જ્ઞાનવાપી વિવાદ: હિન્દુઓના દાવા, મુસ્લિમોનો પક્ષ અને સંપૂર્ણ ઇતિહાસ

તમે મસ્જિદ અને મંદિર બંને પક્ષો તરફથી રજૂ કરવામાં આવેલા કાનૂની દસ્તાવેજોને ઝીણવટભરી રીતે જોશો તો તમારા મનમાં આ વિવાદ અંગ એક સવાલ એ થશે કે અહીં પ્રથમ શું બન્યું હતું - મંદિર કે પછી મસ્જિદ?

આ જ સવાલ આ મુદ્દા પર ચાલી રહેલી કાનૂની લડતના પાયામાં છે.

પ્રથમ જાણીએ કે મંદિરની સ્થાપના અને તેના અસ્તિત્વ વિશે હિન્દુ પક્ષનું શું કહેવું છે અને મુસ્લિમ પક્ષ મસ્જિદના અસ્તિત્વ વિશે શું જણાવી રહ્યો છે.

મંદિરપક્ષ જણાવે છે કે ભગવાન વિશ્વેશ્વરનું મંદિર આજથી લગભગ 2050 વર્ષ પહેલાં રાજા વિક્રમાદિત્યે બનાવ્યું હતું. મંદિરના સ્થાને અગાઉથી પૌરાણિક કાળથી ભગવાન શિવનું સ્વંયભૂ જ્યોર્તિલિંગ ઉપસ્થિત હતું. તે ભગવાન વિશ્વેશ્વરના નામથી લોકપ્રિય હતું. આ મંદિર ભારતમાં મુસ્લિમ શાસકોના શાસનકાળથી પણ પહેલાં અસ્તિત્વમાં હતું. મંદિરપક્ષના જણાવ્યા અનુસાર આ જ્યોર્તિલિંગ દેશભરમાં ફેલાયેલાં 12 જ્યોર્તિલિંગમાંથી સૌથી પવિત્ર મનાય છે.

મસ્જિદપક્ષનો દાવો છે કે મસ્જિદ એક હજાર વર્ષ જૂની છે, જ્યાં મુસ્લિમો રોજ નમાજ અદા કરે છે.

મસ્જિદપક્ષનું કહેવું છે કે પ્લૉટ નંબર 9130 પર બનેલા માળખાનું નામ આલમગીરી અથવા જ્ઞાનવાપી છે.

બે નકશા અને બંને પક્ષોના દાવા

1991માં જમીનની માલિકી માટે દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી સાથે એક નકશો પણ જોડવામાં આવ્યો છે. નકશામાં પરિસરમાં અગાઉ ક્યાં ભગવાન વિશ્વેશ્વરનું મંદિર હતું, મંદિર પરિસરના કયા દરવાજા બંધ કરી દેવાયા એ, એક ભોંયરું (જેનો કબજો હિન્દુ પક્ષ પાસે દર્શાવાયો છે) અને પરિસરની આસપાસનાં અન્ય હિન્દુ દેવીદેવતાનાં સ્થાનોને પણ દર્શાવાયાં છે.

આ નકશાની સરખામણી મસ્જિદપક્ષ તરફથી મુકાયેલા નકશા સાથે કરી શકાય છે. જ્ઞાનવાપીને મસ્જિદ સાબિત કરવા માટે 1942ના દીન મહમદ કેસના ચુકાદાનો આધાર લેવામાં આવ્યો છે.

મસ્જિદપક્ષ તરફથી તેમાં મૂકવામાં આવેલા દાયકાઓ જૂના આ નકશામાં જ્ઞાનવાપી પરિસરમાં રહેલી કબરો દેખાડવામાં આવી છે. તેમાં મસ્જિદમાં પ્રવેશ માટેનો દરવાજો સ્પષ્ટ દેખાડવામાં આવ્યો છે. તેની સામે મંદિરપક્ષે પ્રાચીન મંદિરના દરવાજા તરીકે જેને દેખાડ્યો છે, તેને આ નકશામાં ફક્ત 'જૂનો દરવાજો' એવી રીતે દેખાડ્યો છે.

નકશામાં શૃંગારગૌરી (જે સ્થળે રોજ પૂજા કરવા માટે હિન્દુ પક્ષે અદાલતમાં મંજૂરી માગી છે) મસ્જિદના જૂના દરવાજાથી લગભગ 25 ફૂટ દૂર બતાવાયું છે. આ નકશાને મુસ્લિમ પક્ષ જ્ઞાનવાપી મસ્જિદનું અસ્તિત્વ હતું તેનો પાકો પુરાવો માને છે.

મસ્જિદ પક્ષના વકીલ એસએએફ નક્વી કહે છે:

"દીન મહમદના 1942ના ચુકાદામાં જ્ઞાનવાપીના નકશાના અમારા સાક્ષીઓ, જમીનનો ઉતારો અને જમીન માલિકીના દસ્તાવેજોની નકલથી ખ્યાલ આવે છે કે 15 ઑગસ્ટ 1947 પહેલાં અહીં જે માળખું ઊભું હતું તે મસ્જિદ હતી. એક વાર આ અગાઉની કાનૂની કાર્યવાહી અને અદાલતી ચુકાદા સાબિત થઈ જશે તો માળખાની માલિકી કોની છે તેની વારંવાર તપાસ કરવાની કોઈ જરૂર નહીં રહે."

મસ્જિદના માળખામાં મંદિરના પુરાવા?

મંદિરપક્ષ બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર અને કલ્ચરલ હિસ્ટ્રી વિભાગના અધ્યક્ષ ડૉ. એ.એસ. અલ્ટેકરના 1930ના દાયકામાં પ્રગટ થયેલા પુસ્તકનો આધાર લે છે. આ 'હિસ્ટ્રી ઑફ બનારસ' પુસ્તકમાં મસ્જિદ પરિસરમાં કેવું નિર્માણ થયેલું છે તેની શૈલીનું વર્ણન કરતા લખાયું છે કે મસ્જિદનો મોટા ભાગનો હિસ્સો પ્રાચીન મંદિરના સ્તંભો ઉપર બનેલો છે. "ઔરંગઝેબના ઇજનેરોએ મંદિરનું માળખું, મંદિરનો ઘણો બધો હિસ્સો એમ જ રાખીને તેના પર મસ્જિદનું બાંધકામ કર્યું હતું."

ડૉ. અલ્ટેકર લખે છે, "પરિસરની પૂર્વ દિશામાં હિન્દુ મંડપને મોટા પથ્થરોને ગોઠવીને બનાવવામાં આવ્યો હતો. મંદિરના મંડપનો એક હિસ્સો આજે પણ મસ્જિદના પ્રાંગણમાં ઉપસ્થિત છે. મસ્જિદની પશ્ચિમ દીવાલની પાછળ શૃંગારગૌરી દેવીની એક મૂર્તિ છે, જેની પ્રાચીન સમયથી પૂજા થતી આવી છે."

આ પુસ્તકમાં વિશ્વનાથ મંદિરના ગર્ભગૃહને કેવી રીતે બંધ કરાયું તેનું પણ વર્ણન છે અને જણાવાયું છે કે મંદિરનું ગર્ભગૃહ હતું તેને જ મસ્જિદનો મુખ્ય હૉલ બનાવી દેવાયો છે.

મંદિરપક્ષનો દાવો છે કે ડૉ. એ.એસ. અલ્ટેકરના પુસ્તકમાં લખાયેલું છે કે "હિન્દુઓ આજે પણ ત્યાં પૂજા કરે છે."

ચિત્રોમાં મસ્જિદનો પાછળનો હિસ્સો મંદિર તરીકે દેખાડાયો

મંદિરપક્ષનું કહેવું છે કે 1822માં 'જર્નલ ઑફ એશિયાટિક સોસાયટી ઑફ બંગાલ'ના સંસ્થાપક સંપાદક જેમ્સ પ્રિન્સેપે પોતાના પુસ્તક 'બનારસ ઇલસ્ટ્રેટેડ'માં એક ચિત્ર 'ટેમ્પલ ઑફ વિશ્વેશ્વર' તરીકે આપ્યું છે, જેમાં જ્ઞાનવાપી મસ્જિદના પાછળના ભાગને દર્શાવાયો છે અને લખ્યું છે કે "મસ્જિદના ચબૂતરાને પ્રાચીન કાશી વિશ્વનાથ મંદિરના ચબૂતરા તરીકે હિન્દુઓ પૂજતા હતા."

1868માં એક ખ્રિસ્તી મિશનરી એમ.એ. શેરિંગે પણ લખ્યું છે કે ઔરંગઝેબના ફરમાનથી જે મંદિરનો નાશ કરાયો હતો તે મંદિરના 'વિસ્તૃત અવશેષો' હજી પણ દેખાય છે, જે મસ્જિદની 'પશ્ચિમી દીવાલનો એક મોટા હિસ્સા તરીકે' રહેલા છે.

પ્રિન્સેપ અને શેરિંગનાં પુસ્તકોને હિન્દુ પક્ષ મંદિરનું અસ્તિત્વ હતું તેના એક મહત્ત્વના પુરાવા તરીકે ગણે છે.

પુસ્તકોના આધારે મંદિરપક્ષ દ્વારા દાવા કરાયા છે, તેના વિશે મસ્જિદ પક્ષના વકીલ એસ.એ.એફ. નક્વી કહે છે, "આપણે તેનો નકાર કે સ્વીકાર ના કરી શકીએ. 300 વર્ષ પહેલાં કોઈએ શું લખ્યું અને કેવી પરિસ્થિતિમાં લખ્યું, તેના વિશે અમે ટિપ્પણી કરી શકીએ તેમ નથી. તેઓએ લખ્યું તેની પાછળ ઘણાં કારણો હોઈ શકે છે. જેમ કે લેખકનો અમુક તરફનો લગાવ. આપણે માત્ર સરકારી પરિપત્રો અથવા ગૅઝેટ પર આધાર રાખી શકીએ. તે સિવાય તો બધાને ઇતિહાસ ગણવો પડે. એ સમયગાળા માટે કોઈ એક આવૃત્તિને ઇતિહાસ તરીકે અન્ય કોઈ ગણે તો પછી હું બીજી આવૃત્તિને પણ એક ઇતિહાસ તરીકે આધારભૂત ગણી શકું છું. એ રીતે આપણે એકબીજાનું ખંડન કરતા રહીશું."

જમીનના ઉતારા અને સરકારી મહેસૂલી દસ્તાવેજ

જ્ઞાનવાપીનો વહિવટ સંભાળતી 'અંજુમન ઇન્તેઝામિયા મસાજિદે' આ જમીનને પોતાની માલિકીની સાબિત કરવા માટે સરકારી દસ્વાવેજોમાં જમીનના ઉતારાના રેકર્ડને રજૂ કરે છે.

સમયાંતરે ઉર્દૂમાં જમીનના ઉતારામાં કરવામાં આવેલી નોંધને દેખાડવામાં આવી છે. મુસ્લિમ પક્ષે 16 ઑગસ્ટ 2016ના રોજ મહેસૂલી જમીનના દસ્તાવેજોમાં જ્ઞાનવાપી મસ્જિદ પરિસરનો જે નકશો છે તેની નકલને પણ પોતાના પક્ષના મહત્ત્વના પુરાવા તરીકે રજૂ કર્યો છે.

જ્ઞાનવાપીની જમીનની માલિકીના દાવા ઉપરાંત પાંચ મહિલાઓએ 2021માં વારાણસીની અદાલતમાં એક નવો કેસ કર્યો છે. તે રીતે શૃંગારગૌરી સાથે જોડાયેલા લગભગ 19 મુકદ્દમા હવે અદાલતમાં જુદાજુદા તબક્કે ચાલી રહ્યા છે.

આવા જ મામલામાં જિલ્લા ન્યાયાલય, હાઈકોર્ટ, સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશને આધારે ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગ (એએસઆઈ) દ્વારા વૈજ્ઞાનિક સર્વે થઈ રહ્યો છે, જેમાંથી પોતાના સમર્થનમાં પુરાવાઓ મળશે એવી આશા બંને પક્ષોને છે.

16.08.2021ના રોજ પાંચ મહિલા અરજદારો - રાખીસિંહ, લક્ષ્મીદેવી, સીતા સાહૂ, મંજૂ વ્યાસ અને રેખા પાઠકે વારાણસીની નીચલી અદાલતમાં અરજી દાખલ કરી હતી.

પોતાને શિવભક્ત ગણાવીને આ પાંચેય મહિલાઓએ જણાવ્યું હતું કે -

- તેઓ કાશીમાં ત્રેતા યુગમાં લાખો વર્ષો પહેલાં સ્થાપિત આદિ વિશ્વેશ્વર જ્યોર્તિલિંગના દર્શને જાય છે.

- સનાતન ધર્મના ગ્રંથો અનુસાર ભગવાન શિવે કાશી ફરતે પાંચ કોસ વિસ્તારમાં મુક્ત ક્ષેત્રની સ્થાપના કરી હતી. તેના કારણે તે હિન્દુઓ માટે એક પવિત્ર અને પૂજનીય સ્થળ છે. (આ પાંચ કોસ ક્ષેત્રફળમાં જ પંચકોસી યાત્રા કરવામાં આવે છે.)

- મા શૃંગારગૌરીનું સ્વરૂપ જ્ઞાનવાપી મસ્જિદની પાછળ ઉત્તર પૂર્વ ખૂણામાં સ્થપાયેલું છે અને હિન્દુ શ્રદ્ધાળુઓ મા શૃંગારગૌરી, હનુમાનજી, ગણેશજીને અને બીજાં દૃશ્યમાન અને અદૃશ્ય દેવીદેવતાનાં સ્વરૂપોની પૂજાઅર્ચના કરતા આવ્યા છે. 'ભગવાન વિશ્વેશ્વર મંદિર'ના પરિસરની પરિક્રમા પણ કરતા આવ્યા છે.

- એક માઈલ એટલે 1.6 કિલોમીટર થાય અને બે માઈલનો એક કોસ થાય. તે રીતે એક કોસમાં 3.2 કિલોમીટર વિસ્તાર આવે. 3.2 કિલોમીટર x 5 = 16 કિલોમીટરના પરિઘમાં ગોળાર્ધમાં કાશીનગરી આવેલી છે અને તેને પ્રાચીન માનવામાં આવે છે. આ પાંચ કોસ પરિઘમાં જ અનેક પૌરાણિક મંદિરો આવેલાં છે એવું વિવિધ ગ્રંથોમાં જણાવાયેલું છે.

પ્લૉટ નંબર 9130 માટે દાવા

પાંચેય હિન્દુ મહિલાઓની માગણી છે કે “મા શૃંગારગૌરી, ભગવાન ગણેશ, ભગવાન હનુમાન, નંદીજી, દૃશ્યમાન અને અદૃશ્ય દેવીદેવતા, મંડપ અને પવિત્ર સ્થળના દર્શન, પૂજામાં કોઈ અડચણ થવી જોઈએ નહીં અને બધાં જ દેવીદેવતાની પ્રતિમાઓને નુકસાન કરવું, તેનું રૂપ બગાડવું કે તેને તોડી નાખવું કે કોઈ રીતે નુકસાન કરવું - એવું કશું થવું જોઈએ નહીં.”

મસ્જિદ પક્ષનો વિરોધ

આવી માગણીઓનો વિરોધ કરીને મસ્જિદ સમિતિના વકીલ એસ.એફ.એ. નક્વી સવાલ કરે છે, "અમે (મસ્જિદ સમિતિ) એ કેવી રીતે સાબિત કરીએ કે શૃંગારગૌરી ત્યાં હાજર છે કે તેમનું અસ્તિત્વ છે? તેને સાબિત કરવાનું કામ હિન્દુ પક્ષના લોકોનું છે, કેમ કેમ તેમણે કેટલાક દાવા કરીને અદાલતમાં અરજી કરી છે. અમે ફક્ત એટલું જ કહીએ કે આવી કોઈ વાત નથી અને આ બધી હિન્દુઓની કલ્પના છે."

મા શૃંગારગૌરીની પૂજાની માગણી સાથે કરવામાં આવેલા મુકદ્દમામાં બનારસની અદાલતના આદેશનું પાલન કરીને કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવેલા ઍડ્વોકેટ કમિશનરે 14 અને 15 મે, 2022ના રોજ સર્વે શરૂ કર્યો હતો.

16 મે 2022: શિવલિંગ મળ્યાનો દાવો થયો

સર્વે વખતે અદાલતને હિન્દુ પક્ષના હરી શંકર તરફથી જાણ કરવામાં આવી કે

"આજે (16 મે 2022ના રોજ) મસ્જિદના વજૂખાનામાં શિવલિંગ મળ્યું છે, જે ખૂબ મજબૂત પુરાવો છે."

હિન્દુ પક્ષે માગણી કરી કે

- સીઆરપીએફના કમાન્ડોને ગોઠવીને વજૂખાનાને સીલ કરવામાં અને વજૂખાનાનો ઉપયોગ તત્કાલ અટકાવી દેવામાં આવે

- વારાણસીના ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટ મસ્જિદમાં 20થી વધુ મુસ્લિમોને એક સાથે નમાઝ પઢવાની મંજૂરી ના આપે

મુસ્લિમ પક્ષનું કહેવું છે કે -

-નીચલી અદાલતે મસ્જિદ વહિવટ કરનારા લોકોનો પક્ષ જાણ્યા વિના જ વજૂખાનાને સીલ કરી દેવાનો હુકમ કરી દીધો.   

ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ આવ્યો કે -

- મસ્જિદના જે હિસ્સામાં શિવલિંગ જેવી આકૃતિ મળી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે તેને વારાણસી ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રટ સુરક્ષિત રાખવાની વ્યવસ્થા કરે.

- મુસ્લિમોને મસ્જિદમાં પ્રવેશ કરતા કોઈએ રોકવા નહીં અને તેઓ ત્યાં આવનજાવન કરી શકે અને કોઈ અવરોધ વિના નમાઝ પડી શકે છે અને ઈબાદત કરી શકે છે.

- જિલ્લા વહિવટીતંત્ર વજૂખાનામાં બીજી કોઈ વ્યવસ્થા પણ ના કરે.

મુસ્લિમ પક્ષ: શિવલિંગ નહીં ફુવારો

અદાલતમાં મુસ્લિમ પક્ષે જણાવ્યું કે, “સર્વેમાં સ્પૉટ ઇન્સ્પેક્શન થયું છે, પરંતુ કોઈ શિવલિંગ મળ્યું નથી. શિવલિંગ નહીં, પણ એક ફુવારો મળ્યો છે. ઍડ્વોકેટ કમિશનરે પોતાના અહેવાલની નકલ કોર્ટને સોંપી છે, પરંતુ અદાલતે તેના પરની સુનાવણી પૂરી કરી નથી.”

મસ્જિદપક્ષના વકીલ એસ.એફ.એ. નકવી કહે છે, "મા શૃંગારગૌરી મુકદ્દમામાં હિન્દુ પક્ષ પાસે કોઈ સબૂત નહોતા અને ઍડ્વોકેટ કમિશનરના સર્વેથી એક રીતે હિન્દુ પક્ષ પુરાવા એકઠા કરી રહ્યા હતા."

વજૂખાનામાં શિવલિંગ છે કે ફુવારો છે તેની દલીલો વિશે વકીલ નકવી કહે છે, "હિન્દુ પક્ષ પોતાના કાનૂની દાવાને અલગઅલગ હિસ્સામાં વહેંચી દઈને ભ્રમ પેદા કરે છે. તો અમે અત્યારે અદાલતમાં તેનો જવાબ કેવી રીતે આપી શકીએ?" 

હિન્દુ પક્ષ દ્વારા વજૂખાનામાં શિવલિંગ હોવાનો દાવો કર્યો છે તે વિશે મસ્જિદ સમિતિના વકીલોનું કહેવું છે કે “તે લોકો (હિન્દુ પક્ષ) અલગઅલગ ચીજો માટે જુદીજુદી રીતે દાવા ના કરી શકે. એક વાર જ્યારે હિન્દુ પક્ષે સંપૂર્ણ સંપત્તિ પર દાવો કર્યો છે, તો પછી સમગ્ર સંરચના અને તેની અંદરની બધી ચીજો (વજૂખાના સહિત) કાનૂની રીતે વિવાદમાં જ છે."