ્યોગપતિ બની જશે.

હવે દિનેશ વોરાને અદાણી પરિવારને હળવામળવાનું થોડું ઓછું થાય છે. તેમણે કહ્યું, “હવે અમે ત્યાં બહુ ઓછું જઈએ છીએ. અમે માત્ર સગાઈ-લગ્ન અને અન્ય પારિવારિક પ્રસંગોમાં જ એમના ત્યાં જઈએ છીએ. એવું નથી કે અમે જ્યારે ઇચ્છીએ ત્યારે ત્યાં ના જઈ શકીએ. પરંતુ અમને પોતાને લાગે છે કે કારણ વગર ત્યાં જઈશું તો એમનો સમય બગાડીશું.”

ગૌતમ અદાણીની જેમ એમના નજીકના મિત્રો આજે પણ અમદાવાદમાં રહે છે, જે હવે એક મોટું શહેર બની ગયું છે. લચ્છુભાઈ નામે ઓળખાતા લક્ષ્મણ ચૌધરી સાથે અમારી મુલાકાત થતાં સૌથી પહેલાં ખૂબ જ ગર્વથી એવું જણાવ્યું કે તેઓ ગૌતમ અદાણીના જૂના મિત્ર છે. તેમણે કહ્યું, “હું ગૌતમભાઈને 40 વર્ષોથી એટલે કે 1982થી ઓળખું છું.”

જ્યારે અમે લચ્છુભાઈને પૂછ્યું કે, શું યુવાનીના દિવસોમાં ગૌતમ અદાણીમાં એમને એવું કશું દેખાતું હતું કે તેઓ એક દિવસ આટલી ઊંચાઈએ પહોંચી જશે? જવાબમાં લક્ષ્મણ ચૌધરીએ કહ્યું, “શરૂઆતથી જ એમના વિચારો મોટા લોકો સાથે નિકટતા વધારવી, સારા સંબંધો કેળવી રાખવાના રહ્યા હતા. જ્યારે કામ પ્રત્યેની વફાદારીની વાત હોય તો એમના જેવા બીજા કોઈ નહોતા.”

બિઝનેસ અને સારા જીવનઅનુભવ માટે ગૌતમ અદાણી મુંબઈ જતા રહ્યા હતા. ત્યાં તેઓ હીરા ઉદ્યોગમાં જોડાઈ ગયા. ત્યારે ગૌતમ અદાણી પ્રસાદ ચૅમ્બર્સ નામની એક બહુમાળી ઇમારતમાં કામ કરતા હતા. એ ઇમારત આજે પણ મુંબઈના અતિ વ્યસ્ત ઓપેરા હાઉસ વિસ્તારમાં શાનથી ઊભી છે.

સ્કૂલમાં ગૌતમ અદાણી એક સામાન્ય વિદ્યાર્થી હતા. એમનું મન ભણતર કરતાં વધારે તો વેપારમાં રહેતું હતું. તેથી, કૉલેજમાં પ્રથમ વર્ષ પૂરું કર્યા પછી એમણે અભ્યાસ કાયમને માટે છોડી દીધો હતો.

શું એ સમયે એમનામાં દુનિયાના સૌથી અમીર વ્યક્તિ બનવાનાં કોઈ લક્ષણ દેખાતાં હતાં? શું એમનામાં પૈસા કમાવાનો કોઈ હુનર છુપાયેલો હતો? આર.એન. ભાસ્કરે કહ્યું કે, “તેઓ બીજા કોઈ પણ સામાન્ય બાળક જેવા જ હતા. પરંતુ કોઈ પણ ક્રિએટિવ બાળકની જેમ એમનામાં જબરજસ્ત ઊર્જા હતી અને જેવું મેં મારા પુસ્તકમાં પણ લખ્યું છે કે બાળપણથી જ તેઓ ‘તોફાની’ હતા. જ્યારે હું એમનાં ભાઈ અને ભાભીને મળ્યો ત્યારે એમણે જણાવ્યું કે ગૌતમ તો હંમેશાં એક તોફાની બાળક હતો અને એમનું બાળપણ તોફાનો કરવામાં પસાર થયું હતું.”

ભાસ્કરે આગળ જણાવ્યું કે ગૌતમ અદાણીનું ધ્યાન બસ એક જ વસ્તુ પર હતું, એટલે કે બિઝનેસ પર. તેમણે જણાવ્યું કે, “કિશોરાવસ્થામાં ગૌતમ અદાણી પોતાની ઉંમરના બીજા લોકો કરતાં એ રીતે જુદા હતા કે તેઓ ફિલ્મી મૅગેઝિન નહોતા વાંચતા. એમના દિમાગમાં હંમેશાં સવાલો થતા રહેતા હતા કે વસ્તુઓ કઈ રીતે કામ કરે છે? કામ કઈ રીતે થઈ શકે?”

દેવા પર રિસર્ચ કરનારી કંપની ક્રેડિટસાઇટ્સના ઑગસ્ટના રિપોર્ટમાં અદાણીના બિઝનેસ સામ્રાજ્યને ખૂબ જ દેવામાં ડૂબેલું કહેવામાં આવ્યું હતું. રિપોર્ટમાં અદાણીના બિઝનેસ સાથે સંકળાયેલાં અન્ય જોખમો પરથી પણ પરદો ઊંચકવામાં આવ્યો હતો. આ રિપોર્ટ પ્રગટ થયા બાદ અદાણી કંપનીના શૅર ઘણા પટકાયા હતા. અદાણી ગ્રૂપની આ ડરામણી સમીક્ષા એ સમયે પ્રગટ થઈ હતી જ્યારે એમની કંપનીઓ ટેલિકૉમ, સિમેન્ટ અને બૅઝિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસની લાંબા સમયગાળાની પરિયોજનાઓમાં રોકાણ કરી રહી હતી. ક્રેડિટસાઇટ્સના રિપોર્ટ અનુસાર, અદાણીની કંપનીઓ પર દેવાનો ભારે બોઝ એના ગ્રૂપ માટે ખૂબ મોટું જોખમ છે. પરંતુ અદાણી ગ્રૂપે આ રિપોર્ટને નકારતાં કહેલું, “અદાણી ગ્રૂપ પોતાનું દેવું સતત ઘટાડતું જાય છે. વ્યાજ, ટૅક્સ અને નુકસાન પહેલાંની આવક (Ebitda) અને કુલ દેવા વચ્ચેનો ગુણોત્તર, છેલ્લાં 9 વર્ષોમાં 7.6 ગણાથી ઘટીને 3.2 ગણો જ થઈ ગયો છે.”

માર્ચ 2022માં અદાણી ગ્રૂપ પર કુલ 1.88 લાખ કરોડ રૂપિયાનું દેવું હતું. 2015–16માં અદાણી ગ્રૂપના કુલ દેવામાં સરકારી બૅન્કોનો હિસ્સો 55 ટકા હતો, તેની સરખામણીએ 2021–22માં કુલ ઋણમાં સરકારી બૅન્કોનું દેવું ઘટીને 21 ટકા જ થઈ ગયું હતું.

ગુજરાતમાં અદાણીના વિરોધીઓ સમેત ઘણા લોકો એમની કંપનીઓ પર લદાયેલા ‘દેવાના વધારે બોજા’થી વધારે ચિંતિત ન લાગ્યા. વરિષ્ઠ પત્રકાર દિલીપ પટેલે કહ્યું કે ગુજરાતમાં કોઈ પણ ધંધો ચલાવવા કે નવો વેપાર શરૂ કરવા માટે પોતાના પૈસા નથી રોકાતા. ગિરીશભાઈએ કહ્યું કે આપણે અદાણીના દેવા બાબતે ચિંતા ન કરવી જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે, “અદાણી ક્યારેય પોતાનું દેવું ચૂકવવામાં નિષ્ફળ નથી ગયા. એમના શૅર્સને જુઓ. લોકો એમના શૅર એટલા માટે ખરીદે છે કેમ કે તેઓ એમના પર વિશ્વાસ ધરાવે છે.”

ક્રેડિટસાઇટ્સ રિપોર્ટમાં અદાણી ગ્રૂપની એક મોટી ખામી તરફ ધ્યાન દોરાયું હતું અને તે ચિંતાનો વિષય બનવી જોઈએ. રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે અદાણી ગ્રૂપમાં ‘એક જ વ્યક્તિ પર નિર્ભરતા ઘણી વધારે’ છે. એનાથી ખબર પડે છે કે ગૌતમ અદાણીની ગેરહાજરીમાં સિનિયર મૅનેજમૅન્ટની ક્ષમતા કદાચ ગ્રૂપને ચલાવવા માટે અપૂરતી સાબિત થાય. એટલે સુધી કે ગૌતમ અદાણીના નજીકના મિત્ર પણ એમ જ માને છે કે અદાણી ગ્રૂપ એક વ્યક્તિના ભરોસે ચાલે છે. ગિરીશભાઈએ કહ્યું કે, “આ વન મૅન શો છે. ગૌતમ અદાણી જ બૉસ છે. એમને જાણ ન હોય તો પાંદડુંયે ના હલે. પરંતુ તમામ જવાબદારીઓ છતાં જો તમે એમની પાસે બેસો તો તેઓ બિલકુલ શાંત દેખાશે.”

બીબીસી સંવાદદાતાઃ ઝુબૈર અહમદ અને અર્જુન પરમાર
શૉર્ટહૅન્ડ પ્રોડક્શનઃ શાદાબ નઝ્મી
ઇલસ્ટ્રેશનઃ પુનિત બરનાલા
ફોટોઃ ગેટી
આને પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યોઃ 19 ડિસેમ્બર, 2022