Cefndir
Sefydlwyd Eisteddfod Gadeiriol Marian-Glas yn 1924 dan nawdd Capel Seion y Bedyddwyr, Llanfair Mathafarn Eithaf. Fe'i cynhelid ar hyd y blynyddoedd yn Hen Ysgol Marian-Glas ar Ddydd Gŵyl Dewi, ond ers pedair blynedd bellach fei cynhelir ym mis Hydref i osgoi Eisteddfodau Cylch yr Urdd.

Yn dilyn Eisteddfod Genedlaethol Ynys Môn 1999 fe benderfynodd Eglwys Seion, oherwydd prinder adnoddau, roi cynnig i bobl yr ardal gynnal yr eisteddfod ac felly y bu. Cynhaliwyd eisteddfod gyntaf yr ail gyfnod ar 9 Hydref, 1999.

Ar fur allanol yr Hen Ysgol mae cofeb i'r diweddar Hugh Griffith, yr actor a gafodd Oscar am ei bortread o'r ceffylwr o Arab yn y ffilm Ben Hur. Bu chwaer Huw Griffith, Elen Roger Jones, yn gefnogol iawn i'r eisteddfod ar hyd ei hoes.

Fe roddodd Eisteddfod Marian-Glas wasanaeth teilwng i'r ardal a'r bröydd cyfagos am dros dri chwarter canrif. Bu'r gweinidogion, y Parchedigion William Price, Robert Jones, Dafydd G Davies ac E George Rees, yn eu tro, yn hynod gefnogol i'r Eisteddfod.

Bu llawer o gerddorion ac adroddwyr adnabyddus yn meithrin eu dawn ar ei llwyfan, yn cynnwys Charles Williams, Tony ac Aloma, Elwyn Hughes, Margaret Williams, Tom Bryniog, Leslie Williams, Elisabeth a Nora, Anwen Williams, Gwyn Hughes Jones, Sharon Evans a llawer mwy.

Mae sôn hyd heddiw am yr encôr a roddwyd i Charles Williams mewn cystadleuaeth wedi iddo adrodd Jên Ni. Bu Ap Thelwal (John Roberts) yn arweinydd pur enwog ar ei llwyfan am lawer blwyddyn ac fe'i dilynwyd gan Edward Williams, Llangefni, yntau am gyfnod pur faith ac Owen Parry, Llangwyllog hefyd.

Gwahoddwyd beirniaid craffaf ein cenedl i feirniadu'r cystadlaethau dros y blynyddoedd a rhoddodd un ysgrifennydd arbennig, Owen Idris Thomas, gyfnod hir o wasanaeth gwerthfawr i'r eisteddfod.

Aeth amryw o feirdd â enillodd gadair Marian-Glas, fel Selwyn Griffiths, ymlaen i ennill y gadair neu'r goron genedlaethol.

Dau o'r cyfeilyddion amlycaf oedd Edward Owen, Marian-Glas a Davy Jones, Llanfairfechan. Ymysg Llywyddion anrhydeddus yr eisteddfod fe fu Megan Lloyd George, Cledwyn Hughes, Ieuan Wyn Jones, John Williams Hughes, Huw Griffith ac Elen Roger Jones.

Yn y cyfnod cyntaf cynhelid tri chyfarfod, un i'r plant a'r bobl ifanc ar y nos Wener a dau gyfarfod ar ddydd Sadwrn, gyda theulu croesawgar Tŷ'r Ysgol yn gofalu am luniaeth i bawb, cyn codi'r gegin yn ddiweddar.

Erbyn hyn mae'r pwyllgor hefyd ar ei newydd wedd. Ymhyfrydir yn y gefnogaeth a geir gan y bobl ieuainc, ac yn enwedig yn yr arddangosfa ffyniannus a lliwgar a geir o waith llaw y plant ar bobl ieuainc.