“અંતે તો પ્રેમનો જ વિજય થશે"

કામિની અને ઇકબાલ (નામ બદલ્યા છે)

તે યુવતી લોખંડના કબાટને ટેકો આપીને બેઠી અને પોતાના હાથ પરની મેંદીની ડિઝાઇન તરફ જોયું. તેનાં ચહેરા પર સ્મિત રેલાયું અને તેણે પોતાની નજીક બેઠેલા પુરુષ સામે જોયું. આટલી ભયંકર સ્થિતિમાં પણ તેમણે મેંદી મૂકવાની ઉજવણી નક્કી કર્યું હતું. તેમનાં માટે આ બહુ નાનકડો છતાં ખાસ કાર્યક્રમ હતો.

કામિની (નામ બદલ્યું છે) આખરે ઇકબાલ (નામ બદલ્યું છે) સાથે લગ્ન કરી રહી હતી. અત્યાર સુધી તેમણે ઘણા ઉતાર-ચઢાવ જોયા હતા. રૂમમાં બહુ ઓછા લોકો હાજર હતા. કામિનીની ઇચ્છા હતી કે તેની બહેનની જેમ તેનાં પણ ધામધૂમથી લગ્ન થાય અને ભવ્ય લગ્ન સમારોહ યોજવામાં આવે. પરંતુ હવે બહુ મુશ્કેલ સમય છે તેવું તે કહે છે.

વર્ષા નામની એક યુવાન છોકરીએ મેંદીનું કોન પોતાના હાથમાં લીધું અને કામિની સામે જોયું. તેઓ પહેલી વાર મળી રહ્યાં હતાં.

24 વર્ષીય વર્ષા કુશવા 31 જાન્યુઆરીએ ગ્વાલિયર છોડીને આવી હતી. તે પોતાના ઘરમાંથી બહાર નીકળી અને જોયું કે મોટરસાઇકલ લઇને આવેલો આદિલ તેની રાહ જોઈ રહ્યો હતો. આ મોટરસાઇકલ તેણે એક દુકાનદાર પાસેથી ઉછીની લીધી હતી. આદિલ સતત ત્રણ રાતથી સવારના 6 વાગ્યાથી રાતના 11 વાગ્યા સુધી વર્ષાની રાહ જોતો હતો પણ વર્ષા બહાર નીકળી શકી ન હતી. આદિલે વર્ષા ક્યારેય બહાર આવી શકશે તેની આશા પણ છોડી દીધી હતી, પરંતુ તે દિવસે બપોર પછી તે શાલ ઓઢીને ઘરમાંથી બહાર આવી અને તેઓ ભાગી ગયા.

આદિલ એક ખુરશી પર બેઠો હતો. તે એક કુસ્તીબાજ છે. તે કહે છે કે તેઓ એવા તબક્કે પહોંચી ગયાં હતાં કે તેમણે બંનેએ આત્મહત્યા કરવાનું પણ વિચાર્યું હતું.

તે કહે છે:

વર્ષા હળવું સ્મિત કરે છે. 2017માં વર્ષાએ જ આદિલને લગ્ન માટે દરખાસ્ત કરી હતી.

આ રૂમની અંદર તેઓ સેલ્ફી લેતાં હતાં અને હસતાં હતાં. કોઈએ ગીત ગાવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો. તેઓ તમામ પ્રકારની મુસીબતોનો સામનો કરીને અહીં આવ્યાં હતાં.

દિલ્હીમાં ધનક ફૉર હ્યુમેનિટીની ઑફિસના દરવાજા બહાર એક પોસ્ટર લગાવ્યું છે. તેના પર લખ્યું છેઃ “બળજબરીપૂર્વક થતા લગ્ન એ સંસ્કૃતિ નથી. તે ગુનો છે.”

કાયદો શું કહે છે?

સ્પેશિયલ મૅરેજ ઍક્ટની જોગવાઈઓ પ્રમાણે યુગલે જિલ્લા મૅરેજ ઑફિસરને લેખિતમાં “લગ્નની નોટિસ” આપવી પડે છે. કેટલીક વખત બંને પક્ષ જ્યાં રહેતા હોય તે બે જિલ્લામાં આ નોટિસ આપવી પડે છે. આ નોટિસ એક બુકમાં છપાય છે જે ચકાસણી માટે ખુલ્લી હોય છે. 30 દિવસની અંદર કોઈ પણ વ્યક્તિ ‘ફી ચૂકવ્યા વગર’ આ બુક ચકાસી શકે છે.

જો કોઈ વાંધો ન ઉઠાવે તો 30 દિવસનો ગાળો પૂરો થયા પછી યુગલ લગ્ન કરી શકે છે.
ધનકના સહ-સ્થાપક આસિફ ઇકબાલ કહે છે કે સ્પેશિયલ મૅરેજ ઍક્ટની પોતાની કેટલીક મુશ્કેલીઓ છે. તેમાં નોટિસનો ગાળો ઘણો લાંબો છે તેથી દંપતીઓ ધાર્મિક લગ્ન કરવા પ્રેરાય છે. તેમાં મોટા ભાગે મહિલાએ ધર્મપરિવર્તન કરવું પડે છે.
આવા યુગલો માટે અદાલત જ છેલ્લો આશરો છે. અલાહાબાદ હાઈ કોર્ટે માર્ચ 2018માં શફિન જહાન વિ. અશોકન કેએમ ઍન્ડ ઓર્સ (કુખ્યાત હાદિયા કેસ)નો હવાલો આપ્યો હતો. તે કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, “બંધારણ હેઠળ દરેક વ્યક્તિને સ્વતંત્રતા અને સ્વાયત્તતા પ્રાપ્ત થયેલી છે...સરકાર કે કાયદો કોઈને જીવનસાથીની પસંદગી કરવામાં કોઈ ફરજ પાડી ન શકે. તેમ જ આ અંગે નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતાને મર્યાદિત પણ ન કરી શકે. બંધારણ હેઠળ તે વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના સિદ્ધાંતનો ભાગ છે.”

અનિશા- શિરીષ

દેશની રાજધાનીમાં અમે બીજા એક વિસ્તારમાં પહોંચ્યાં જ્યાં ઘરેથી ભાગી છૂટેલા એક યુગલે ઘરનો દરવાજો ખોલીને માત્ર એટલું જ કહ્યું કે તેઓ ઘરમાંથી બહાર નીકળી શકે તેમ નથી. તેમનું ઍપાર્ટમૅન્ટ વિચિત્ર દેખાતું હતું. તેમાં લોખંડની જાળી લગાવેલી હતી જેના પર બ્રાઉન રંગ કર્યો હતો. આ જાળીથી બારી અને બાલ્કની સુરક્ષિત રીતે ઘેરી લેવાઈ હતી. બે માળના આ સાવ સાધારણ મકાનમાં કિલ્લેબંધી કરવામાં આવી હોય તેવી સ્થિતિ હતી. આમ તો તે ઉત્તર દિલ્હીના કોઈ સામાન્ય મકાન જેવું દેખાતું હતું પરંતુ તેમાં એક યુગલ પોતાનો સમય પસાર કરી રહ્યું હતું. તેમાં યુવાન ઉત્તર પ્રદેશના સહારનપુરનો છે જ્યારે યુવતી વડોદરાની છે.

"છોકરીની લડત"

સપ્ટેમ્બર 2020માં એક દિવસે બપોર પછી કામિની (નામ બદલ્યું છે)એ પોતાના ઘરમાં ત્રણ સૂટકેસ અને એક બૅગ ભરી. તેનાં પરિવારે તેને લેપટૉપ અને ડૉક્યુમૅન્ટ પરત આપ્યા અને ઇકબાલને ફોન કરીને એક ચોક્કસ જગ્યાએ તેને મળવા આવવા કહ્યું. કામિનીએ પોતાના પરિવારના આલ્બમમાંથી કેટલાક ફોટા લેવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ પરિવારે તેને મંજૂરી ન આપી. તેમણે તેને એક પુશ બટન ફોન આપ્યો અને તેનો સ્માર્ટફોન લઈ લીધો.

કામિની કહે છે:

તેના એક બનેવી તેને કારમાં બેસાડીને લઈ ગયા. તેના બીજા એક સ્વજન તેને સ્કૂટરમાં બેસાડીને નિર્ધારિત જગ્યાએ લઈ ગયા. તેને એક કાગળ પર સહી કરવા જણાવાયું જેમાં લખ્યું હતું કે તેનો પરિવાર તેને લગતી તમામ જવાબદારીઓમાંથી મુક્ત થાય છે. ઇકબાલે એક કાગળ પર લખી આપવું પડ્યું કે હવે કામિની તેની જવાબદારી રહેશે. ત્યાર બાદ તેઓ ત્યાંથી જતા રહ્યા.

કોચિંગ સેન્ટરમાં પહેલી વખત મુલાકાત થયાના આઠ મહિના પછી 2017માં કામિનીને લાગ્યું કે તે ઇકબાલ સાથે પ્રેમમાં પડી છે. ત્યાર બાદ તેમણે ફોન પર વાતચીત શરૂ કરી. તેમણે બહુ સાવધ રહેવું પડતું હતું. તેઓ બગીચા અને રેસ્ટોરાંમાં મળતાં. ઇકબાલ કહે છે, “અમારો ધર્મ અમારા ચહેરા પર નથી લખ્યો. પરંતુ અહીં ઉત્તર પ્રદેશની વાત છે અને અમે મુશ્કેલીઓથી વાકેફ છીએ. કોઈને શંકા ન જાય તેનું ધ્યાન રાખવાનું હતું.”

તેઓ ટૂંકા સમય માટે જ મળતાં. સૌપ્રથમ લગ્નનો મુદ્દો કામિનીએ ઉઠાવ્યો હતો. ઇકબાલ હજુ પહેલી નોકરી મળે ત્યાં સુધી રાહ જોવા માંગતા હતા. તેમણે બંનેએ પોતાના પરિવારને સંમત કરવાના હતા. ઇકબાલે જૌનપુરમાં પોતાના પરિવાર સાથે કામિની વિશે વાત શરૂ કરી. તે તેની માતાને કામિનીનાં ફોટા દેખાડતો હતો. ઇકબાલના પિતા મુંબઈમાં બિઝનેસ ચલાવતા હતા.

તે કહે છે, “મારો પરિવાર શિક્ષિત છે અને ઉદારવાદી વિચારો ધરાવે છે. પરંતુ મારી માતાએ ક્યારેય વિચાર્યું ન હતું કે હું એક હિંદુ યુવતી સાથે લગ્ન કરીશ.”

પોલીસ આવી ત્યારે તેમણે કામિનીને પોતાના નિર્ણય વિશે ફરીથી વિચારવા કહ્યું. તેને નારી નિકેતન મોકલવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો. પોલીસે તેના પરિવારને એક ઍફિડેવિટ પર સહી કરવા કહ્યું જેમાં લખ્યું હતું કે તેઓ તેને શારીરિક ત્રાસ નહીં આપે.

કામિનીએ પોલીસ સાથે જ જવાનો આગ્રહ કર્યો. તે જ્યારે પોતાના રૂમમાંથી પોતાની ચીજવસ્તુઓ લઇને પાછી આવી ત્યારે પોલીસ ત્યાંથી જતી રહી હતી. તેણે પોતાના માતાપિતાને સ્પષ્ટ જણાવી દીધું કે તેને ઇકબાલ સિવાય બીજા કોઈની સાથે લગ્ન કરવાની ફરજ પાડવામાં આવશે તો તે પોતાના પતિની હત્યા કરી નાખશે.
તે કહે છે, “મને લાગે છે કે ત્યાર પછી તેમણે હાર માની લીધી. તેમણે મને જે જોઈએ તે બધું પેક કરીને જતા રહેવા કહ્યું.”
ઇકબાલ કહે છે, “મારી માતા ગુસ્સામાં હતી પરંતુ અંતે તે ઢીલી પડી. મારા પિતાએ કહ્યું કે ઠીક છે, મારે હવે લગ્નની તૈયારી કરવી જોઈએ.”

જ્યારે વટહુકમ અમલમાં આવ્યો ત્યારે ઇકબાલનો પરિવાર ઘણો ચિંતિત હતો. તેમણે ઇકબાલને સ્પેશિયલ મૅરેજ ઍક્ટ હેઠળ લગ્ન કરવા જણાવ્યું. તેઓ ઘણા મહિનાથી ધનક સાથે સંપર્કમાં હતા. ત્યાર બાદ સ્થિતિ કપરી થવા લાગી. કામિનીના માતાપિતાએ તેને ધમકાવવાનું શરૂ કર્યું.

તે કહે છે, “તેમને કદાચ પોલીસે ડરાવ્યા હતા. કારણ કે પોલીસ જાણતી હતી કે હું એક મુસ્લિમ પુરુષ સાથે રિલેશનશિપમાં હતી.”

અનિશા અને શિરીષ 13 વર્ષથી એકબીજાના પ્રેમમાં હતાં, પરંતુ 22 જાન્યુઆરીએ તેઓ ફ્લાઇટથી વડોદરાથી દિલ્હી ગયા ત્યારે પહેલી વાર બે કલાક સાથે ગાળ્યાં હતાં. બંનેની ઉંમર 29 વર્ષ છે અને હવે તેઓ દિલ્હીના એક સુરક્ષિત મકાનમાં છે. હું તેમને મળી ત્યારે તેમણે કહ્યું કે તેમની જાણકારી પ્રમાણે અનિશાનો પરિવાર તેની શોધમાં ત્યાં આવ્યો છે.

તેમની કહાણી 2009માં વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીના વર્ગખંડમાં શરૂ થઈ હતી. શિરીષ ગુજરાતીનો વિદ્યાર્થી હતો જ્યારે અનિશા ઇકૉનૉમિક્સ ડિપાર્ટમેન્ટમાં અભ્યાસ કરતી હતી.

શિરીષે ફોન પર જણાવ્યું, “અમારો હિંદીનો ક્લાસ કૉમન હતો”

બે વર્ષ સુધી તેઓ મિત્ર હતા. તેઓ બંને બહુ રૂઢિચુસ્ત પરિવારમાંથી આવતાં હતાં. તેમને બંનેને ગોધરાકાંડ વખતના રમખાણો પણ યાદ છે. તેમને બંનેને ખબર હતી કે આ પ્રકારના પ્રેમનું કેવું પરિણામ આવી શકે છે.

શિરીષ કહે છે,“ગુજરાતમાં આંતરધર્મીય યુગલ હોવું બહુ મુશ્કેલ હોય છે.”

અનિશાએ જ 2011માં શિરીષને જણાવ્યું કે તે તેને પ્રેમ કરતો હોય તો તેને જણાવવું જોઈએ.
શિરીષને કેટલાક પારિવારિક પ્રશ્નો હતા. તેણે અનિશાને જણાવ્યું કે તે સંબંધમાં આગળ વધશે તો તેને છેલ્લે સુધી જાળવી રાખશે.

“હું શિડ્યુલ્ડ કાસ્ટમાંથી આવું છું અને તે મુસ્લિમ છે. અમને ખબર હતી કે અમારાં માટે મુશ્કેલીઓ પેદા થવાની છે.”
2012માં કૉલેજમાંથી ગ્રૅજ્યુએટ થયા બાદ તેઓ જ્વલ્લે જ એકબીજાને મળતાં હતાં.
તેમણે એકબીજાને મળવા માટે પણ ઘણું આયોજન કરવું પડતું. તેઓ એક જાહેર સ્થળ પસંદ કરતા જેથી કોઈને શંકા ન જાય.

“અમે અમારાં ચહેરા પર કપડું વીંટાળીને એકબીજાને મળતાં હતાં,” તે કહે છે. “અમે બહુ ટૂંકા ગાળા માટે મળતાં.”
“અમે મારા ઘરની બહાર બેસતાં અને વાત કરતાં. આ મુશ્કેલ બની રહ્યું હતું કારણ કે અનિશા એવા વિસ્તારમાંથી આવતી હતી જે અત્યંત ખતરનાક હતો.

અનિશાના માતાપિતાએ તેનાં લગ્ન તેનાં મામાના પુત્ર સાથે નક્કી કરી દીધા હતા જેને તબીબી મુશ્કેલીઓ હતી.
“અમે ફોન પર વાત કરતાં. અમે અમારું નામ બદલતાં અને બીજાના ફોન પરથી વાત કરતાં. હું અવાજ બદલીને વાત કરતો જેથી તેના પરિવારને લાગે કે કોઈ છોકરી વાત કરી રહી છે કારણ કે તેઓ ફોન પર પણ નજર રાખતા હતા.”


45શિરીષના પરિવારજનોને તેના પ્રેમસંબંધની ખબર પડી ત્યારે તેમણે તેના માટે છોકરી શોધવાનું શરૂ કરી દીધું. તેમણે પોતાની જ્ઞાતિની એક છોકરી સાથે તેની સગાઈ પણ કરાવી દીધી હતી.
શિરીષ શિડ્યુલ્ડ કાસ્ટનો યુવાન છે. તેને લાગ્યું કે અનિશાના પરિવારને તેની જ્ઞાતિ સામે વાંધો છે.
તે કહે છે, “મારા માતાપિતાએ મને ધમકી આપી કે હું સગાઈ તોડી નાખીશ તો તેઓ કંઈક કરી નાખશે. મેં ગયા નવેમ્બરમાં સગાઈ કરી હતી.”

શિરીષે જે છોકરી સાથે સગાઈ થઈ હતી તેને અનિશા સાથેનાં તેના સંબંધો વિશે જણાવ્યું. આમ છતાં તે છોકરી લગ્ન કરવા માટે તૈયાર હતી. તેમના લગ્ન ફેબ્રુઆરીમાં થવાના હતા અને સમય ઝડપથી વીતી રહ્યો હતો.
ત્યારે શિરીષે બીજા વિકલ્પોની શોધ કરી. તેણે એક વકીલનો સંપર્ક કર્યો અને તેમના લગ્ન માટે ઍફિડેવિટ કરાવવા તેને 25,000 રૂપિયા પણ ચૂકવ્યા. પરંતુ તે વકીલ પાછળ ખસી ગયો.

તે કહે છે, “કોઈ નોટરી મદદ કરવા તૈયાર ન હતા. કોઈ વકીલ અમારી વિનંતી સ્વીકારવા તૈયાર ન હતા. આ આંતરધર્મીય મામલો હતો અને તેઓ કહેતા હતા કે તેમના માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.”

તે સ્ટૅમ્પપેપર ખરીદવા ગયો ત્યારે અનિશાના પરિવારને તેની જાણ થઈ.

તેણે કહ્યું કે, “આંતરધર્મીય લગ્ન વિરોધી જૂથો કદાચ કોર્ટના પ્રાંગણમાં આંટા મારતા હોય છે.”
“અમે ગુજરાતમાં લગ્ન કર્યા હોત તો આખો સમાજ અમારી પાછળ પડી ગયો હોત. અમે દિલ્હીનો ક્યારેય વિચાર કર્યો ન હતો. પરંતુ વકીલે જણાવ્યું કે અમે લગ્ન કરીશું તો ત્યાં રમખાણ ફાટી નીકળશે.”

શિરીષે દિલ્હીની ફ્લાઇટ બૂક કરાવી. તેમણે પોતાનાં માતાપિતાને અને સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનોને જાણ કરી કે તેઓ દિલ્હીમાં છે.

તેમણે કહ્યું, “અમે સુરક્ષિત મકાનમાં જગ્યા મળે તે માટે અરજી કરી અને 29 જાન્યુઆરીએ અહીં આવી ગયાં.”
જોકે, તેમની મુશ્કેલીઓનો અંત નથી આવ્યો.

તે કહે છે, “મારા પાર્ટનરનું બૅન્ક એકાઉન્ટ તેના માતાપિતાએ બ્લૉક કરાવી દીધું છે.” તે કહે છે કે તેઓ એકબીજા પર ઘણો ભરોસો ધરાવે છે.

“વિશ્વાસના કારણે જ અમે ટકી રહ્યા છીએ,” તે કહે છે.

આટલી પરેશાનીઓ વચ્ચે પણ તેઓ એકબીજાની સાથે હોવા બદલ ખુશ છે. વડોદરામાં માત્ર 10થી 15 મિનિટ માટે મુલાકાત થઈ શકતી હતી જે પૂરતી ન હતી.
હવે આ બધું એક સ્વપ્ન સમાન લાગે છે.

અનિશાએ કહ્યું, “પરિસ્થિતિ સુધરે તો અમે ગુજરાત પાછા જઈશું. નહીંતર અમે વિદેશ જતાં રહીશું. અમારામાં પ્રતિભા છે. અમે અમારા જીવનમાં કંઈક કરી દેખાડીશું.”
આ કામચલાઉ જગ્યામાં તેઓ પોતાના માટે એક રૂમ ધરાવે છે. સરકાર દ્વારા તેમને ભોજન આપવામાં આવે છે. હાલમાં તો બધું સારું છે.

અનિશા કહે છે, “પ્રેમમાં બલિદાન આપવું પડે છે.”

શિરીષ કહે છે, “આપણે માનીએ છીએ કે પ્રેમ આંધળો હોય છે, પરંતુ હકીકતમાં નફરત આંધળી હોય છે.”

લેખક: ચિંકી સિંહા
ફોટા: ગોપાલ કુમાર, પુનીત બાર્નાલા