An Talamh, a' Ghrian agus a' Ghealach

Tha sinne a' fuireach air an Talamh a tha a' cur cuairt mun Ghrèin, bho bheil sinn a' faighinn teas agus solas.

San artaigil seo mun Fhànas, gheibh thu a-mach:

• dè tha anns an Talamh, a' Ghrian agus a' Ghealach agus mar a tha iad diofraichte
• an t-adhbhar a tha latha agus oidhche againn
• an t-adhbhar airson diofar ràithean
• mu ghluasad agus cruthan na Gealaich

Tha sinn a' fuireach air an Talamh. 'S e planaid a tha anns an Talamh air a dhèanamh de chreag agus de mheatailtean.

Bidh an Talamh a' cur cuairt mun Ghrèin air slighe ris an can sinn reul-chuairt. 'S e reul a tha anns a' Ghrèin, agus tha i air a dèanamh de ghasaichean teth, deàlrach.

'S e saideal a tha anns a' Ghealaich agus tha i air a dèanamh de chreag. Dìreach mar a tha an Talamh a' cur cuairt air a' Ghrèin, tha a' Ghealach a' cur cuairt air an Talamh.

'S e cruinne (cruth coltach ri ball) a tha anns an Talamh, anns a' Ghrèin agus anns a' Ghealaich. Ach tha iad de dhiofar mheudan.

• Tha a' Ghrian 109 turas nas leatha na an Talamh
• Tha an Talamh còrr is trì tursan nas leatha na a' Ghealach

Tha an Talamh a' cur car fad na h-ùine mun axis aige (loidhne mhac-meanmnail a' dol tron Talamh bhon Phòla a Tuath chun a' Phòla a Deas).

Bidh a' phlanaid a' toirt 24 uairean a thìde a' cur car aon turas. Sin an t-adhbhar a tha 24 uairean a thìde ann an aon latha slàn (an oidhche cuideachd).

• nuair a bhios pàirt dhen Talamh a' coimhead ris a' Ghrèin agus solas na Grèine a' deàrrsadh air, tha an latha ann.
• nuair a bhios pàirt dhen Talamh a' coimhead air falbh bhon Ghrèin, bidh e ann an dorchadas. Seo an oidhche.

Bhon a tha an Talamh a' cur car dheth gu mall fad na h-ùine, bidh a h-uile h-àite air an Talamh a' tionndadh a-mach 's a-steach à solas na Grèine, a' gluasad eadar latha agus oidhche.

A bharrachd air an Talamh a bhith a' cur car air an axis aige, tha e cuideachd a' cur cuairt air a' Ghrèin aig an aon àm.

Bidh an Talamh a' toirt 365 lathaichean agus cairteal a' cur aon chuairt shlàn mun Ghrèin. Sin an t-adhbhar a tha 365 lathaichean ann am bliadhna air an Talamh.

('S e an cairteal latha a bharrachd an t-adhbhar gu bheil bliadhna-lèim de 366 lathaichean againn a h-uile ceithir bliadhna.)

Tha axis na Talmhainn ag aomadh beagan. Tha an t-aomadh seo a' toirt dhuinn nan ràithean.

'S e na ceithir ràithean an t-earrach, an samhradh, am foghar agus an geamhradh.

• Geamhradh - Tha an geamhradh againn nuair a tha an leth-chruinne a tuath (far a bheil sinne a' fuireach) ag aomadh air falbh bhon Ghrèin. Bidh solas na grèine a' bualadh air an talamh aig ceàrn tana. Bidh seo a' sgaoileadh solas na grèine thar farsaingeachd mhòr. Chan eil e mar sin cho làidir no cho blàth. Tha an t-sìde as fhuaire agus na h-oidhcheannan as fhaide againn anns a' gheamhradh.

• Earrach - Tha an t-earrach againn nuair a tha an leth-chruinne a tuath a' tòiseachadh air aomadh a dh'ionnsaigh na Grèine. Bhon a tha na lathaichean nas fhaide agus a' ghrian nas làidire, tha an t-sìde nas blàithe agus nas soilleire. Tha seo a' cuideachadh lusan gu fàs.

• Samhradh - Tha an t-samhradh againn nuair a tha an leth-chruinne a tuath ag aomadh a dh'ionnsaigh na Grèine. Tha seo a' toirt dhuinn lathaichean nas fhaide, agus tha e a' ciallachadh gu bheil gathan na Grèine nas dìriche, nas làidire agus nas blàithe.

• Foghar - Thig am foghar nuair a thòisicheas an leth-chruinne a tuath ag aomadh air falbh bhon Ghrèin. Bidh na lathaichean nas giorra, agus bidh solas na Grèine a' bualadh na leth-chruinne a tuath aig ceàrn nas taine. Bidh seo ga dèanamh nas laige agus bidh an t-sìde a' fàs nas fhuaire. Bidh na lathaichean goirid a' toirt air duilleagan nan craobhan an dath atharrachadh.

Seall mar a tha aomadh na Talmhainn a' toirt atharrachadh air na tha an leth-chruinne a tuath a' faighinn de sholas na grèine.

'S e an-còmhnaidh cruinne a tha anns a' Ghealaich. Ach 's dòcha gum faca tu diofar chruthan air a' Ghealaich anns an adhar. Canar tràthan na Gealaich ris na cruthan sin.

Cha bhi a' Ghealach a' dèanamh solas dhi fhèin mar a bhios reul. Tha a' Ghealach a' coimhead soillseach chionn tha i ag ath-thilgeil solas bhon Ghrèin. Dìreach mar an Talamh, tha leth dhen Ghealaich a' coimhead a dh'ionnsaigh na Grèine, agus tha leth a' coimhead air falbh bhuaipe.

Nuair a bhios a' Ghealach a' cur cuairt air an Talamh, chì sinn i bho dhiofar cheàrnan. Chì sinn diofar uireadan dhen taobh shoilleir agus dhen taobh dhorcha. Seo a bhios a' toirt dhuinn diofar thràthan na Gealaich.

Tha an diagram seo a' sealltainn mar a shaoileas tu gu bheil cruth na Gealaich ag atharrachadh nuair a bhios i a' cur car mun Talamh. Tha sin air sgàth 's dè a' phàirt a tha a' coimhead ris a' Ghrèin.

• 🌕 Gealach shlàn - Tha gealach shlàn ann nuair nach faic sinn ach an taobh dhen Ghealaich a tha a' Ghrian a' soilleireachadh.
• 🌑 Gealach ùr - Tha gealach ùr ann nuair nach faic sinn ach an taobh dhen Ghealaich a tha fo sgàile bhon a tha i a' coimhead air falbh bhon Ghrèin.
• 🌗 Leth gealaich – Tha leth gealaich ann nuair a chì sinn cliathaich na Gealaich, agus a chì sinn leth dhen taobh laiste agus leth dhen taobh fo sgàile.
• 🌙 Gealach chorranach – Tha gealach chorranach ann nuair nach faic sinn ach oir bheag dhen taobh laiste agus a' chuid as motha dhen phàirt dhen Ghealaich fo sgàile.
• 🌔 Gealach chrotach – Tha gealach chrotach ann nuair as e taobh laiste na Gealaich as motha a chì sinn ach cuideachd pàirt a tha fo sgàile.

Nuair a tha a' chuid a tha soilleir dhen Ghealaich a' fàs nas motha gach latha, canaidh sinn gu bheil a' Ghealach a' fàs.

Nuair a tha a' chuid a tha soilleir dhen Ghealaich a' fàs nas lugha gach latha, canaidh sinn gu bheil a' Ghealach a' dol air ais.

Bidh a' Ghealach a' toirt beagan is 27 lathaichean a' dol mun cuairt na Talmhainn.

Bidh a' Ghealach a' toirt beagan nas fhaide, 29.5 lathaichean, a dhol tro na tràthan aice gu lèir.

Tha a' Ghealach air a dèanamh de chreag. Tha diofar phàtrain is chumaidhean air an uachdar aice.

'S e crèataran a rinn astaroidean no sgeith-rionnagan a bhuail anns a' Ghealaich a th' ann an cuid dhe na làraich.

'S dòcha gum faic thu cuid dhe na crèataran dìreach le do shùilean.

Mas urrainn dhut prosbaig no teileasgop a chleachdadh, bu chòir gum biodh e nas fhasa dhut crèataran fhaicinn.

Seo gnìomh rannsachaidh air mar a tha crèataran na Gealaich air an dèanamh.

Na dh'fheumas tu:

• pana meatailte nach eil domhainn, no treidhe

• min-fhlùir

• pùdar teòclaid

• marbailean no buill de dhiofar mheudan

A' dèanamh chrèataran

1. Lìon am pana gu mu 2 cm a dhoimhneachd le min-fhlùir.
2. Cuir craiteachan beag pùdar teòclaid air an uachdar gu lèir.
3. Leig às na marbailean no na buill os cionn a' phana.
4. Faic mar a tha na marbailean a' dèanamh chrèataran anns a' phana. Tha a' mhin gheal a' tighinn am bàrr.
5. Feuch seo le buill de dhiofar mheudan is chuideaman bho dhiofar àirdean is cheàrnan. Faic a bheil na crèataran nas doimhne no de dhiofar chruthan.

Tha na marbailean ag obrachadh mar astaroidean is reultan-cearbach a' bualadh ann an uachdar na Gealaich.

Bu chòir gum faiceadh tu nach e dìreach meud an nì a tha a' toirt buaidh air meud a' chrèatar. Tha an tomad aige, agus an luaths aig am buail e an t-uachdar, cuideachd a' dèanamh diofar.