صدها مورد تازه اچ‌آی‌وی و ۱۳ هزار مبتلا؛ افغانستان با چالش پنهان ایدز روبه‌روست

تازه‌ترین آمار نشان می‌دهد که از آغاز سال ۲۰۲۵ تا پایان اکتوبر، بیش از ۸۲ هزار نفر در افغانستان آزمایش خون داده‌اند و ۳۰۰ مورد جدید اچ‌آی‌وی شناسایی شده است.

در حالی که بر اساس تخمین‌های جهانی حدود ۱۳ هزار نفر در کشور با این ویروس زندگی می‌کنند. اختلاف میان آمار ثبت‌شده و برآوردهای بین‌المللی نشان می‌دهد که احتمالا بخش زیادی از مبتلایان هنوز شناسایی نشده‌اند و خطر گسترش بیماری جدی است.

همزمان با روز جهانی مبارزه با ایدز، وزارت صحت عامهٔ حکومت طالبان در کابل نشستی برگزار کرد تا وضعیت اچ‌آی‌وی/ایدز و نیازهای فوری پیش‌گیری، تشخیص و درمان این بیماری را بررسی کند. نشست امروز(۱ دسمبر - ۱۰ قوس) فرصتی بود تا مقام‌های وزارت و نمایندگان نهادهای بین‌المللی درباره اقدامات کنونی و کاستی‌های موجود گفت‌وگو کنند.

اگرچه شیوع این بیماری در جمعیت عمومی پایین است، اما گروه‌های پرخطر، از جمله معتادان تزریقی و زندانیان، همچنان در معرض خطر قرار دارند و بسیاری از مبتلایان هنوز شناسایی نشده‌اند. این وضعیت افغانستان را با چالشی پنهان اما جدی روبه‌رو کرده و ضرورت اقدامات فوری را نشان می‌دهد.

عبدالرحمان شیرین‌دل، آمر برنامه ملی کنترل ایدز، امراض ساری و هپاتیت، در این نشست گفت که خدمات پیشگیری، تشخیص و تداوی در هشت ولایت کشور از سوی مراکزی ارائه می‌شود که با حمایت «گلوبل فند» و برنامهٔ انکشافی ملل متحد فعالیت دارند. او تأکید کرد که تشخیص زودهنگام و دسترسی به مراکز صحی یکی از مهم‌ترین نیازها در مقابله با این بیماری است.

قاری عبدالولی صدیقی، معاون مالی و اداری وزارت صحت عامه، بخش اصلی سخنان خود را به کمبود آگاهی عمومی اختصاص داد. او گفت که اچ‌آی‌وی معمولاً به دلیل «نبود آگاهی کافی» از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود و اگر مردم بدانند این بیماری چگونه انتقال می‌یابد، می‌توانند از خود محافظت کنند. او گفت: «جلوگیری قبل از معالجه آغاز می‌شود. اگر ما پیش از مبتلا شدن به مردم آگاهی بدهیم، آن‌ها می‌توانند خود را مصئون نگه دارند.»

او افزود که رساندن پیام‌های آگاهی‌دهی به مناطق دورافتاده از اولویت‌های وزارت صحت عامه است، زیرا در بسیاری از این مناطق دسترسی مردم به خدمات صحی محدود است و خطر انتقال بیماری بیشتر است.

در ادامهٔ نشست، دینا پاتل، مدیر پروژه اچ‌آی‌وی در برنامهٔ انکشافی ملل متحد، گفت که طبق تخمین‌های جهانی، حدود ۱۳۰۰۰ نفر در افغانستان با این ویروس زندگی می‌کنند، اما تنها بخشی از این افراد شناسایی شده‌اند و بسیاری از مبتلایان از وضعیت خود بی‌خبرند. او توضیح داد که بیشتر موارد مثبت در میان افراد معتاد به مواد مخدر که از سرنگ مشترک استفاده می‌کنند و زندانیان ثبت شده است.

به گفتهٔ او، اکنون حدود ۱۶۰۰ بزرگسال و کودک تحت درمان قرار دارند و از سال ۱۹۸۹، زمانی که نخستین مورد اچ‌آی‌وی در افغانستان ثبت شد، تاکنون چهارصد نفر جان خود را از دست داده‌اند.

خانم پاتل گفت که «هر روز بیماران جدید تشخیص می‌شوند» و اگر سرمایه‌گذاری در تشخیص و درمان ادامه یابد، می‌توان از گسترش این بیماری جلوگیری کرد.

یکی از چالش‌های اصلی که در نشست امروز به آن اشاره شد کمبود مراکز تشخیص و درمان است. داکتر حیدرخان حیدر، رئیس طب وقایوی وزارت صحت عامه، گفت که مراکز تست در افغانستان محدود است و برای کنترول گسترش بیماری، لازم است این خدمات در سراسر کشور گسترش یابد. او تأکید کرد که «تشخیص نخستین قدم» در مبارزه با اچ‌آی‌وی است و بدون دسترسی گسترده به تست، نمی‌توان روند انتقال بیماری را مهار کرد.

اگرچه آمار رسمی نشان می‌دهد که شیوع اچ‌آی‌وی در میان جمعیت عمومی افغانستان تنها حدود یک‌دهم درصد است و در ظاهر پایین به نظر می‌رسد، اما کارشناسان می‌گویند این رقم نباید باعث بی‌توجهی شود. آنان هشدار می‌دهند که گروه‌هایی مانند معتادان تزریقی و زندانیان، بیشتر از دیگران در معرض خطر قرار دارند و کاهش برنامه‌های پیش‌گیری و خدمات کاهش آسیب در سال‌های اخیر، احتمال گسترش بیماری را افزایش داده است.

نبود آگاهی عمومی، دسترسی محدود به خدمات صحی، ترس از مراجعه به مراکز درمانی و انگ اجتماعی از عوامل دیگری است که باعث شده بسیاری از مبتلایان از وضعیت خود آگاه نباشند و همین موضوع کنترل بیماری را دشوارتر می‌کند.

وزارت صحت عامه اعلام کرده است که اکنون هشت مرکز درمانی ویژه بیماران ایدز و ۶۱ مرکز تشخیص اچ‌آی‌وی در کشور فعال است و برنامه‌هایی برای آگاهی‌رسانی در مناطق دورافتاده آغاز شده است. با این حال، گزارش‌های نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد که خدماتی مانند توزیع سرنگ پاک و درمان جایگزین برای معتادان از سال‌های اخیر کاهش یافته و این کاهش می‌تواند سرعت انتقال بیماری را در میان گروه‌های پرخطر افزایش دهد.

در کنار نگرانی‌ها، نمونه‌هایی از موفقیت نیز وجود دارد. نهادهای بین‌المللی می‌گویند کسانی که به‌موقع تشخیص داده شده و درمان را آغاز کرده‌اند، دوباره به زندگی عادی برگشته‌اند.

برنامهٔ انکشافی ملل متحد داستان فردی بنام احمد و همسرش را در سایت خود منتشر کرده که با وجود زندگی با اچ‌آی‌وی، پس از دریافت درمان مناسب، امروز در سلامت هستند و زندگی عادی دارند.

ملل متحد می‌گوید این نشان می‌دهد که اچ‌آی‌وی اگر به موقع تشخیص داده شود، «به معنای پایان زندگی نیست».

با وجود این نمونه‌های امیدبخش، چالش‌های اصلی همچنان پابرجاست. محدودبودن مراکز تشخیص و درمان، کاهش خدمات کاهش آسیب، نبود آگاهی عمومی، دسترسی کم زنان و گروه‌های آسیب‌پذیر به خدمات صحی، و انگ اجتماعی از مشکلاتی هستند که افغانستان برای مهار این بیماری با آن روبه‌رو است. نهادهای بین‌المللی وضعیت کنونی را «اپیدمی در حال رشد» توصیف کرده‌اند و هشدار داده‌اند که اگر برنامه‌های پیش‌گیری تقویت نشود، شمار مبتلایان ممکن است در سال‌های آینده افزایش یابد.

مقام‌های وزارت صحت عامه تأکید می‌کنند که برنامه‌های آگاهی‌دهی و پیشگیری ادامه خواهد یافت و تلاش می‌شود خدمات تشخیص و درمان در مناطق بیشتری فراهم شود. آنان امیدوارند که با همکاری نهادهای بین‌المللی و افزایش آگاهی مردم، بتوان از گسترش این بیماری جلوگیری کرد. در همین حال، کارشناسان می‌گویند که شکستن تابوی صحبت دربارهٔ اچ‌آی‌وی و افزایش دسترسی به خدمات صحی، برای جلوگیری از گسترش این بیماری در افغانستان ضروری است.