هند قبوات، تنها وزیر زن کابینه سوریه؛ «رنج مردم را می‌بینم، و خود را در برابر دردشان مسئول می‌دانم»

هند قبوات می‌گوید: «در همان روز اول پرسیدم چرا زن‌های بیشتری (در کابینه) نیستند؟»

او وزیر امور اجتماعی و کار سوریه است. تنها زن در کابینه حکومت انتقالی که وظیفه دارد کشور را از مسیر پرسنگلاخ جنگ به سوی صلح هدایت کند.

خشونت فرقه‌ای که هزاران کشته بر جا گذاشته، ماه‌های نخست قدرت گرفتن این دولت را خدشه‌دار کرده و بسیاری از اقلیت‌های سوریه نیروهای دولتی را مقصر می‌دانند.

خانم قبوات که زمانی از رهبران اپوزیسیون در تبعید بود، اذعان می‌کند که حکومت، از زمان ورود نیروهای شورشی به رهبری رئیس‌ جمهور احمد شرع به دمشق در ۸ دسامبر ۲۰۲۴، که به دهه‌ها حکمرانی دیکتاتوری خشن خانواده اسد پایان داد، اشتباهاتی داشته است.

اما تاکید می‌کند که «در دوران گذار، اشتباه پیش می‌آید.»

او همچنین می‌گوید یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات رئیس‌جمهور این بوده که زنان بیشتری را به کابینه منصوب نکرده، هرچند به گفته او، وعده داده شده که این کار انجام خواهد شد.

در کابینه‌ای که بیشتر از یاران نزدیک رئیس‌ جمهور و چند مبارز سابق تشکیل شده، او باید با چالش‌های بزرگی دست و پنجه نرم کند.

در گزارش ویژه‌ای برای برنامه زنان جهان بی‌بی‌سی، همراه هند قبوات شدیم و از نزدیک دیدیم که پروند‌ه‌های او شامل آسیب‌پذیرترین اقشار سوریه می‌شود: یتیمان، بیوه‌ها و خانواده‌های عزادار ده‌ها هزار نفری که در دوران حکومت بشار اسد ناپدید شدند.

یکی دیگر از اولویت‌های فوری او ایجاد شغل و پیدا کردن سرپناه برای میلیون‌ها نفری است که در جریان نزدیک به چهارده سال جنگ داخلی آواره شدند و همچنین کاهش رنج کسانی که از درگیری‌های تازه میان جوامع می‌گریزند.

همه چیز در کشوری ویران و ورشکسته فوریت دارد. ملل متحد می‌گوید ۹۰ درصد مردم سوریه زیر خط فقر زندگی می‌کنند.

در اوایل جنوری، هند قبوات به شهر حلب در شمال رفت تا از پناهگاه‌هایی بازدید کند که هزاران نفر را پس از شعله‌ور شدن درگیری‌ها میان نیروهای دولتی و نیروهای دموکراتیک سوریه به رهبری کردها، که سال‌هاست بر شمال‌شرق سوریه مسلط‌ هستند، در خود جای داده‌اند.

تابستان گذشته، او تلاش کرد کمک‌رسانی به شهری در جنوب را آغاز کند که بیشتر ساکنانش را دروزی‌ها تشکیل می‌دهند. این تصمیم پس از آن گرفته شد که درگیری خونین میان دروزی‌ها، بدوی‌ها و نیروهای دولتی سوریه آن را ویران کرده بود.

او همچنین با خانواده زنی علوی، که خانواده بشار اسد نیز ازاعضای آن اقلیت هستند، تماس گرفت، زنی که مردان مسلح با لباس نظامی را به تجاوز متهم کرده بود.

برخی می‌گویند خانم قبوات می‌توانست بیشتر برای ترمیم شکاف‌های میان جوامع مختلف سوریه تلاش کند.

وقتی می‌پرسم آیا حکومت در واکنش به خشونت‌های فرقه‌ای اشتباهاتی مرتکب شده، پاسخ می‌دهد: «در دوران گذار، در دوران پس از درگیری، اشتباه پیش می‌آید. هیچ‌ کس از این وضعیت خوشحال نیست، از جمله رئیس‌جمهور.»

اما تاکید می‌کند که هیئت تحقیقی تشکیل شده و اکنون «بسیاری از کسانی که مرتکب این جنایت‌ها شدند، در زندان هستند.»

درک نحوه ساختن اعتماد و صلح، بخش بزرگی از زندگی حرفه‌ای او را شکل داده است. هند قبوات، که در دانشگاه‌هایی در سوریه، لبنان، کانادا و ایالات متحده تحصیل کرده، وکیل و مذاکره‌کننده‌ای است که در جریان جنگ داخلی نقش برجسته‌ای در اپوزیسیون در تبعید داشت.

در میان ابزارهایی که در اختیار دارد، تیزترین سلاح او گفت‌وگوست.

او می‌گوید: «بعد از پنجاه سال دیکتاتوری زمان می‌برد تا مردم بگویند به تو اعتماد داریم.» و تاکید می‌کند که اعتماد باید هم «میان مردم» و هم میان «مردم و دولت» شکل بگیرد.

ما همراه او به مرکز ولایت ادلب در شمال‌غربی سوریه سفر می‌کنیم، جایی که پیش‌تر پایگاه اصلی نیروهای هیئت تحریر شام به رهبری احمد شرع بود.

او در دوران جنگ داخلی در اینجا با سازمان زنان‌ محور «تستقل» که خودش بنیان‌گذارش بود، کار می‌کرد. نام این سازمان از عربی تقریبا به معنای «استقلال‌ یافتن» است که فلسفه او برای ساخت سوریه جدید را نیز بازتاب می‌دهد.

در تالاری روشن و پرجمعیت، زنانی از پیر و جوان، و نیز تعدادی مرد، از سراسر سوریه گرد آمده‌اند تا پایان نظم پیشین را جشن بگیرند و برای تقویت نقش زنان در همه سطوح تصمیم‌گیری راهبرد تعیین کنند.

برای هند قبوات، این ماجرا به معنای پذیرفتن مسئولیت است.

در انتخابات غیرمستقیم اخیر برای پارلمان انتقالی، یا مجلس خلق، حتی یک زن هم از ادلب انتخاب نشد. در مجموع تنها ۴ درصد کرسی‌ها به نامزدهای زن رسید.

او زنان حاضر را سرزنش می‌کند و می‌گوید: «باید متحد می‌شدید و با تفکر سیاسی هوشمندانه کاری می‌کردید که دست‌‌کم یکی دو زن انتخاب شوند.»

می‌شد انرژی جاری در سالن را حس کرد. زنانی با بیان شیوایی سخن می‌گفتند، برخی روسری‌های سفت و محکم به سر داشتند، برخی چادر کامل پوشیده بودند، و برخی از جمله هند قبوات بدون حجاب بودند.

این همیشه چهره زنانه سوریه بوده است. جامعه‌ای که اغلب به عنوان موزاییکی از سنت‌ها و آیین‌های گوناگون توصیف می‌شود. نگرانی‌های اولیه درباره تحمیل قوانین سخت‌گیرانه‌تر اسلام‌گرایانه از سوی احمد شرع و هوادارانش، که به تفسیری سخت‌گیرانه از اسلام سنی پایبندند، در بیشتر موارد به واقعیت نپیوسته، اما برای برخی هنوز دغدغه وجود دارد.

احمد شرع، که پیش‌تر از رهبران القاعده‌ و بود سپس از آن جدا شد، اکنون لباس نظامی را کنار گذاشته و دریشی شیک به سبک غربی می‌پوشد و خود را چهره‌ای عمل‌گرا معرفی می‌کند.

هند قبوات می‌گوید: در همان روز نخست که رئیس‌ جمهور حکومتش را در مارچ سال گذشته معرفی کرد، به او اطمینان داده شد که زنان بیشتری منصوب خواهند شد. او می‌افزاید: «او گفت: به آنجا می‌رسیم، ما در دوران گذاریم.»

هرگونه اشاره به این‌ که حضورش در حکومت فقط جنبه نمایشی دارد، با واکنشی قاطع مواجه می‌شود.

او می‌گوید: «حضور من تزئینی نیست. هنگام انجام وظیفه، احساس نمی‌کنم زنم یا مسیحی‌ام. احساس می‌کنم شهروند سوریه‌ام... لحظه‌ای که احساس کنم اقلیتم یا زنم، مشروعیتم را از دست می‌دهم.»

در کنفرانس ادلب، نشانه‌ای ناگهانی از تغییرات اجتماعی دیده می‌شود. گروهی از زنان جوان پرشور که هم‌زمان با هم حرف می‌زنند، هند قبوات را احاطه می‌کنند. دانش‌آموزان سابق او در کلاس‌های تستقل جزو آنها هستند.

یکی از آن‌ها به نام سوار می‌گوید: «ما داریم ماموریتی را که او به ما آموخت پیاده می‌کنیم و تلاش می‌کنیم مهارت بیشتری کسب کنیم تا آماده باشیم.»

خانم قبوات با تحسین واکنش نشان می‌دهد. دختر دیگری به نام غفران انگشتش را برای تاکید تکان می‌دهد و می‌گوید: «یا باید در فضایی باشیم که همه قدرت تصمیم‌گیری در دست‌مان باشد، یا اصلا در آن فضا نباشیم.»

حتی در ادلب عمیقا محافظه‌کار نیز، زنان نسل قبل در دوران جنگ در جامعه مدنی نقش رهبری داشتند.

احلام رشید، زنی با صدایی آرام و اعتماد به‌ نفس بالا، اکنون مدیر امور اجتماعی در دولت محلی است.

او تقریبا یک دهه پیش، در سال ۲۰۱۷، با فعالیت‌هایش برای ترویج حقوق زنان به فهرست «۱۰۰ زن» بی‌بی‌سی راه یافت.

احلام رشید می‌گوید زنان در دوران جنگ داخلی «در چندین بخش از جمله سیاست، امداد رسانی، آموزش و بهداشت، نقش رهبری داشتند». بسیاری از آن‌ها نان‌آور اصلی خانواده‌هایشان بودند و هنوز هم هستند.

ما به اردوگاهی از چادرها در زمین بایری در حاشیه شهر می‌رویم، جایی که واقعیت گفته‌های احلام رشید درباره بزرگ‌ترین چالش زنان سوریه نمایان می‌شود.

این اردوگاه، مانند بی‌شمار اردوگاه دیگر در سراسر کشور، میزبان میلیون‌ها سوری است که خانه‌های‌شان هنوز کاملا ویران است.

هند قبوات با مردان عبایی‌پوش و کت‌ و شلوارپوش که در صف ایستاده‌اند به‌طور مختصر احوال‌پرسی می‌کند، سپس مستقیم به سوی گروهی از کودکان خندان و زنان منتظر می‌رود، بیشترشان چادرهای مشکی بر تن دارند.

کلاه پشمی مایل به قهوه‌ای که روی موهای قهوه‌ای رنگش کشیده، شاید اشاره‌ای باشد به سرمای زمستان و آداب محافظه‌کارانه‌تر.

در مسجدی ساخته شده از چادر، روی زمین می‌نشیند و به فهرستی از درد و رنج‌های زنانی اغلب بیوه گوش می‌دهد که بی‌هیچ کمکی در فقر و درد زندگی می‌کنند.

باز هم هند قبوات موضوع را به آن‌ها بازمی‌گرداند و می‌پرسد چه کسی دوست دارد آموزش ببیند تا صنایع‌دستی برای فروش در بازارهای جهانی تولید کند. موجی از دست‌ها بالا می‌رود.

سپس حرکت می‌کند، رهبری یک «قطار لوکوموتیو» را بر عهده می‌گیرد که کودکان خوشحال به دنبال او صف بسته‌اند و در مسیر حرکتش شوخی و شادی و حتی اندکی امید می‌پراکند اما نه کمک واقعی‌ که آنها از سر استیصال به آن نیاز دارند.

بعدتر، از او می‌پرسم به مردی که گلایه داشت تمام عمرش را در صفوف اپوزیسیون گذرانده ولی هنوز در چادر زندگی می‌کند، چه گفت.

می‌گوید: «البته که حق دارند.» سپس تامل می‌کند: «دردشان را حس می‌کنم.» او بر نیاز فوری به «تلاشی متحد از سوی جامعه جهانی» تاکید می‌کند.

وقتی اشاره می‌کنم که برخی اهداکنندگان می‌گویند دولت باید با سرعت بیشتری نظام حقوقی تازه‌ای برقرار کند و شفافیت بیشتری نشان دهد، با لحنی تند پاسخ می‌دهد: «البته که حق با آنها نیست.»

او می‌افزاید: «ما کشوری را به ارث بردیم که کاملا نابود شده بود و داریم روی قوانینی کار می‌کنیم که کشور را نوسازی و بازسازی کند. بنابراین زمان می‌برد.»

لحنش حتی قاطع‌تر می‌شود وقتی از گزارش‌هایی می‌پرسم که می‌گویند حلقه نزدیک به احمد شرع با گرفتن اختیار انتصاب معاونان از وزرا، در حال تشکیل دولتی در سایه هستند.

هند قبوات قاطعانه اعلام می‌کند: «همان لحظه‌ای که ببینم نمی‌توانم معاون خودم را انتخاب کنم و آزادی طراحی راهبرد خودم را ندارم، دیگر اینجا نخواهم بود. هیچ‌ کس مرا کنترل نمی‌کند.»

او می‌افزاید: «احمد شرع نمی‌تواند فقط به یک جناح تکیه کند» و هشدار می‌دهد: «اگر او شمول‌گرا نباشد و افراد مختلفی را وارد دولت نکند... ما دوام نخواهیم آورد.»

سوریه پس از بشار اسد صدها میلیون دالر کمک از کشورهای مختلف دریافت کرده است.

فشار دولت امریکا با حمایت شخصی دونالد ترامپ به کاهش تحریم‌های فلج‌کننده انجامیده است.

اما بانک جهانی برآورد می‌کند که برای بازسازی چشم‌انداز ویران‌شده سوریه، دست‌کم ۲۰۰ میلیارد دالر نیاز است. برخی اهداکنندگان به دلیل بی‌ثباتی در کشور و منطقه، از جمله حملات مکرر اسرائیل به همسایه‌اش، مردد هستند.

اسرائیل می‌گوید با تهدیدات احتمالی از سوی گروه‌های شبه‌نظامی سوریه مقابله می‌کند.

در حالی‌ که در سالن نشیمن خوش‌منظره هند قبوات نشسته‌ایم، میان قاب‌های عکس خانوادگی و پرچم‌های جدید سوریه، آرامش و اعتماد به نفس همیشگی‌اش برای لحظه‌ای فرو می‌ریزد.

او می‌گوید: «رنج مردم را می‌بینم... و خود را در برابر دردشان مسئول می‌دانم.» و اشکش را پاک می‌کند.

خانم قبوات می‌افزاید تنها زمانی که از خود می‌پرسد «چرا این کار را کردم؟» وقتی‌ است که احساس می‌کند منابع لازم برای کمک به مردم را ندارد.

ناگهان صدایی از پشت در می‌آید. هیئت دیگری در انتظار دیدار است.

هند قبوات با عزم می‌گوید: «خلاص، اشک بس است.»

او ادامه می‌دهد: «امروز روز دیگری‌ است و باید دوباره سر کار برگردم!»