چرا کشورهای جنوب آسیا در برابر زلزله آسیب‌پذیر‌اند؟

در ساعات اولیه روز دوشنبه ۳ نوامبر، یک زلزله نیرومند به بزرگی ۶/۳ درجه‌ شمال افغانستان را لرزاند.

این رویداد تنها دو ماه پس از زلزله‌ای به بزرگی ۶ درجه‌ در شرق افغانستان اتفاق افتاد که در آن بیش از ۲ هزار و ۲۰۰ نفر جان باختند؛ رویدادی که آن را به یکی از مرگبارترین زلزله‌های تاریخ معاصر این کشور تبدیل کرد.

چند زلزله کوچک نیز در هفته‌های اخیر در این کشور اتفاق افتاده‌است. این فجایع پی‌در‌پی، بار دیگر آسیب‌پذیری عمیق منطقه در برابر اثرات این رویداد طبیعی را برجسته می‌کند.

جنوب آسیا همواره به‌عنوان یکی از مناطق زلزله‌خیز جهان شناخته می‌شود. از زلزله ویرانگر سال ۲۰۱۵ نیپال که نزدیک به ۹ هزار نفر قربانی گرفت تا زلزله ۷/۷ درجه‌ای میانمار در مارچ سال ۲۰۲۵ که در نتیجه آن بیش از ۳ هزار نفر جان باختند؛ این منطقه تنها در یک دهه گذشته شاهد سلسله‌ای لرزش‌های مرگبار بوده‌است.

اما چرا چنین است؟

چرا جنوب آ‍سیا در معرض زلزله‌های مکرر قرار دارد؟

پاسخ در اعماق زمین نهفته‌ است. یک ساختار پیچیده از صفحات تکتونیکی که منجر به حرکت مداوم این صفحات می‌شود و در نتیجه زلزله‌های پی‌درپی را به میان می‌آورد.

کشورهای جنوب آسیا در محل تقاطع چندین صفحه تکتونیکی قرار دارند؛ صفحه هند - اوراسیا، صفحه هند – استرالیا، صفحه سوندا، صفحه برما و صفحه اقیانوس آرام.

صفحه هند به‌صورت مداوم با سرعت حدود ۵ سانتی متر در سال به سمت شمال حرکت می‌کند و با صفحه اوراسیا برخورد می‌کند؛ رویدادی که نه تنها هیمالیا را ایجاد کرد، بلکه همچنان فشارهای شدید زمین‌شناسی را ایجاد می‌کند و گسل‌های قدیمی را دوباره فعال می‌کند.

چرا زلزله‌های جنوب آسیا ویرانگر هستند؟

جنوب آسیا دارای توپوگرافی پیچیده‌ با کوه‌های بلند و دره‌های عمیق است که با خاک نرم و آبرفتی به ویژه در هند و بنگله‌دیش ترکیب شده و شدت زلزله‌ها را افزایش می‌دهد. موقعیت صفحات تکتونیکی در این منطقه باعث ایجاد زلزله‌های سطحی نیز می‌شود که به دلیل لرزش شدید در سطح وسیع، ویرانگرتر از زلزله‌های عمیق هستند. بسیاری از مناطق زلزله‌خیر اطراف این منطقه پرجمعیت هستند و در نتیجه موجب افزایش شمار قربانیان می‌شود.

شهرهای بزرگ مانند کابل، اسلام آباد، دهلی، کتماندو و داکه در نزدیکی گسل‌های اصلی قرار دارند که میلیون‌ها نفر را در برابر زلزله‌های شدید آسیب‌پذیر می‌سازد. شهرنشینی سریع و ساخت و سازهای غیرمعیاری که با مقررات ایمنی سازگاری ندارند، سبب شده است که بسیاری از ساختمان ها و بلندمنزل های ساخته شده نا امن باشند. برای مثال، بسیاری خانه‌ها در مناطق روستایی افغانستان از گل و سنگ ساخته شده‌اند که حتی بعد از زلزله‌های متوسط نیز منجر به تلفات بزرگ می‌شوند.

چرا در افغانستان زلزله مکرر اتفاق می‌افتد؟

مرز برخورد میان صفحه‌های تکتونیکی هند و اوراسیا درست از وسط افغانستان می‌گذرد که ولایت‌های شمالی و شرقی را مخصوصا آسیب‌پذیر می‌سازد.

در کنار آن، همگرایی صفحه عربی نیز سبب ایجاد یک منطقه بسیار فعال زلزله‌خیز در کشور می‌شود. این سه صفحه تکتونیکی نه تنها با هم برخورد می‌کنند، بلکه از کنار هم می‌لغزند و این امر منجر به بروز چندین زلزله در مدت زمان کوتاه می شود؛ همانگونه که امسال شاهد آن بوده‌ایم.

بر اساس سروی اداره جیولوجی امریکا و داده های زلزله شناسی منطقه‌ای، افغانستان از سال ۱۹۹۰ میلادی بدینسو بیش از ۳۵۰ زلزله‌ با شدت ۵ درجه‌ یا بیشتر را تجربه کرده‌است. چندین زلزله عمیق و سطحی در منطقه هندوکش رخ داده است که رانش زمین را به همراه داشته و اثرات فاجعه‌بار آن تشدید شده‌است.

در مورد دیگر کشورهای جنوب آ‍سیا چه می‌دانیم؟

هند دارای چندین گسل فعال است و همچنین زلزله‌های درون صفحه‌ای را تجربه کرده‌است؛ زلزله‌های که در داخل یک صفحه تکتونیکی رخ می‌دهند، معمولا به دلیل فعال شدن دوباره گسل‌های باستانی به وجود می‌آیند. شهرنشینی در مناطق زلزله‌خیز هم سبب ویرانی‌های بیشتر می‌شود.

بنگله‌دیش بر روی شبکه‌ای از چندین گسل قرار دارد، مانند گسل داوکی، گسل سلهت و گسل چردانگ که اخیرا شاهد فعالیت‌های زمین لرزه‌ای بوده‌‌اند.

اما آنچه این کشور را آسیب‌پذیر می‌سازد،‌ موقعیت جغرافیایی آن است؛ زیرا بزرگترین دلتای رودخانه‌ای جهان – دلتای سونداربانس – بخش‌های وسیعی از کشور را پوشانده‌است.

پاکستان نیز دارای چندین گسل بزرگ است؛ از جمله گسل چمن و مین منتل تراست (MMT) که هر دو بسیار فعال‌اند.

مناطق خیبرپختونخوا، گلگت – بلتستان و بلوچستان با گذشت زمان شاهد زلزله‌های عمیق و سطحی بوده‌اند.

اما زلزله سال ۲۰۰۵ در کشمیر با شدت ۷/۶ درجه‌، مرگبارترین زلزله در این منطقه بود که بیش از ۸۰ هزار نفر در آن جان باختند.

نیپال دارای تاریخ طولانی زلزله‌های بسیار ویرانگر در جنوب آسیاست. زیرا این کشور در مرز برخورد میان صفحه تکتونیکی هند و اوراسیا قرار دارد و گسل‌های متعدد در آن وجود دارند.

زمین‌های ناهموار و کوهستانی نیز احتمال رانش زمین و طغیان دریاچه‌های یخچالی را افزایش می‌دهند.

آیا وضعیت در آینده بدتر خواهد شد؟

عوامل انسانی و محیط زیستی همراه با ساختار زمین شناسی ویژه منطقه، احتمال وقوع زلزله‌های شدیدتر و ویرانگرتر را در آینده در جنوب آسیا را افزایش می‌دهد.

انتظار می‌رود فشارهای تکتونیکی که در طول قرن‌ها انباشته شده‌، باعث زلزله‌های بزرگ‌تر و قدرتمندتری شوند.

هرچند کشورهای واقع در حلقه آتش اقیانوس آرام، زلزله‌های مکرر و قوی‌تری را تجربه می‌کنند، اما کمربند همیالیا به‌دلیل فشار تکتونیکی عظیمی که در طول قرن‌ها ایجاد شده‌است، از خطرناک‌ترین مناطق است.

دانشمندان هشدار داده‌اند که احتمال وقوع یک «زلزله بزرگ همیالیایی» با شدت بیش از ۸ درجه در کمربند هیمالیا که از نیپال، هند، بوتان و پاکستان امتداد دارد – وجود دارد.

فعال شدن دوباره گسل‌های قدیمی و خاموش نیز باعث افزایش غیرقابل پیش‌بینی زلزله‌های مرگبارتر شده است.