راه حیاتی تجاری افغانستان باز می‌ماند؛ امریکا معافیت بندر چابهار ایران را تمدید کرد

وزارت خارجه هند روز پنجشنبه (۸ عقرب ۱۴۰۴) تأیید کرد که دولت ایالات متحده به دهلی‌ معافیتی شش‌ماهه از تحریم‌ها را برای تداوم فعالیت‌هایش در بندر چابهار ایران، واقع در سواحل خلیج عمان، داده است.

رَندهیر جیسوال، سخنگوی وزارت خارجه هند، در یک نشست خبری اعلام کرد که «ایالات متحده، معافیتی شش‌ماهه از تحریم‌های امریکا برای استفاده از بندر چابهار را به هند اعطا کرده است.»

انتشار این خبر از بالا گرفتن تنش‌های دیپلماتیک بین طرفین را که پس از تصمیم ماه گذشته‌ امریکا مبنی بر لغو کامل معافیت‌های تحریمی این بندر استراتژیک آغاز شده بود، اکنون جلوگیری کرده است.

چرا بندر چابهار از سوی امریکا تحریم شد؟

ماجرا از زمانی آغاز شد که ماه گذشته حکومت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا، در راستای سیاست «فشار حداکثری» برای منزوی‌ کردن ایران، گفت که معافیت صادر شده در سال ۲۰۱۸ برای بندر چابهار لغو خواهد شد. این معافیت که بر اساس «قانون آزادی و مقابله با گسترش سلاح‌های هسته‌ای ایران» (IFCA) صادر شده بود، به شرکت‌های هندی اجازه می‌داد تا بدون نگرانی از تحریم‌های امریکا، به توسعه زیرساخت‌های بندر چابهار و همچنین انتقال محموله‌های بشردوستانه و بازسازی افغانستان از طریق این بندر بپردازند.

حکومت امریکا ضرب‌الاجل ۲۹ سپتمبر ۲۰۲۵ را برای پایان کامل این فعالیت‌ها تعیین کرده بود. این اقدام باعث شد تا عملیات شرکت دولتی هند، India Ports Global Ltd (IPGL)، که سال گذشته یک قرارداد ۱۰ ساله برای بهره‌برداری از ترمینل‌های بندر چابهار به ارزش ۳۷۰ میلیون دالر امضا کرده بود، با ابهامات جدی مواجه شود. به گزارش رسانه‌های هندی در پی این تحولات، مقامات دولت هند که از اعضای هیئت مدیره این شرکت بودند، برای این که در فهرست تحریم‌های امریکا، قرار نگیرند، «به گونه موقت» استعفا داده بودند.

اهمیت حیاتی چابهار برای هند

بندر چابهار برای هند اهمیت حیاتی و راهبردی دارد. این بندر برای دهلی‌ «دروازه‌ای» به افغانستان است، و از آنجا به کشورهای آسیای مرکزی و حتی شرق روسیه. با استفاده از کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC)، هند می‌تواند محموله‌های تجاری خود را با دور زدن مسیرهای زمینی پاکستان، به این مناطق پرسود منتقل کند. این مسیر همچنین برای ارسال کمک‌های بشردوستانه به افغانستان محصور در خشکی، بسیار حیاتی است و حکومت طالبان نیز علاقه خود را به استفاده مؤثر از این بندر اعلام کرده است.

چرا چابهار برای افغانستان مهم است؟

تحلیل

فرهاد محمدی، بی‌بی‌سی

وابستگی تاریخی افغانستان محصور در خشکی به مسیرهای زمینی پاکستان، همواره زیر سایه تنش‌های سیاسی میان کابل و اسلام‌آباد بوده است. پس از درگیری‌های اخیر میان نیروهای حکومت طالبان و پاکستان، تمام مسیرهای تجاری زمینی میان دو کشور همچنان مسدود هستند. اگر معافیت امریکا در بندر چابهار تمدید نمی‌شد افغانستان تقریبا تمام راه‌های تجاری منتهی به آب‌های آزاد جنوب را از دست می‌داد.

بندر چابهار تنها مسیر ترانزیتی قابل‌اعتماد برای افغانستان است که این امکان را می‌دهد تا پاکستان را دور بزند و به آب‌های آزاد متصل شود. مقامات اتاق تجارت و صنایع افغانستان چندی قبل به بی‌بی‌سی گفتند که افغانستان سالانه بیش از ۶۰۰ میلیون دالر صادرات به هند دارد که با توجه به اقتصاد کوچک حکومت طالبان رقم قابل‌توجهی محسوب می‌شود. بیشتر این صادارت از طریق چابهار صورت می‌گیرد. این بندر بخشی از طرح گسترده‌تر دهلیز بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب (INSTC) است و به کابل کمک می‌کند تا با کشورهای آسیای مرکزی و روسیه پیوندهای تجاری قوی‌تری برقرار کند.

بر اساس آمار منتشر شده از سوی وزارت تجارت و صنعت هند، ارزش کل تجارت دوجانبه میان افغانستان و هند در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ (که معمولا از ۱ اپریل تا ۳۱ مارچ است) ۱.۰۰۸۷ میلیارد دالر بوده است. در این دوره، واردات هند از افغانستان (عمدتا محصولات زراعتی و میوهٔ خشک) ۶۸۹.۸۱ میلیون دالر و صادرات هند به افغانستان ۳۱۸.۹۱ میلیون دالر بوده است.

چابهار به عنوان یک دهلیز بشردوستانه برای ارسال محموله‌های حیاتی مانند گندم از هند به افغانستان، به‌ویژه پس از تحولات ۲۰۲۱، نقش مهمی ایفا کرده است. تداوم فعالیت در این بندر، ثبات نسبی را در قیمت کالاهای وارداتی افغانستان حفظ می‌کند و وابستگی این کشور را به یک مسیر انحصاری کاهش می‌دهد.

مذاکرات فشرده و چشم‌انداز آینده بر سر چابهار

معافیت شش‌ماهه اخیر، که پس از «مذاکرت فشرده دیپلماتیک میان هند و امریکا» به دست آمد، تنها یک راه‌حل موقت است. هند همچنان در حال مذاکره با واشنگتن برای نهایی کردن یک توافق تجاری بزرگ است و تلاش می‌کند تا این تمدید موقت را به یک معافیت دائم تبدیل کند. وزارت خارجه هند گفته است که مذاکرات با طرف امریکایی برای نهایی شدن توافق تجاری همچنان ادامه دارد.