از خبرنگاری تا جهادی مسلح؛ عزام چگونه سخنگوی «شاخهٔ خراسان داعش» شد؟

هفت ماه پس از بازداشت، ابتدا ملل متحد و حالا حکومت پاکستان تایید کرده‌اند که نیروهای امنیتی پاکستان سلطان‌عزیز عزام، یکی از چهره‌های شناخته‌شدهٔ شاخهٔ خراسان گروه داعش، را بازداشت کرده‌اند. پیش از این هم عزام چند بار در صدر خبرها قرار گرفته بود.

بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی افغانستان مسیر زندگی او را از آغاز، به‌ویژه پیوستن عزام به گروه جهادی را بررسی کرده است.

عزام ۴۷ ساله، در ولسوالی بتی‌کوت ننگرهار به دنیا آمد. او در دانشگاه ننگرهار در رشتهٔ شرعیات تحصیل کرده، اما برخلاف رشتهٔ دانشگاهی‌اش به خبرنگاری روی آورد. در جلال‌آباد یک دورهٔ کوتاه‌مدت خبرنگاری را گذراند و خیلی زود با خواندن داستان‌های بلند در نیمه‌شب در رادیوهای محلی، صدایی آشنا برای شنوندگان شد.

او در رادیو داستان‌های نسیم حجازی را می‌خواند که بیشترشان دربارهٔ جنگ و نبرد بود.

دو خبرنگار محلی که او را از نزدیک می‌شناختند، به بی‌بی‌سی گفتند که «عزام بسیار آرام بود، ریش کوتاه داشت و موهایش را به یک سمت شانه می‌کرد. با خبرنگاران رفت‌وآمد داشت، اخلاق اجتماعی خوبی داشت و شوخ‌طبع بود.»

اما در سال ۲۰۱۵، دوستان نزدیکش زمانی شگفت‌زده شدند که صدای عزام از رادیوی «خلافت غژ» (صدای خلافت) شنیدند. این ایستگاه اف‌اِم وابسته به داعش بود که در چند ولسوالی ننگرهار پخش می‌شد. عزام که پیش‌تر داستان و شعر می‌خواند، حالا از یک استودیوی نامعلوم مردم را به مرگ تهدید می‌کرد.

او سال‌ها در شهر پرجمعیت جلال‌آباد زندگی کرده بود و شمارهٔ تماس بسیاری از مقام‌های دولتی و چهره‌های مشهور را در اختیار داشت.

چند تن از همکاران سابقش گفتند که پس از آن، شمارهٔ خود را تغییر دادند، چراکه عزام گاهی تماس می‌گرفت و می‌خواست با دوستان قدیمی‌اش همچنان در ارتباط باشد. اما آنها می‌گویند: «هم از او می‌ترسیدیم و هم از حکومت.» برخی خبرنگاران در ننگرهار می‌گویند که او اخبار و اطلاعات مربوط به فعالیت‌هایش را هم به آن‌ها روان می‌کرد.

یکی از خبرنگاران که نخواست نامش در این گزارش برده شود به بی‌بی‌سی گفت: «در زمان پوشش خبرهای مربوط به داعش، گاهی از طرف عزام تهدید تلفنی دریافت می‌کرد.»

همکاران سابقش به بی‌بی‌سی گفتند که پس از عملیات گستردهٔ حکومت پیشین افغانستان و گاه طالبان در ولسوالی‌های اچین، نازیان، بتی‌کوت و پچیراگام، رادیوی «صدای خلافت» نیز خاموش شد.

اعلام مرگ، اما بازگشت دوباره

در ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ نیروهای ناتو در افغانستان اعلام کردند که سلطان‌عزیز عزام را دو روز پیش‌تر در ننگرهار کشته‌اند. در خبرنامه ناتو آمده بود که او در ولسوالی پچیراگام هدف حملهٔ هوایی قرار گرفته است. این دوره مصادف با زمانی بود که داعش در بسیاری از مناطق ننگرهار حضور فعال داشت. حدود یک سال پیش از آن نیز آمریکا «مادر بمب‌ها» را در اچین انداخته بود که گفته می‌شد پناهگاه‌های داعش را هدف قرار داده است.

اما دو و نیم سال پس از اعلام مرگ او، عزام دوباره ظاهر شد.

در ۲۶ آگست ۲۰۲۱، او به‌نمایندگی از داعش خراسان، مسئولیت حملهٔ انتحاری نزدیک میدان هوایی کابل را بر عهده گرفت؛ حمله‌ای که جان دست‌کم ۱۷۰ افغان و ۱۳ سرباز آمریکایی را گرفت و ۱۵۰ نفر را زخمی کرد.

در همان سال، کتابی به نام «د پېچومو لاروی» (رهروِ راه‌های پیچیده) به نام او منتشر شد که در آن دربارهٔ ساختار گروه و فعالیت‌های داعش خراسان در منطقه توضیح داده شده است.

در فهرست جهانی تروریسم

در اپریل ۲۰۲۳، ملل متحد سلطان عزیز عزام را در فهرست جهانی تروریسم قرار داد. در گزارش این سازمان آمده است:

«عزام به‌عنوان سخنگوی داعش خراسان نقش مهمی در ترویج ایدئولوژی جهادی خشونت‌بار، ستایش از اقدامات تروریستی و توجیه آنها داشته است. تجربهٔ او به‌عنوان خبرنگار، باعث شد که پیام‌رسانی گروه مؤثرتر شود و نفوذ این گروه میان هوادارانش افزایش یابد. سخنان و فعالیت‌های تبلیغاتی او باعث جذب افراد و تشویق به انجام حملات تروریستی شده است.»

دو کارشناس که فعالیت‌های داعش خراسان را دنبال می‌کنند، به بی‌بی‌سی گفتند که عزام مدیریت شبکهٔ رسانه‌ای «مؤسسه العزائم» را نیز برعهده داشت؛ شبکه‌ای که مسئولیت انتشار محتواهای رسانه‌ای داعش خراسان را بر عهده داشت و به فارسی، پشتو، ازبیکی و حتی تاجیکی محتوا تولید می‌کرد.

مجلات و پیام‌های داعش خراسان عمدتاً از طریق کانال تلگرام و شبکهٔ ایکس (توییتر سابق) با نام‌های جعلی منتشر می‌شوند.