تاریخ شگفتانگیز سرمه؛ ماده آرایشی که ملکه مصر باستان از آن استفاده میکرد
منبع تصویر، Zahra Hankir
- نویسنده, کارنی شارپ و لارا اوین
- شغل, بخش زنان بیبیسی
- زمان مطالعه: ۵ دقیقه
زهرا هنکر به بخش زنان بیبیسی گفت: «زمانی که در اپارتمان خانهام در بروکلین و بسیار دورتر از خانه سرمه به چشم میکشم خودم را با مادرم، مادرکلانم و زنان سراسر خاور میانه نزدیک حس میکنم.»
آژانس فرهنگی ملل متحد (یونسکو) در ماه دسامبر سرمه (کحل) را به عنوان عنصری مهم در میراث فرهنگی عربها به رسمیت شناخت.
اما سرمه، ماده سیاهرنگی که مردان و زنان در فرهنگهای مختلف آن را به چشم میکشند، ریشه در تمدنهای باستانی هزاران ساله دارد.
منبع تصویر، Getty Images
سرمه در دنیای عرب به نام کحل یاد میشود اما در نقاط مختلف نامهای دیگری دارد. کاجل در آسیای جنوبی، تیرو در ناجیریا و سرمه در ایران و افغانستان.
این ماده به شکل سنتی از انتیموان، سرب و دیگر مواد معدنی ساخته میشود. در روش مدرن ساختن کحل از مواد دیگری نیز کار گرفته میشود.
این وسیله آرایشی جایگاه ویژهای نزد هنکر، نویسنده بریتانیایی- لبنانی دارد که در جریان جنگهای داخلی ۱۹۷۵ با خانوادهاش عازم انگلستان شد.
او میگوید: «مادرم را در حال آرایش تماشا میکردم و حس میکردم که با چیزی عمیق ارتباط برقرار میکند.»
این همان ارتباطی است که خودش هنگام آرایش کردن احساس میکند.
منبع تصویر، Getty Images
هنکر نویسنده کتاب «خط چشم: یک فرهنگ تاریخی» میگوید به رسمیت شناختن شدن سرمه توسط یونسکو را نه به عنوان یک ترند یا کالا بلکه به عنوان سنت زنده فرهنگی شایسته حفاظت است، میبیند.
او توضیح میدهد: «چنین عنوانی کمک میکند دانش، آیین و مهارتهای سنتی مرتبط با ساخت سرمه حفظ شوند. به گونهای که این میراث ثبت، منتقل و ارزشگذاری شود و به جای آنکه در فرهنگ زیبایی-تجاری گم یا محو شود، نسل به نسل دوام بیاورد.»
او میگوید که انگیزه پرداختن به سرمه زمانی شکل گرفت که سر سفره نان شب، ظرف کوچکی از این ماده آرایشی را به دوست ایرانیاش نشان داد و همین امر باعث شکل گرفتن گفتوگویی در باره تاریخ و نمادگرایی آن شد.
گفتوگویی که هنکر را ترغیب کرد در گذشته سرمه و همچنین در کاربرد گستردهتر خط چشم عمیق تر جستوجو کند.
بحث روی اینکه «سرمه برای زنان، به ویژه زنان اقلیتها و زنان جوامع مهاجر معنایی بسیار عمیق دارد.»
«فراتر از زیبایی»
منبع تصویر، Getty Images
ریشه استفاده از سرمه به تمدنهای باستانی مانند مصر قدیم، بینالنهرین و تمدن فارس بر میگردد.
به گفته هنکر، زنان در مصر باستان از سرمه بدون در نظر داشت سطح اجتماعی و جنسیت استفاده میکردند.
او میافزاید: «آنها سرمه را تنها به مقصد زیبایی چشمها استفاده نمیکردند. در مصر باستان از سرمه بهمنظور انتقال حس معنویت و محافظت از چشمها در برابر بیماریها استفاده میشد.»
«مصریان باستان سرمهدانیشان را با خود دفن میکردند تا بتوانند آن را به زندگی پس از مرگ انتقال دهند. این نشان دهنده اهمیت سرمه برای مصریان باستان است.»
هنکر میگوید: «ملکه نفرتیتی در زمینه استفاده از سرمه احتمالا اولین انفلوئنسر زیبایی بود.»
مجسمه معروف نفرتیتی که توسط یک تیم معروف باستان شناسان آلمانی به رهبری لودویگ بورشاردت در سال ۱۹۱۲ کشف شد استفاده بی نقض از سرمه را در میان مصریان باستان آشکار میکند.
هنکر در کتابش مینویسد: «ابروهایش کمانی شده، به گونه بینقض شکل داده شده و با رنگ سیاه دودی پر شده است که ممکن است سرمه باشد. تضاد در رنگها به چشم میخورد اما ظاهر ملکه هماهنگ و یکدست است.»
هنکر میگوید زنان در آلمان با استفاده از سرمه تلاش کردند تا از ظاهر متفاوت او تقلید کنند و آن را به زیبایی، قدرت و توانمندسازی پیوند میدادند.
سبک آرایش نفرتیتی هنوز پرطرفدار است.
هنکر در کتابش مینویسد: «صدها ویدیوی آموزشی در یوتیوب، تیکتاک و انستاگرام وجود دارد که با دقت قابل توجهی چهره ملکه را بازآفرینی میکنند.»
سرمه فراتر از خط چشم
منبع تصویر، Getty Images
تحقیق هنکر شامل تمام کشورهایی است که از سرمه استفاده میکنند.
از کرالا تا چاد، مکسیکو، اردن و جاپان. سفرهای او به این مکانها نشان داد که سرمه اگرچه به شیوههای مختلف استفاده میشود اما هدف آن که حفاظت از چشم است، در فرهنگهای مختلف یکسان است.
استفاده از سرمه به منظور محافظت از چشم در برابر آفتاب گرفته تا محافظت در برابر «زخم چشم» و اجرای آیینها و مقاصد طبی متفاوت است.
در جاپان گیشاها که هنرمندان ماهر در زمینه رقص، موسیقی و سرگرمیاند از سرمه سرخرنگ به منظور محافظت در برابر ارواح شیطانی استفاده میکنند.
در حالیکه در فرهنگ چولا در مکسیکو از سرمه به عنوان نماد هویت، استقامت و افتخار فرهنگی استفاده میشود.
هنکر دریافته است که مانند تمدن مصر باستان، در دیگر قسمتهای جهان نیز این تنها زنان نیستند که خط چشم میکشند.
او در چاد مدتی را با وادابیها گذراند. گروه کوچنشین از قوم فولانی که به خاطر مسابقات زیباییشان شهرت دارند. مسابقهای که زنان مردان را به اساس ظاهر شان قضاوت میکنند.
او میگوید: «مردان بدوی شهر پیترا در اردن خط چشم میکشند نه فقط برای محافظت در برابر آفتاب یا به منظور بیان دینداریشان، بلکه چون باور دارند با این کار ظاهر شان زیبا میشود.»
هنکر میافزاید: «چنین آیینی نشانه ورود به مردانگی و مجرد بودن محسوب میشود.»
منبع تصویر، Getty Image
از سرمه اغلب برای آرایش چشم کودکان نیز استفاده میشود، برخیها فکر میکنند با این کار کودکان را محافظت میکنند.
برخی نیز نام کودکانشان را در جنوب آسیا کاجل و در کشورهای عربزبان کحلین میگذارند تا اهمیت کحل یا سرمه را بازتاب داده باشند.
هنکر میگوید به رسمیت شناختن سرمه از سوی یونیسکو «زودهنگام» نیست و به جوامع نیمقاره جنوبی جهان، به ویژه دنیای عرب اعتبار میدهد؛ جوامعی که این سنت را طی قرنها حفظ کرده و زنده نگهداشته اند. آن هم اغلب در شرایطی آمیخته با آوارگی، استعمار و پاکسازی فرهنگی.
اما آنچه برای این نویسنده اهمیت خط چشم را دو چندان میکند، پیوندی است که با فرهنگ خودش برقرار میکند.
او میگوید: «این کار تقریبا یک عمل روحانی است. استفاده از آن تقریبا حالت آیینی دارد. تو را به چیزی بسیار فراتر از کشیدن یک خط چشم روی پلک وصل میکند.»
