هدف حملات به چینی‌ها در تاجیکستان، افغانستان و پاکستان چیست؟

در تازه‌ترین رویداد انفجاری در رستورانت افغانی «چاینز نودل» در شهرنو کابل رخ رخ داد، رستورانتی که بیشتر به چینی‌ها، غذای چینی می‌داد.

در این رویداد یک شهروند چین و شش افغان کشته شدند و دست‌کم ۱۷ زخمی به جا گذاشت.

گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) مسئولیت حمله را بر عهده گرفت.

در ۱۲ دسمبر ۲۰۲۲ نیز شاخه خراسان این گروه مسئولیت حمله به مهمان‌خانه چینی‌ها در کابل را برعهده گرفت که چند شهروند چین در آن رویداد کشته و زخمی شدند.

سوال این است که هدف حمله به شهروندان چینی در افغانستان، تاجیکستان و پاکستان چیست و چه تاثیرات احتمالی بر سرمایه‌گذاری چین در منطقه خواهد داشت.

اخیرا، در چند حادثه در مرز افغانستان و تاجیکستان شماری از شهروندان چین کشته شده و برخی پروژه‌های شرکت‌های چینی در این منطقه به حالت تعلیق درآمده است.

در اواخر نوامبر و دسامبر سال گذشته دست‌کم سه حمله به کارکنان شرکت‌های چینی در مرز بدخشان تاجیکستان سبب تعلیق برخی پروژه‌های این شرکت‌ها شد.

رویدادهای امنیتی اخیر در مرز تاجیکستان

در یک رویداد اوایل هفته با تیراندازی نیروهای مرزی تاجیکستان چند نفر حین عبور از مرز از خاک افغانستان کشته شدند.

احسان‌الله کامگار، سخنگوی امنیتی ولایت بدخشان حکومت طالبان، می‌گوید آن‌ها سه افغان از ولسوالی خواهان بدخشان بودند:

«قاچاقبرهای محلی بودند و می‌خواستند مقداری مواد مخدر را به خاک تاجیکستان منتقل کنند و حین انتقال موادمخدر در داخل خاک تاجیکستان از سوی نیروهای مرزی این کشور شناسایی شدند و در درگیری صورت گرفته، هر سه قاچاقبر در خاک تاجیکستان کشته شدند.»

او گفت که هویت این افراد مشخص است و ارتباط آن‌ها به کدام گروه «تروریستی» را رد کرد.

سفارت چین در دوشنبه اعلام کرد که تا زمانی که امنیت در امتداد مرز با افغانستان به طور کامل برقرار شود، کار پروژه‌ها متوقف می‌شود.

با آنهم تاجیکستان اخیرا اعلام کرد کار پروژه‌ای که براثر حمله به کارکنان چینی متوقف شده بود، از سرگرفته می‌شود.

ذبیح‌الله امیری، سخنگوی ریاست اطلاعات و فرهنگ بدخشان، به بی‌بی‌سی گفت که چند نفر در ارتباط حملات به شهروندان چینی در بدخشان دستگیر شده‌اند.

در شامگاه یکشنبه، ۳۰ نوامبر ۲۰۲۵ در پی حملۀ افراد مسلح در قلمرو ولایت خودمختار کوهستان بدخشانِ تاجیکستان دو کارگر جاده‌سازی چینی کشته شدند. این حمله در محدودۀ روستای شادَک در ناحیه درواز رخ داد. درواز تاجیکستان با ولسوالی درواز پایین (مایمی) ولایت بدخشانِ افغانستان هم‌مرز است.

امامعلی رحمان، رئيس جمهور تاجیکستان، پس از این رویداد آن را به «اقدامات غیرقانونی و تحریک‌آمیز شهروندان افغانستان» نسبت داد و به شدت محکوم کرد.

پیشتر در حمله‌ مسلحانه در منطقه مرزی شمس‌الدین شاهین تاجیکستان، در منطقه ختلان در نزدیکی افغانستان شامگاه ۲۶ نوامبر، سه شهروند چین کارکنان شرکت چینی استخراج طلا «شاهین‌اس‌ام» کشته و یک فرد محلی زخمی شدند.

در بیانیه سفارت چین در دوشنبه تاجیکستان آمده که این حمله با «سلاح گرم و یک هواپیمای بدون سرنشین مجهز به نارنجک» انجام شد. پس از آن، سفارت چین در دوشنبه بلافاصله به شهروندان و شرکت‌های چینی دستور تخلیه فوری مناطق مرزی را داد.

یک هفته پیش از این رویداد هم در همین منطقه در شب ۱۸ نوامبر با تیراندازی افراد مسلح ناشناس یک کارگر معدن طلا چینی کشته و چهار کارگر دیگر زخمی شدند. به گفته رسانه‌های تاجیکستان، «۷۰۰ شرکت چینی در تاجیکستان فعالیت می‌کنند، اما این اولین حمله از این نوع به شهروندان چینی است.»

گروه‌های مخالف سرمایه‌گذاری چین در منطقه

با آنکه حکومت طالبان این حملات را محکوم کرده و آن را به حلقات خاصی نسبت داده که درصدد برهم زدن روابط رو به بهبودی حکومت طالبان با تاجیکستان است. امیرخان متقی، وزیر خارجه حکومت طالبان گفته است: «برخی حلقات در تلاش‌اند تا به این روند مثبت [بهبود روابط دوشنبه و کابل] آسیب برسانند.»

وزارت خارجه تاجیکستان گفته بود که «گروه‌های جنایت‌کار» از داخل خاک افغانستان این حملات را انجام داده اما به گروه خاصی نسبت نداد.

هیچ گروهی مسئولیت حمله را برعهده نگرفته است با آنهم گروه‌هایی با سرمایه‌گذاری چین مخالفت دارند.

«جماعت انصارالله تاجیکستان»، گروه ضد دولت تاجیکستان که ادعا می‌شود برخی افراد آن در بدخشان افغانستان هستند.

«جنبش اسلامی ترکستان شرقی»، گروه اویغوری که برای استقلال سین‌کیانگ مبارزه می‌کند و چین آن را در پشت بسیاری از حملات در آسیای میانه می‌داند و در شمال افغانستان و پاکستان نیز به کارکنان چینی حمله می‌کند.

گروه شاخه خراسان داعش نیز سابقه حملات ضد چینی دارد.

برخی ناظران از به خطر افتادن سرمایه‌گذاری چین در این کشور صحبت کرده‌اند.

تیمور عمراف، پژوهشگر در مرکز مطالعات روسیه ارواسیا در انستیوت کارنیچ در واشنگتن به بی‌بی‌سی گفت که سرمایه‌گذاری چین در آسیای میانه «موضوع خیلی حساس است که به‌شدت از سوی حکومت‌های مرکزی کنترل می‌شود، هیچ کس اجازه صحبت و انتقاد درباره چین را ندارد.»

او می‌گوید سرمایه‌گذاری چین در آسیای میانه و افغانستان نیز فرق دارد: «باید میان کشورهای آسیای میانه پس از شوروی و افغانستان فرق قائل شویم. در مورد افغانستان، چین می‌داند که ریسک سرمایه‌گذاری در آن خیلی بالاتر از دیگر کشورهای آسیای میانه است. به خاطر همین مقدار سرمایه‌گذاری خیلی کمتر از کشورهای هم‌مرزش تاجیکستان، ازبکستان یا ترکمنستان است.»

او معتقد است که چین رویکرد سرمایه‌گذاری بلندمدت در کشورهای آسیای میانه را دارد اما تا هنوز در افغانستان نداشته است و رویدادهای اخیر هم نقشی در این موضوع ندارد.

حمله به کارکنان چینی در سایر کشورها نیز رخ می‌دهد.

در آفریقا، حمله‌های متعددی به کارکنان چینی صورت گرفته که در معادن طلا در جمهوری دموکراتیک کنگو کار می‌کردند. در این مناطق تنش‌های سیاسی وجود داشت و گروه‌های شبه‌نظامی مسلح در این اماکن فعال بودند.

رویترز در ماه جولای سال ۲۰۲۴ گزارش داد ۶ تبعه چین و حداقل دو سرباز کنگویی در شمال شرقی این کشور در معدن طلایی کشته شدند که توسط یک شرکت چینی اداره می‌شد.

وزارت خارجه پاکستان نیز پس از حمله ماه نوامبر سال گذشته میلادی در مرز میان افغانستان و تاجیکستان در پیام همدردی خاطرنشان کرد که «استفاده مکرر از خاک افغانستان توسط عناصر تروریستی و حضور مداوم آنها تحت حمایت رژیم طالبان افغانستان، مایه نگرانی جدی برای کل منطقه و جامعه بین‌المللی است.»

روابط میان اسلام‌آباد و کابل پس از درگیری در سپتامبر گذشته تاهنوز به حالت عادی برنگشته است.

از ماه آگست ۲۰۱۸ تا ماه اکتبر ۲۰۲۴، سیزده حمله به شهروندان چین یا مکان‌های حضور چینی‌ها در پاکستان انجام شده است.

خبرگزاری دولتی شینهوای چین به نقل از وانگ یی، وزیر خارجه چین گزارش داد که او از ایجاد نیروی مشترک امنیتی مرزی چین با تاجیکستان صحبت کرده بود: «گشت‌‌زنی‌‌‌های مشترک برای جلوگیری از نفوذ و گسترش نیروهای تروریستی و یک مانع امنیتی محکم برای توسعه هر دو کشور انجام می‌شود.»

سرمایه‌گذاری چین در منطقه چقدر است؟

چین معادن تاجیکستان و سایر کشورهای آسیای میانه را با میلیاردها دالر سرمایه‌‌گذاری در انحصار خود گرفته است.

در افغانستان چین علاقه‌مند به منابع عظیم معادن از جمله مس، لیتیوم، طلا، نفت و گاز است، اما به‌دلیل نگرانی‌های امنیتی و اختلافات مانند لغو قرارداد استخراج نفت شمال، آغاز کار سرمایه‌گذاری‌های عمده عملا محتاطانه و به‌کندی پیش می‌رود و چین در این مورد به گفته ناظران «صبر استراتیژیک» دارد.

بزرگترین سرمایه‌‌‌گذاری چین در معدن مس عینک در لوگر است که پس از ۱۷ سال تاهنوز کار استخراج مس از آن آغاز نشده است.

وزارت تجارت چین می‌گوید این کشور با مجموع سرمایه‌‌گذاری ۱۲۰ میلیارد دالر بزرگترین منبع سرمایه در جمهوری‌های آسیای میانه است: «تا اپریل ۲۰۲۵، ارزش کل پروژه‌های قراردادی امضا شده بین چین و کشورهای آسیای میانه به بیش از ۱۲۰ میلیارد دالر رسیده است که گردش مالی تجاری تکمیل شده آن ۷۵.۶ میلیارد دالر بوده است.»

بنا به معلومات «بانک انکشافی اوراسیا»، حجم تجارت میان چین و کشورهای آسیای میانه در سال ۲۰۲۴ به ۶۶.۲ میلیارد دالر رسید که حدود سه برابر سال ۲۰۲۰ است. واردات از چین حدود ۶۰ درصد از گردش تجارت این کشورها را تشکیل می‌دهد.