Add your title (COPY)

ઝુબૈર અહમદ

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 22 જાન્યુઆરીએ જ્યારે મંત્રોચ્ચારના ધ્વનિ વચ્ચે શ્રીરામમંદિરમાં પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરી ત્યારે એકદમ સ્પષ્ટ હતું કે તેઓ પોતાની ‘હિન્દુ હૃદયસમ્રાટ’ની પોતાની છબિ પર સંપૂર્ણપણે ખરા ઊતર્યા છે.

ભારતમાં ઘણા બધા લોકોનું માનવું છે કે તેમણે પોતાની આ છબિ ખૂબ સમજી–વિચારીને બનાવી છે. આ એક મોટા નેરેટિવનો ભાગ છે. તેનો હેતુ વસ્તીના એવા મોટા જૂથ સાથે જોડાણ ઊભું કરવાનો છે જેઓ તેમના હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદને ખૂબ પસંદ કરે છે.

તેમના ટીકાકારો અને વિપક્ષી દળોએ ટીવી પર લાઇવ બતાવાયેલા એ ધાર્મિક સમારંભને ‘હિન્દુ મતદાતાઓને રીઝવવાની કોશિશ’ ગણાવ્યો.

ટૂંક સમયમાં જ ભારતના 90 કરોડ મતદારો સામાન્ય ચૂંટણીમાં ભાગ લેશે, જેને દુનિયાનું સૌથી મોટું લોકશાહી આયોજન કહેવામાં આવે છે. નરેન્દ્ર મોદીએ છેલ્લી બે ચૂંટણીમાં ભાજપને જીત અપાવી છે. તેમને પાર્ટીના સૌથી મોટા ચહેરા તરીકે રજૂ કરાય છે. આખરે એવું કયું કારણ છે કે મોદી આટલા લોકપ્રિય અને સફળ છે? કેમ કે, ઘણા લોકો એમના રાજકારણને ‘ધાર્મિક આધારના ધ્રુવીકરણને પ્રોત્સાહિત કરનારું’ માને છે.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના સમર્થકો એવું માને છે કે તેમના જીવનની ગર્વીલી ક્ષણ એ હતી જ્યારે ગયા વર્ષે જૂન મહિનામાં તેમને વ્હાઇટ હાઉસમાં સન્માનિત કરાયા હતા. અમેરિકન સંસદના સંયુક્ત ગૃહમાં તેમના ભાષણ દરમિયાન વારંવાર તાળીઓ વાગતી રહી.

આ સન્માન તેમના માટે ચોક્કસપણે વ્યક્તિગત જીત જેવું હતું, કેમ કે, ગુજરાતનાં રમખાણો બાદ માનવાધિકારોના ઉલ્લંઘનના આરોપમાં આ જ અમેરિકાએ તેમના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો.

મોદીના સમર્થકોએ જોયું કે અમેરિકામાં મોદીની શાનમાં પ્રશંસાનાં ફૂલો વેરવામાં આવ્યાં, તેમના જોરદાર સ્વાગતે દુનિયાને બતાવી દીધું કે ક્યારેક બહિષ્કૃત રહેલા મોદીને પશ્ચિમી દેશ સલામ કરી રહ્યા છે.

નરેન્દ્ર મોદી લગભગ દસ વર્ષથી સત્તામાં છે. કહેવાય છે કે અન્ય નેતાઓ માટે તેમણે ક્યાંક કશી શક્યતા રહેવા નથી દીધી. તેઓ બધી જ જગ્યા દેખાઈ આવે છે. તેઓ સોશિયલ મીડિયાનાં દરેક મુખ્ય પ્લૅટફૉર્મ પર છે. સરકારના દરેક વિભાગની વેબસાઇટના પ્રથમ પાને તેઓ છે. તેઓ રેડિયો પર સાંભળવા મળે છે, ટીવી પર પણ છવાયેલા રહે છે.

દરેક જગ્યાનાં હોર્ડિંગ અને કટ-આઉટમાં તેઓ દેખાય છે. જો તમે તેમની સાથે તમારો ફોટો હોય એવું ઇચ્છતા હોવ તો, ઘણાં રેલવે સ્ટેશનો પર સેલ્ફી-પૉઇન્ટ ઉપલબ્ધ છે. સાઇટ અને ઍપ પણ છે. શહેરોના ચારરસ્તા, હવાઈમથકો, પેટ્રોલપંપો, સરકારી સંસ્થાઓ, અને રેલવેનાં પ્લૅટફૉર્મ સુધી દરેક જગ્યાએ તેમની સ્મિતાળ તસવીરો નજરે પડે છે. ખૂણે ખૂણે આવી હાજરી તેમની પહેલાંના બીજા કોઈ પીએમની ક્યારેય નથી રહી.

ડિસેમ્બર મહિનામાં તેમણે પોતાની પાર્ટીને ત્રણ રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં જીત અપાવી અને હવે તો તેઓ આગામી થોડા મહિનામાં થનારી સામાન્ય ચૂંટણીઓની તૈયારીમાં લાગી ગયા છે.

તેમના વિરોધીઓ મોટા પાયે વિખરાયેલા છે અને ઘણી વાર એકબીજા સાથે જ લડતા દેખાય છે. ગયા વર્ષે જુલાઈમાં મુખ્ય વિપક્ષી દળ કૉંગ્રેસ અને ઘણાં પ્રાદેશિક દળોએ એક થઈને વિપક્ષની લગભગ એક ડઝન પાર્ટીઓનું એક ગઠબંધન બનાવ્યું છે, જેથી બધાં સાથે મળીને તેમને પડકાર આપી શકે. આ ગઠબંધને પોતાનું નામ ‘ઇન્ડિયા’ રાખ્યું; એટલે કે, ઇન્ડિયન નૅશનલ ડેવલપમૅન્ટલ ઇન્ક્લૂસિવ ઍલાયન્સ.

ભાજપ માટે તેઓ સ્ટાર પ્રચારક છે અને તેમને એકલાને જ કાફી માનવામાં આવે છે. 73 વર્ષના વડા પ્રધાન મોદીનો સોશિયલ મીડિયા પર એવો દબદબો છે કે તેમનો કોઈ વિરોધી તેમની બરાબરી ન કરી શકે.

તો સવાલ એ છે કે ભારતમાં મોદીની લોકપ્રિયતા શું આગામી ચૂંટણીજીતમાં પલટાશે? મોદીના સમર્થકોને કશી શંકા જ નથી કે તેઓ આગામી ચૂંટણી ભારે બહુમતીથી જીતવાના છે.

પણ પ્રોફેસર ક્રિસ્ટૉફ જૅફરલો આ આત્મવિશ્વાસ બાબતે ચેતવે છે. તેઓ કહે છે કે કોઈ પણ લોકપ્રિય નેતા અજય નથી, અને તર્ક રજૂ કરે છે,

“(બ્રાઝીલમાં) બોલસોનારો ચૂંટણી હારી ગયા. ટ્રમ્પ ચૂંટણી હારી ગયા. જો ગરીબી વધે, અસમાનતામાં વધારો થાય, ત્યારે લોકો કદાચ એવું વિચારવા મજબૂર થઈ જાય છે કે તેમણે સરકાર બદલવાની જરૂર છે. આ કોઈ પણ લોકશાહીનો પાયાનો સિદ્ધાંત છે. તેને ઉત્તરદાયિત્વ કહે છે. કોઈ પણ નેતા ઉત્તરદાયિત્વથી હંમેશાં પર રહી ન શકે અથવા જો ક્યાંક કોઈ નેતા જવાબદારીથી પર હોય તો તેનો અર્થ એ કે ત્યાં લોકશાહી નથી.”

પાંચ વર્ષ પહેલાં થયેલી સામાન્ય ચૂંટણીઓ બાદ દિલ્હીની થિંક ટેન્ક ‘સેન્ટર ફૉર સ્ટડી ઑફ ડેવલપિંગ સોસાયટીઝ’ (સીએસડીએસ)એ એક સર્વે કરાવ્યો હતો. આ સર્વેમાં જાણવા મળ્યું હતું કે જો મોદી પોતાની પાર્ટી તરફથી વડા પ્રધાનપદના ઉમેદવાર ન હોત તો એક-તૃતીયાંશ મતદારોએ ભાજપને મત ન આપ્યા હોત.

ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં ઘણી વાર પારિવારિક સંબંધોના કારણે રાજકારણમાં સફળતા મળે છે ત્યાં તેમના સેલ્ફ-મેડ હોવાની છબિ મતદારોને ઘણી આકર્ષે છે. તેઓ તેમની સાથે જોડાણ અનુભવે છે, કેમ કે, તેઓ એક ગરીબ પરિવારમાંથી આવે છે. તેમનું આરંભિક જીવન એવું નહોતું જે ભવિષ્યમાં તેમની રાજકીય સફળતાના સંકેત આપે. યુવાવસ્થામાં તેઓ પોતાના ગૃહરાજ્ય ગુજરાતમાં પાર્ટીના એક સામાન્ય કાર્યકર્તા હતા. તેમની પોતાની વેબસાઇટ અનુસાર, ગુજરાતમાં તેઓ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ)ના ક્ષેત્રીય મુખ્યમથકમાં ‘ઑફિસ બૉય’ હતા.

આરએસએસને સંઘ પરિવારનું સંરક્ષક સંગઠન કહેવામાં આવે છે. ભાજપ તેનું અતૂટ અંગ છે. તેમની વ્યક્તિગત સાઇટ અનુસાર, ‘ઑફિસ બૉય’નું કામ એ હતું કે તેઓ કચેરીને સાફસૂથરી રાખે અને દરરોજ, ત્યાંના માટેનો જરૂરી સામાન ખરીદી લાવે.

તેઓ પોતે પણ પોતાના ભૂતકાળ વિશે ઘણી વાતો કહેતા રહ્યા છે, જેની પુષ્ટિ નથી થઈ શકી. જેમ કે, બાળપણના દિવસોમાં તેઓ રેલવે સ્ટેશન પર ચા વેચતા હતા.

તો એવી કઈ વાત છે, જે તેમને બાકીના રાજનેતાઓ કરતાં જુદા પાડે છે? ભારતના સામાન્ય લોકોની ભીડમાંથી ઊભા થઈને તેઓ દેશની સૌથી શક્તિશાળી વ્યક્તિ કઈ રીતે બની ગયા?

તેમના સમર્થકો માને છે કે તેઓ એક જબરદસ્ત વક્તા છે. પણ, તેમના વિરોધી દાવો કરે છે કે તેઓ મોટાં આયોજનોનો પોતાના અંગત લાભ માટે ઉપયોગ કરે છે. જોકે, બંને પક્ષ એવું માને છે કે તેઓ એક શોમૅન છે; જ્યારે તેમના વિરોધી દાવો કરે છે કે તેઓ અદૃશ્ય ટેલિપ્રૉમ્પટર વિના બોલતા નથી. સામાન્ય લોકો સાથે જોડાવામાં તેઓ નિપુણ છે. તેમણે અસરદાર રાજકીય અભિયાન ચલાવવાના ઘણા નુસ્ખા શોધી કાઢ્યા છે, જેવા કે, ‘ચાય પે ચર્ચા’ અને ‘પરીક્ષા પર ચર્ચા’. એટલે સુધી કે તેમના રાજકીય વિરોધી પણ તેમની ભાષણકલાના પ્રભાવને સ્વીકારે છે.

કૉંગ્રેસના નેતા શશિ થરૂરે જ્યારે મોદીનાં વખાણ કર્યાં હતાં ત્યારે તેમણે પાર્ટીની નારાજગી સહન કરવી પડી હતી. થરૂરે કહેલું,

“વડા પ્રધાન ખૂબ અસરદાર ભાષણ કરે છે. તેઓ નવાં નવાં સૂત્રો બનાવે છે. જુમલા શોધી કાઢવા અને તસવીરોથી વાતાવરણ ઊભું કરવામાં તેમના સમાન કોઈ નથી. એમાં સહેજે શંકા નથી કે આપણે મોદીના રૂપમાં એક જબરદસ્ત વક્તાને પોતાના હુનરનું પ્રદર્શન કરતા જોઈ રહ્યા છીએ.”

પણ કેટલાક લોકો કહે છે કે તેઓ એક સામાન્ય કાર્યક્રમને પણ ભવ્ય આયોજનમાં ફેરવી નાખે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગયા વર્ષના ઑક્ટોબરમાં વડા પ્રધાને દિલ્હીમાં જ્યારે ‘નમો ટ્રેન સેવા’ની શરૂઆત કરી હતી ત્યારે તેઓ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહેલા લોકો સાથે વાતો કરતા દેખાયા હતા. તેમાં શાળાની વિદ્યાર્થિનીઓ પણ સામેલ હતી. ફરી એક વાર તેમણે એવો સંદેશ આપ્યો કે તેઓ સામાન્ય લોકોમાં આસાનીથી હળીભળી જાય છે અને તેમની મુશ્કેલીઓને સમજી લે છે.

સંતોષ દેસાઈ અનુસાર, તેઓ કોઈ પણ કાર્યક્રમનો રાજકીય લાભ લેવામાં કુશળ છે. તેઓ કહે છે,

“જી-20ના શિખર સંમેલનને જ લઈ જુઓ. સભ્ય દેશોને વારાફરતી તેની અધ્યક્ષતા કરવાની અને શિખર સંમેલનના યજમાન બનવાની તક મળે છે. શિખર સંમેલનનું યજમાનપદ કોઈ પણ રીતે ઉપલબ્ધિ ન કહી શકાય. ભારતની પહેલાં ઇન્ડોનેશિયામાં જી-20 શિખર સંમેલન થયું હતું, અને ભારત પછી આ તક બ્રાઝીલને મળશે; પણ તેમણે શિખર સંમેલનને એક મેગા ઇવેન્ટમાં ફેરવી નાખ્યું.”

વિપક્ષનું કહેવું છે કે સરકારે જી-20 શિખર સંમેલનને વડા પ્રધાનની વ્યક્તિગત સફળતા તરીકે પ્રચારિત કરી, જ્યારે સચ્ચાઈ તો એ છે કે ભારતને જી-20નું અધ્યક્ષપદ મળવાનું જ હતું, ભલે ને પછી દેશના વડા પ્રધાન બીજા કોઈક જ કેમ ના હોત.

વિપક્ષના નેતાઓએ જી-20 જેવા ગંભીર શિખર સંમેલનમાંથી રાજકીય લાભ મેળવવાની કોશિશ માટે મોદીની ટીકા પણ કરી. કૉંગ્રેસના નેતા જયરામ રમેશે આરોપ કર્યો કે ભારતના જી-20ના અધ્યક્ષ બનવાને અને શિખર સંમેલનના યજમાન બનવાને તેમણે ‘એક હાઈ-વોલ્ટેજ ડ્રામા’માં ફેરવી નાખ્યા.

મિશિગન યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર જોયોજિત પાલ કહે છે,

“તમે દિલ્હી મેટ્રો વિશે સાંભળો છો કે ઈ. શ્રીધરન નામની એક વ્યક્તિએ તે બનાવી હતી. દિલ્હી મેટ્રોનું નિર્માણ જો આજે થયું હોત તો આપણે ક્યારેય જાણી ન શક્યા હોત કે તે વ્યક્તિ કોણ હતી. આપણને એમ જ જણાવાતું કે મેટ્રો મોદીએ બનાવડાવી છે.”

એવું નથી કે મોદી માત્ર પોતાનાં ભાષણ અને બૉડી લૅંગ્વેજથી જ પોતાના લોકો સાથે સંવાદ કરે છે. તેઓ સાર્વજનિક રીતે પોતાની લાગણીઓનો સ્વીકાર કરે છે અને જુદા જુદા પોશાક અને રાજ્યોની ખાસ પાઘડીઓ–ટોપીઓ પહેરીને તેના દ્વારા પણ રાજકીય સંદેશ આપે છે. મોદી ખૂબ સહજતાથી જનસભાઓમાં ભાવુક થઈ જાય છે. રડવાથી તેઓ સામાન્ય લોકોની નજરમાં એક સાધારણ માણસ બની જાય છે, પણ તેનાથી તેમની એક શક્તિશાળી નેતા હોવાની છબિ નબળી નથી પડતી. તેમની આવી ભાવુકતા મતદારોને પ્રભાવિત કરવામાં ઘણી કારગત સાબિત થઈ છે. ક્યારેક તેઓ કોઈ હિન્દુ સાધુની જેમ કેસરિયા વાઘા પહેરે છે, તો ક્યારેક પ્રસંગાનુસાર સૈનિક પોશાકમાં પણ દેખાય છે.

તેમના ટીકાકારો પણ માને છે કે એક સાધારણ કાર્યકર્તામાંથી વૈશ્વિક રાજનેતા બનવાની તેમની રાજકીય સફર એક અસાધારણ ઉપલબ્ધિ છે, પણ આ બધું કંઈ એમ જ નથી બની ગયું.

દર્શન દેસાઈ ગુજરાતના એક વરિષ્ઠ પત્રકાર છે. તેઓ મોદીને તેઓ એક સાધારણ નેતા હતા એ સમયથી જાણે છે. દર્શન દેસાઈ કહે છે કે તેઓ એકલા જ પોતાની રાજકીય કારકિર્દીના નિર્માતા છે અને તેમણે જ, ખૂબ જાગ્રત રહીને, પોતાની આ સફરની યોજના બનાવી અને પોતાને એક રાજકીય બ્રાન્ડ તરીકે સ્થાપિત કર્યા. દર્શન દેસાઈ કહે છે,

“નરેન્દ્ર મોદી લાંબા ગાળાનું વિચારે છે. તેઓ ઘણું આગળનું વિચારે છે. મને ખબર છે કે તેમણે વડા પ્રધાન બનવાની આ સફરની યોજના ખૂબ પહેલાં જ તૈયાર કરી લીધી હશે.”

2001થી 2014 વચ્ચે તેઓ ત્રણ વાર ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી રહ્યા હતા. તેમણે મુખ્ય મંત્રીપદ સંભાળ્યું તેના એક વર્ષમાં જ 2002માં ગુજરાતમાં રમખાણો થયાં હતાં, જેમાં એક હજાર કરતાં વધારે લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા, તેમાંના મોટા ભાગના મુસલમાન હતા. તેમના પર આરોપ થયા હતા કે તેમણે આ હત્યાઓને રોકવા માટે પૂરતાં પગલાં ન ભર્યાં. આગળ જતાં ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે તેમને તમામ આરોપોમાંથી મુક્ત કરી દીધા.

દર્શન દેસાઈ કહે છે કે સીએમ મોદીએ પોતાના વિરોધમાં ઊભા કરાયેલા આ મુદ્દાનો સામનો કરવા માટે ગુજરાતની જનતામાં ગૌરવની ભાવના જગાડી. તેઓ જણાવે છે,

“તેઓ સીધા જનતાની પાસે ગયા અને કહ્યું કે આ ગુજરાતના ગૌરવનો સવાલ છે. તેમના પર કરાઈ રહેલો હુમલો વાસ્તવમાં ગુજરાતના લોકો પર હુમલો છે.”

2011 કે તેની આસપાસ તેઓ પોતાને પોતાની પાર્ટીના વડા પ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે રજૂ કરવા માટે તૈયાર થઈ રહ્યા હતા. આ એક ખૂબ મોટો પડકાર હતો, કેમ કે, તે વખતે પાર્ટીના કદાવર નેતા અને તેમના રાજકીય ગુરુ લાલકૃષ્ણ અડવાણીને દેશમાં હિન્દુત્વના સૌથી મોટા ચહેરારૂપે જોવામાં આવતા હતા. તેમને પણ પાર્ટીમાં અડવાણીના આ સામર્થ્યનો અહેસાસ હતો, તેથી તેઓ પોતાની જાતને એટલી મોટી બ્રાન્ડ બનાવવામાં રચ્યાપચ્યા હતા કે તેમને અડવાણીના વિકલ્પ તરીકે સ્વીકારી લેવાય.

તેમના આ ઇમેજ મેકઓવર અને રાજકીય બ્રાન્ડિંગના અભિયાનમાં કેટલાંક એવાં વીડિયો અને તસવીરો પણ સામેલ હતાં જેમાં તેમને એક કદાવર નેતા તરીકે રજૂ કરાયા હતા.

એક જૂના ફોટો સેશનની આ તસવીરોને જ લો! આ ફોટોશૂટ 2011-12માં એ સમયે કરવામાં આવેલું જ્યારે તેઓ ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી હતા. એ તસવીરોમાં ધુમ્મસભરી સવાર દેખાય છે. શાંત વાતાવરણ નજરે પડે છે અને આસપાસ બતકો તરતાં દેખાય છે, જે શાંતિનો આભાસ રચે છે. આ તસવીરોમાં એપલનું એક લૅપટૉપ અને એક ડીએસએલઆર કૅમેરા પણ જોઈ શકાય છે. તેમની આ તસવીરોમાં અમેરિકાના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ઓબામાનું પુસ્તક પણ દેખાય છે. આ તસવીરોમાં મોદી ઝાડ નીચે આરામથી બેસીને ‘ઇકૉનૉમિક ટાઇમ્સ’ અખબાર વાંચી રહ્યા છે.

પ્રોફેસર જોયોજિત પાલે 2016માં પોતાના એક કૅમ્પસ લેક્ચરમાં આ તસવીરો પોતાના વિદ્યાર્થીઓને બતાવીને જણાવેલું કે કઈ રીતે તેમણે ‘ખાસ રીતે તૈયાર’ સંદેશ લોકો સુધી પહોંચાડ્યો. આ તસવીરો દ્વારા તેઓ જણાવતા હતા કે તેઓ આજના જમાનના નેતા છે, જે શાંતિને પ્રોત્સાહિત કરે છે અને ટેકનૉલૉજીની સાથે કદમ મિલાવીને ચાલી રહ્યા છે.

તે વખતે તેમની છબિ બનાવવામાં પ્રવૃત્ત બ્રાન્ડ ગુરુઓની સામે પડકાર એ હતો કે તેઓ કઈ રીતે મુખ્ય મંત્રી નરેન્દ્ર મોદીને વડા પ્રધાનપદના યોગ્ય નેતા તરીકે રજૂ કરે. જેમ કે, ક્રિયેટિવ ડાયરેક્ટરોના ગુરુ પ્રહ્લાદ કક્કડ કહે છે,

“અમારા બિઝનેસનું રહસ્ય એ છે કે તમે કઈ રીતે એક નેતાને એક રાજનેતામાં પરિવર્તિત કરી દો છો. હવે જો તમે કોઈ રાજ્યના મુખ્ય મંત્રી હોવ તો તમે નેતા છો, પણ રાજનેતા નહીં. જો તમે કોઈ રાજ્યના મુખ્ય મંત્રી છો તો સ્પષ્ટ છે કે આખો દેશ તમને નથી ઓળખતો.”

પ્રહ્લાદ કક્કડ એ ટીમનો ભાગ હતા જેણે વડા પ્રધાન બન્યા પહેલાં તેમના પ્રચારઅભિયાન માટે કામ કર્યું હતું. તેઓ કહે છે કે તે સમયે એ લોકોએ ‘ગુજરાત મૉડલ’ના વિચારને પ્રચારિત કર્યો હતો.

કક્કડ કહે છે, “અમે એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે લોકોને એ ખબર પડે કે તેમણે કઈ રીતે ગુજરાતને આટલી ઊંચાઈએ પહોંચાડ્યું અને હવે તેઓ એ જ મૉડલના આધારે આખા દેશને મહાન બનાવવા જઈ રહ્યા છે.”

ત્યાર બાદથી જ ગુજરાત મૉડલને ખૂબ જ પ્રચારિત કરવામાં આવ્યું. પ્રોફેસર જોયોજિત પાલ કહે છે કે જ્યાં સુધી 2014ની ચૂંટણીનું પ્રચાર અભિયાન શરૂ થયું ત્યાં સુધીમાં નરેન્દ્ર મોદી એક રાષ્ટ્રીય બ્રાન્ડ બની ચૂક્યા હતા.

એક વાર હરિયાણાના એક મંત્રીએ દાવો કર્યો હતો કે મોદી તો મહાત્મા ગાંધી કરતાં પણ ‘મોટી બ્રાન્ડ’ છે. પીએમ મોદી ઇચ્છે છે કે નવા આત્મનિર્ભર ભારતના નિર્માતા તરીકે તેમને યાદ કરવામાં આવે. જો નહેરુ આઝાદ ભારતના નિર્માતા હતા, તો મોદી ઇચ્છશે કે તેમને આધુનિક, આત્મનિર્ભર, આત્મવિશ્વાસ, અને સમૃદ્ધિથી ભરેલા ભારતના નિર્માતા તરીકે યાદ કરવામાં આવે.

પ્રોફેસર ક્રિસ્ટૉફ જૅફરલો કહે છે, “જે રીતે મુંબઈને અપગ્રેડ કરાઈ રહ્યું છે, જે રીતે દિલ્હીમાં મોટા પાયે નિર્માણ થઈ રહ્યાં છે, તો એ વાતના સંકેત તો પહેલાંથી જ જોવા મળી રહ્યા છે કે આવનારી પેઢીઓ માટે તેઓ એક સંદેશ મૂકી જશે. ઇતિહાસમાં પહેલાંના લોકોએ જે કંઈ કર્યું, આ તેનું જ નવું સંસ્કરણ છે, જેના પર તેઓ પોતાની છાપ અંકિત કરવા માગે છે.”

‘ધ ક્રુકેડ ટિમ્બર ઑફ ન્યૂ ઇન્ડિયા’ના લેખક પરાકલા પ્રભાકર ભારપૂર્વક કહે છે કે મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતનું રાજકારણ પહેલાંથી જ હિન્દુત્વ તરફ ઝૂકી ગયું છે. તેઓ કહે છે કે આજે તો આખી ચર્ચા જ ધર્મનિરપેક્ષતાથી બદલાઈને હિન્દુત્વવાળી થઈ ગઈ છે.

તાજેતરમાં જ કરણ થાપરને અપાયેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં પરાકલા પ્રભાકરે કહેલું, “દસપંદર વર્ષ પહેલાં આપણા દેશમાં રાજકીય સંવાદ ધર્મનિરપેક્ષતાની આસપાસ રહેતો હતો. ભાજપ ત્યારે કહ્યા કરતું હતું કે તે સેક્યુલર છે, ખરા અર્થોમાં ધર્મનિરપેક્ષ છે. કૉંગ્રેસની ધર્મનિરપેક્ષતા નકલી છે, બાકીની બધી પાર્ટીઓ પણ છદ્મ ધર્મનિરપેક્ષ છે. હું કહેવા એ માગું છું કે ભાજપે ધર્મનિરપેક્ષતાને હાંસિયા પર નથી ધકેલી. મોદીના રાજમાં ધર્મનિરપેક્ષતાને પૂર્ણપણે કિનારે કરી દેવામાં આવી છે.”

પોતાના પુસ્તકમાં તેઓ લખે છે, “એ ચોંકાવનારી વાત છે કે હિન્દુ બહુસંખ્યકવાદની વિચારધારા આજે જેટલી વધુ સ્વીકાર્ય છે એટલી તો તે આઝાદીનાં તરત બાદનાં વરસોમાં પણ નહોતી. હાલની સરકાર પોતાની રાજકીય યોગ્યતાને પોતાનાં કામકાજથી હાંસલ નથી કરતી. તે પોતાની ઉપલબ્ધિઓથી ફરીથી સત્તા પર નથી આવતી. વાસ્તવમાં, તેને આ શક્તિ હિન્દુ ઓળખ પર ભાર મૂકવા અને બિનહિન્દુ સમુદાયોને નિશાન બનાવવાથી મળે છે.”

પ્રહ્લાદ કક્કડ લોકશાહીના સમર્થક છે અને તેઓ એવી વ્યવસ્થા ઇચ્છે છે જે આજના ભારત કરતાં ઘણી વધારે સંતુલિત હોય. પરંતુ તેઓ એમ પણ કહે છે કે લોકોને મોદી પર ઘણો વધારે ભરોસો છે. કક્કડ કહે છે, “મધ્યમવર્ગ, જે સામાન્ય રીતે મોદીભક્ત નથી, તે પણ મોદી પર ઊંડો વિશ્વાસ ધરાવે  છે, કેમ કે, આ જૂથને લાગે છે કે તેમણે આ દેશને મજબૂતીથી એક કર્યો છે.”

એમાં કોઈ શંકા નથી કે મોદીના વારસામાંની એક, શક્તિશાળી નેતા તરીકેની છબિ આવનારા સમયમાં પણ બનેલી રહેશે.

મોટો સવાલ તો એ છે કે તેમનો આ વારસો ભારતને કયા વળાંકે લઈ જઈને ઊભું રાખશે? એક અબજ ચાલીસ કરોડ વસ્તી ધરાવતો ભારત જેવો વ્યાપક જાતીય, ધાર્મિક, ભાષાકીય, અને સામાજિક વિવિધતાઓથી ભરેલો દેશ એ વખતે કયા મુકામે ઊભો હશે? કેટલાક લોકો છે, જેમને બીક છે કે ત્યાં સુધીમાં ભારતની અનેકતા અને વિવિધતા હંમેશ માટે નષ્ટ થઈ ગઈ હશે. બીજી તરફ, કેટલાક અન્ય લોકોને લાગે છે કે વાસ્તવમાં તો આ બધું દેશની એ મૂળ ઊભરી આવેલી ઓળખ છે જેની લાંબા સમયથી રાહ જોવાતી હતી.

અહેવાલ: ઝુબૈર અહમદ
ઈલ્સટ્રેશન: પુનીલ બરનાલા
પ્રોડ્કશન: શાદાબ નઝમી
તસવીર: ગેટ્ટી