قویترین زلزلههای جهان کدام بودهاند و چرا میتوانند باعث سونامی شوند؟
منبع تصویر، Kamchatka of Geophysical Survey/Anadolu via Getty Images
زمینلرزهای که صبح چهارشنبه در نزدیکی شبهجزیره کامچاتکا در روسیه با بزرگی ۸/۸ رخ داد، یکی از قویترین زلزلههایی است که تاکنون ثبت شده است.
این زمینلرزه ساعت ۱۱:۲۵ به وقت محلی روی داد و باعث ایجاد امواج سونامی و صدور دستور تخلیه در مناطقی از روسیه، آمریکا، ژاپن و سراسر اقیانوس آرام شد.
شدیدترین زلزلههایی که تاکنون ثبت شدهاند کدامند و چرا میتوانند موجب سونامی شوند؟
قویترین زمینلرزهها
از سال ۱۹۰۰، یعنی حدودا زمانی که لرزهنگاری مدرن آغاز شد، تنها پنج زمینلرزه قویتر از زلزله نزدیک ساحل روسیه به بزرگی ۸/۸ ثبت شده است.
شدیدترین زمینلرزه ثبتشده در تاریخ، زلزله ۱۹۶۰ والدیویا در شیلی با بزرگی ۹/۵ بوده است. به گزارش سازمان زمینشناسی آمریکا، این زمینلرزه باعث کشته شدن ۱۶۵۵ نفر و بیخانمان شدن حدود دو میلیون نفر شد.
زمینلرزه نزدیک شبهجزیره کامچاتکا در روسیه، قویترین زلزله ثبتشده از زمان زمینلرزه بزرگ توهوکو در ژاپن در سال ۲۰۱۱ است که موجب سونامی ویرانگری شد و به فاجعه هستهای فوکوشیما انجامید.
در سال ۱۹۵۲ نیز زمینلرزهای با بزرگی ۹ در همین منطقه در نزدیکی شبهجزیره کامچاتکا رخ داد.
به گفته سازمان زمینشناسی آمریکا، این زمینلرزه «سونامی عظیمی ایجاد کرد که به هاوایی برخورد کرد و بیش از یک میلیون دلار خسارت به بار آورد.»
پیش از زلزله روز چهارشنبه، زمینلرزههای دیگری با بزرگی ۸/۸ در سواحل شیلی در سال ۲۰۱۰ و اکوادور در سال ۱۹۰۶ ثبت شده بودند.
زلزله کامچاتکا چه پیامدهایی داشت؟
به گفته مقامهای محلی، اندکی پس از وقوع زمینلرزه، امواجی به ارتفاع ۴ متر بندر و یک تاسیسات فرآوری ماهی را در شهر سورو-کوریلسک روسیه زیر آب برد.
در ژاپن، موج سونامی به ارتفاع ۱/۳ متر به استان شمالی ایواته رسید. به گزارش سازمان هواشناسی این کشور، امواج سونامی به سواحل ایالتهای هاوایی و کالیفرنیا در آمریکا نیز رسید.
هشدارهای سونامی از آن زمان در ژاپن، روسیه و هاوایی به سطح توصیه کاهش یافتهاند.
پیشتر، از یک میلیون و ۹۰۰ هزار نفر در ژاپن خواسته شده بود که پیش از کاهش سطح هشدار سونامی در بخش بزرگی از کشور، محل سکونت خود را ترک کنند.
دستورهای تخلیه در کلمبیا و هشدارهای احتیاطی در نیوزیلند تا مدتی برقرار بودهاند.
شماری از هشدارها و توصیههای مربوط به سونامی در بخشهایی از آمریکای شمالی و جنوبی، اقیانوسیه و آسیا همچنان در جریان هستند. چند هشدار اولیه، از آلاسکا تا تونگا، اکنون لغو شدهاند. مقامها همچنان سواحل را به دقت زیر نظر دارند.
در زمینلرزههایی با بزرگی تقریبا مشابه، وضعیت خطرناک و هشدار سونامی دستکم به مدت یک روز ادامه پیدا میکند.
چرا زمینلرزهها سونامی ایجاد میکنند؟
لایه بیرونی زمین به بخشهایی تقسیم شده که به آنها صفحههای تکتونیکی گفته میشود و تا حدی شبیه قطعات پازل هستند.
این صفحهها بسیار آهسته حرکت میکنند؛ شاید تنها چند سانتیمتر در سال، یعنی تقریبا با همان سرعتی که ناخنهای ما رشد میکنند.
هنگامی که این صفحهها به سمت یکدیگر حرکت میکنند یا در برابر هم میلغزند، گاه بخشهایی از آنها «گیر میکند» و تنش در آن نقاط طی مدت زمان طولانی افزایش مییابد.
در نهایت، این تنش بیش از اندازه میشود و صفحهها با تکان یا لغزش به جایگاه خود بازمیگردند.
این پدیده انرژی عظیمی را آزاد میکند که ما آن را در قالب زمینلرزه تجربه میکنیم.
اگر این اتفاق در زیر اقیانوس رخ دهد، جابهجایی زمین میتواند آب را در همه جهات به حرکت درآورد. این حرکت ممکن است با ایجاد امواج عظیم، به صورت سونامی به ساحل برسد.
هلن یانیشوسکی، استادیار بخش ژئوفیزیک و تکتونیک دانشگاه هاوایی، به بیبیسی گفت: «یک قاعده کلی برای درک سرعت امواج سونامی این است که تقریبا با سرعت یک هواپیمای جت حرکت میکنند.»
او میگوید: «اگر به زمانی که برای سفر هوایی از مکانی به مکان دیگر لازم است فکر کنید، این همان زمانی است که طول میکشد تا امواج سونامی از کانون زمینلرزه به مکان دیگری برسند.»
همه زمینلرزهها باعث سونامی نمیشوند
به گفته اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، «به طور کلی، یک زمینلرزه باید قدرتی بیش از ۸ داشته باشد تا بتواند سونامی خطرناک و دوربرد ایجاد کند.»
این اداره میافزاید: «میزان جابهجایی بستر اقیانوس، وسعت منطقهای که زمینلرزه در آن رخ میدهد و عمق آب در بالای محل زمینلرزه نیز از عوامل مهم در شدت سونامی حاصل از آن هستند.»
سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا اشاره میکند که بیشتر سونامیها بر اثر زمینلرزههایی ایجاد میشوند که با بزرگی بیش از ۷ در زیر اقیانوس یا بسیار نزدیک به آن و در عمق کمتر از ۱۰۰ کیلومتر از سطح زمین رخ میدهند.
بیشتر سونامیها (۸۹ درصد) در پایگاه داده جهانی تاریخچه سونامیها بر اثر زمینلرزههای بزرگ یا رانشهایی که از زمینلرزهها ناشی شدهاند، ایجاد شدهاند.
