Nhân dịp thủ tướng Phan Văn Khải sắp qua thăm Mỹ tôi có đôi dòng suy nghĩ về nước Việt Nam và nước Mỹ. Trước hết nhìn lại quá khứ đau buồn trong quan hệ hai nước tôi cảm thấy tiếc nuối. Phải chi chúng ta hiểu về nhau nhiều hơn thì có thể tình hình sẽ khả quan hơn, sẽ tránh được chiến tranh.

Tham vọng không phải là nhược điểm trừ phi nó không xứng với năng lực.Mang tham vọng lớn hơn khả năng của mình, đó là điều bất hạnh mà các nhà lãnh đạo thời chiến của VN đã gây ra cho dân tộc mình.Phaỉ chi tinh thần bất khuất sẵn sàng hy sinh của dân tộc này được dùng đúng chỗ thì có lẽ VN đã tiến rất xa so với các nước Đông nam Á khác.Việc mở nước về phương nam của dân Việt nào có khác gì việc bành trướng về phương tây của Mỹ?

Người Việt nam tiến cũng như người Mỹ tây tiến (frontier man)đã tỏ rõ sự tinh nhuệ, tinh thần tranh đấu dẻo dai trước sự khắc nghiệt của cuộc sống để tồn tại. Nguồn sinh lực của cả hai dân tộc tưởng như vô hình ấy lại rất linh động giống như dòng Cửu Long từ nguồn suối Tây Tạng có khi lặng lẽ xuyên qua núi, có khi cuồn cuộn thác ghềnh hoặc như dòng Misissipi hùng vĩ bao la mở rộng vòng tay đưa hàng ngàn người Mỹ đến thung lũng Ohio để lập nghiệp chứ không chịu khuất phục ở lại cộng đồng cũ nơi mà sự chuyên quyền độc tài đe doạ ngăn trở mọi cải tiến.

Horace Greeley năm 1851 đã từng hô hào:"Go west young man and grow up with the country": Hãy đi về phía tây, hỡi người trẻ tuổi và lớn lên cùng đất nước!Và quả thật họ đã làm nên chuyện. Họ đã giúp nước Mỹ lớn nhanh lớn mạnh.

Những cuộc di dân khổng lồ đến các vùng sâu vùng biên đã đưa đến những sự cải cách giải toả về chính trị,những điều lệ trong việc thừa nhận đất đai cũng như tự do tôn giáo .Nước Mỹ đã bao phen trải qua khủng hoảng nhưng họ đều nhanh chóng sửa đổi đưa ra những biện pháp cụ thể hữu hiệu để khắc phục.

Bài học mà các nhà lãnh đạo Mỹ rút ra phần lớn không phải trong sách vở mà là những gì họ tự trải nghiệm. Nền pháp trị vững mạnh của Mỹ đã giúp cho nhà báo Peter Zenger của tờ New York Weekly Journal đấu tranh một cách có hiệu quả ngay trong tù. Cùng với luật sư tài năng Andrew Hamilton anh ta cuối cùng đã thắng, mở đầu cho một nền báo chí tự do ở Mỹ. Khi kinh tế phát triển người Mỹ cũng phải đương dầu với bao vấn đề ví dụ như bóc lột sức lao động,độc quyền đường sắt...

Sự bất nhân vô đạo đức trong thương mại cũng được họ xử lý bằng những đạo luật.Ví dụ ngay từ năm 1906 họ đã cấm không cho sử dụng bất cứ những loại thuốc gây độc hại cũng như những hoá chất để bảo quản thực phẩm dùng trong sản xuất thuốc hay chế biến thức ăn nhằm đưa đồ ăn tinh khiết an toàn tới cho người dân.

Thập niên 1920 để duy trì sự thịnh vượng chính quyền Mỹ trở nên bảo thủ, đưa ra những luật nhằm bảo vệ doanh nghiệp trong nước tạo ra một thị trường gần như là độc quyền vì họ tin rằng nếu chính quyền tạo điều kiện thúc đẩy tư doanh phát triển thì rồi mọi tầng lớp dân chúng sẽ được chung hưởng.

Sự sụp đổ thị trường chứng khoán năm 1929 đưa đến sự suy thoái kinh tế. Hàng ngàn nhà đầu tư mất hết vốn liếng. Các cửa hàng, nhà máy, nhà băng đều đóng cửa. Hàng ngàn người thất nghiệp lang thang trên đường phố tuyệt vọng vì không thể kiếm được việc.Các nhà lãnh đạo bừng tỉnh, chẳng bao lâu họ vực cả nước gượng dậy bằng những chính sách đúng hướng hơn, bớt hoang dã để việc thực thi dân chủ được hiệu quả hơn và cứ thế nước Mỹ tiến lên...

Về khoa học năm 1946 uỷ viên Bernard Baruch đã đề nghị với Uỷ Ban Năng Lượng Nguyên Tử của LHQ kêu gọi việc cấm chế tạo vũ khí nguyên tử và yêu cầu thanh tra tất cả các nguyên liệu nguyên tử. Là nước duy nhất sở hữu bom nguyên tử lúc bấy giờ Mỹ đề nghị sẽ huỷ hết kho dự trữ bom của mình và tiết lộ bí mật hạt nhân của họ.

Để đổi lại kế hoạch Baruch có một điều điều kiện đó là các cơ quan quốc tế phải thực thi quyền kiểm tra thật nghiêm ngặt để không một nước nào có quyền phủ quyết. Sau thế chiến II người Mỹ đã thấy được cái gọi là nguyên tử, hạt nhân, phóng xạ nguy hiểm thế nào đối với nhân loại. Và họ đã biến sự nguy hiểm ấy của nguyên tử thành những điều vô cùng ích lợi nếu không nói là phép lạ đem vào ứng dụng trong n! ng nghiệp, công nghiệp, y khoa...

Muốn chơi với nguyên tử phải là một nước có tầm cỡ có bản lĩnh giàu có như nước Mỹ còn một nước như VN thì tốt hơn hết là đừng nên dính vào vì thể chế còn độc tài độc đảng,vô trách nhiệm từ trên xuống dưới không khéo lại đi đến chỗ tự tiêu diệt.

Tinh thần bất khuất của một dân tộc hay nguyên tử hạt nhân giống như một thanh bảo kiếm nếu không khéo dùng không đủ tài năng và đức độ để sử dụng nó thì sẽ có thể dìm nhân loại vào trong biển máu. Đôi khi tôi tự hỏi nếu Bin Laden là người đầu tiên sử hữu nguyên tử thì thế giới này sẽ ra sao?