Y bechgyn fu'n gyfrifol am anfarwoli'r teulu, gyda chwech ohonynt yn etifeddu dawn farddonol eu tad.

Fel ym mhob teulu mawr roedd yna un aderyn brith, a'r pumed plentyn, John Tydu, oedd hwnnw.

Yn 21 oed, yn dilyn cythrwfl pan fynnodd ddial ar un a wnaeth dro gwael ag ef, ffodd John i Ganada lle bu'n byw bywyd mor anturus fel y gallai ei hanes fod yn destun un o nofelau Jack London.

Ac oedd, yn goron ar y cyfan, roedd John yn fardd.

Cweryl a charcher

Roedd gwaed drwg rhwng John a gŵr lleol arall, y Capten David Griffiths. Mae'n debyg i'r capten bardduo enw John ac i hwnnw ei daro â darn o haearn.

Casglwyd digon o dystiolaeth i gyhuddo John ar ddiwedd 1901, a threuliodd flwyddyn o gosb llafur caled yng Ngharchar Caerfyrddin.

Nid oedd ond deunaw oed ar y pryd, ac ymhlith y cerddi a ysgrifennodd ar fur ei gell roedd hon:

Rwyf yma mewn unigedd mawr
Yn drist fy ngwedd mewn galar,
A rhoi pysgodyn ar dir sych
Yw rhoddi bardd mewn carchar.

Yn y cyfamser, bu farw ei dad a beiai John ei hunan am hynny, gan gredu i'w ymddygiad brysuro'i farwolaeth.

John, mae'n debyg, oedd ffefryn y tad, a phan oedd Jeremiah yn clafychu, cyfansoddodd John y cwpled teimladwy hwn:

Fi oedd y mwya'n ei fyd,
Ef y mwya'n fy mywyd.

Bywyd newydd yng Nghanada

Ar ôl meddwl yn ddwys, penderfynodd John ymfudo i Ganada a gadawodd ar yr Empress of Canada ym mis Chwefror 1904 am Halifax, Nova Scotia, gan ymsefydlu yn Ontario yn gyntaf.

Roedd hiraeth yn ei lethu o'r dechrau, ac ysgrifennodd at gyfaill yn cwyno nad oedd y blodau mor lliwgar yno na'r adar mor ddedwydd.

Gweithiodd John yn galed a llwyddodd i ddringo'n uchel mewn gwahanol fusnesau.

Priododd â merch o'r enw Lilian ac enillai ddigon o arian fel y gallodd fuddsoddi gyda pherthynas i'r teulu enwog o fasnachwyr, Pryce-Jones o'r Drenewydd.

Ond daeth y dirwasgiad a'i broblemau a chollodd John ei fuddsoddiad gan ei orfodi i fynd i'r Rockies i chwilio am aur. Yna aeth i'r Yukon i weithio fel torrwr coed.

Symud o ddinas i ddinas fu ei hanes wedyn. Roedd yn dal i farddoni a byddai'n llythyru'n rheolaidd â'r teulu.

Yn wir, ymwelai dau o'i neiaint ag ef yn rheolaidd ym Montreal, sef y Capten Jac Alun a'r Capten Dafydd Jeremiah.

Hiraeth am yr henwlad

Tueddai ei lythyrau i fod yn rhai hiraethus iawn. Mynegai dro ar ôl tro ei hiraeth am Gilie ac am Gymru, ond carai hefyd sôn am ei anturiaethau.

Dywedodd iddo unwaith saethu arth, ei blingo ac yna bwyta'r cig amrwd.

Mewn llythyr at ei chwaer, Esther, yn 1943 dywedodd ei fod yn paratoi i ddisgyn i lawr Rhaeadr Niagara mewn casgen.

Gobeithiai wedyn werthu'r gasgen i rywun o Efrog Newydd am 250,000 o ddoleri!

Yn ystod haf 1937 danfonodd lythyr at y Parchedig Basil Williams o Abergwaun, caplan carchar Wormwood Scrubs lle'r oedd triawd Penyberth - Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams - yn garcharorion wedi iddynt 'losgi beudy John y Tarw' chwedl John Tydu. Gyda'r llythyr roedd englyn teyrnged i'r tri.

Danfonodd englynion teyrnged hefyd i Tommy Farr, rhai Saesneg fel y gallai'r bocsiwr eu deall.

Yn wir, roedd e'n bresennol pan ymwelodd Farr â Montreal a chafodd yr englynion eu darllen yno.

Amddiffyn y gwan

Câi John Tydu ei adnabod fel amddiffynnwr hawliau'r dyn bach.

Roedd yn gas ganddo fwlis, fel y profodd yn ifanc yn ei fywyd, ac roedd yn ddyn a fedrai ofalu amdano'i hun, mae'n debyg. Dyna, hwyrach, pam roedd Farr yn gymaint o arwr ganddo.

Dioddefodd salwch, a darganfuwyd fod ganddo nam ar ei galon. Fel petai'n ofni'r dyfodol, aeth ati i gofnodi ei waith barddonol i gyd mewn llyfr.

Danfonodd nifer o'i gerddi adref i Gymru. Disgrifiodd y casgliad yn y llyfr fel 'adroddiad yn y cof '.

Mae'r cerddi'n llawn hiraeth, ond yn eu plith hefyd roedd teyrngedau barddol i bobl enwog fel Roosevelt, Garibaldi, Lloyd George a Neville Chamberlain.

Ei eiriau enwocaf

Cyfieithodd lawer o'i gerddi i'r Saesneg, ac ar fwa mewnol yn y Siambr Goffa yn Nhŷr Heddwch senedd-dy Canada yn Ottawa ceir cwpled o'i waith i gofio am y rhai fu farw yn y Rhyfel Mawr, cwpled o gerdd o'r enw The Returning Man: All's well, for over there among his peers A happy warrior sleeps.

Mae'n debyg iddo gyfansoddi'r gerdd pan oedd yn Calgary ychydig wedi diwedd y rhyfel. Fe'i gwelwyd gan bensaer yr adeilad a defnyddiwyd y geiriau ar y mur. >

Daeth y cwpled i sylw Stanley Baldwin, Prif Weinidog Prydain, pan oedd ar ymweliad ag Ottawa ar gyfer y Gynhadledd Imperialaidd yn y tridegau.

Gwnaed ymchwil i ganfod pwy oedd yr awdur. Yn wir, yn ddiweddarach, dyfynnwyd y cwpled gan y brenin Edward VII pan gyflwynodd araith ar Vimy Ridge.

Bu holi mawr ynghylch pwy oedd y bardd, a danfonodd John Tydu lythyr i'r Montreal Daily Herald yn dweud mai'r awdur oedd 'dyn yn Calgary, Alberta yn 1919'.

Dim ond wedyn y sylweddolwyd mai ef ei hun oedd y dyn hwnnw.

Bedd di-nod

Hyd yn oed wedi iddo gyrraedd oedran pensiwn, parhaodd y Cymro alltud i chwilio am waith.

Aeth i le o'r enw Sultan i weithio mewn melin lifio, ac yno, ym mis Awst 1947, y bu farw tra oedd wrth ei waith.

Ni wyddai neb yno unrhyw beth am ei gefndir, ac fe'i claddwyd ar gwr coedwig gyfagos.

Gofalodd rheolwr y felin lifio osod pedwar postyn haearn a chadwyn o gwmpas y bedd.

Yna, canfuwyd mai awdur The Returning Man a orweddai yno a, diolch i'r Seneddwr Lester Pearson, gosodwyd carreg ar y bedd.

Byddai John Tydu weithiau'n mynd adref i Gwmtydu, y tro cyntaf yn 1921.

Pan ddychwelai, câi ei adnabod gan bawb yn ei henfro fel 'Jac Canada', ond Cwmtydu oedd wedi ei argraffu ar ei galon.

Cyfansoddodd gannoedd o linellau, ond heb unrhyw amheuaeth, ei gwpled mwyaf ingol yw hwnnw sy'n cloi ei englyn 'Hiraeth am Gymru' gyda'r esgyll canlynol:

Tywodyn o Gwmtydu
Yn hollt y rhwyf ydwyf fi.

Gan Lyn Ebenezer