Làm thế nào để ngăn AI khiến não bạn trở nên ì ạch?

GPS phá hỏng khả năng định hướng của chúng ta. Các công cụ tìm kiếm làm yếu đi trí nhớ. Các nhà khoa học cảnh báo AI có thể làm điều tương tự với mọi thứ, từ sáng tạo đến tư duy phản biện.

Nhiều năm trước, tôi buộc mình phải bắt đầu sử dụng AI càng nhiều càng tốt. Nếu tôi định viết về nó, tôi cũng phải sử dụng công nghệ này. Nhưng một loạt các nghiên cứu mới xuất hiện trong khoảng một năm trở lại đây khiến tôi lo lắng – liệu tôi có đang làm tổn hại não bộ của mình trong quá trình đó không?

Những nghiên cứu này cho thấy những người phụ thuộc quá nhiều vào các công cụ như ChatGPT có thể gặp vấn đề về sáng tạo, khả năng chú ý, tư duy phản biện, trí nhớ và nhiều khía cạnh khác.

Các nghiên cứu khác nêu lo ngại rằng người dùng AI có thể đang từ bỏ sự cọ xát về mặt nhận thức giúp tư duy sắc bén, và rằng trong một xã hội, chúng ta có thể có ít ý tưởng nguyên bản hơn. Tuy nhiên, khoa học về vấn đề này vẫn còn rất mới và chúng ta chưa có câu trả lời đầy đủ. Vậy chúng ta có nên lo lắng không?

"Ở mức độ tổng thể thì có," ông Adam Green, giáo sư khoa học thần kinh và giám đốc Phòng thí nghiệm Nhận thức Liên hệ tại Đại học Georgetown (Mỹ), nói.

Có rất nhiều sắc thái ở đây, nhưng AI sẽ đảm nhận những công việc từng đòi hỏi lao động trí óc. "Có nhiều bằng chứng cho thấy nếu bạn không thực hiện nhiều việc suy nghĩ thực sự, thì khả năng suy nghĩ theo kiểu đó sẽ bị mai một."

Ngay cả khi bạn không chủ động sử dụng ChatGPT hay Claude, các câu trả lời do AI tạo ra vẫn xuất hiện ở đầu kết quả tìm kiếm Google, và các công ty công nghệ lớn đang nhanh chóng đưa nó lên điện thoại của chúng ta. Công nghệ này ngày càng khó tránh, nhưng vẫn có những bước bạn có thể thực hiện để giảm thiểu các rủi ro lớn nhất.

Tuy vậy, điều này không phải là chuyện "tất cả hoặc không có gì", theo ông Jared Benge, giáo sư và nhà tâm lý thần kinh lâm sàng tại Trường Y Dell, Đại học Texas ở Austin, Mỹ.

Việc sử dụng AI không tự động đồng nghĩa là có hại. Ví dụ, nếu AI giúp giải phóng dung lượng não bộ để bạn tập trung vào những việc quan trọng hơn, điều đó có thể có lợi cho nhận thức của bạn.

"Tại sao chúng ta nghĩ AI sẽ khác biệt đến vậy so với những thứ mà não chúng ta đã thích nghi từ trước?" ông Benge nói. "Bản thân công cụ không tự nó là tốt hay xấu."

Cũng như bất kỳ công nghệ nào khác, cách chúng ta sử dụng AI sẽ quyết định liệu nó giúp hay gây hại. Nhưng các lo ngại đủ nghiêm trọng để bạn có thể muốn xem xét lại cách bạn đang dùng những công cụ này – trước khi quá muộn.

Dựa vào đó, tôi đã trao đổi với một số chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực này để tìm hiểu họ nghĩ chúng ta nên sử dụng AI thế nào để đảm bảo nó không làm suy giảm trí tuệ của mình.

Chúng ta đang lo lắng điều gì?

Hai mươi năm trước, đã xuất hiện một ý tưởng rằng việc phụ thuộc quá mức vào công nghệ có thể gây ra một dạng "sa sút trí tuệ kỹ thuật số", dẫn đến sự suy giảm trí nhớ ngắn hạn và các quá trình nhận thức khác.

Gần đây, Benge đã cùng các nhà nghiên cứu khác viết một phân tích tổng hợp xem xét 57 nghiên cứu với hơn 411.000 người trưởng thành.

Kết luận là ông và các cộng sự không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy hiện tượng này tồn tại. Trên thực tế, việc sử dụng công nghệ dường như làm giảm nguy cơ suy giảm nhận thức.

Nhưng điều đó không có nghĩa là không có gì đáng lo.

Các nghiên cứu cho thấy những người phụ thuộc vào định vị vệ tinh như GPS ngừng xây dựng bản đồ trong tâm trí về môi trường xung quanh, và trí nhớ không gian của họ tiếp tục suy giảm theo thời gian. Một hiện tượng tương tự gọi là "Hiệu ứng Google" xuất hiện khi các công cụ tìm kiếm trở nên phổ biến.

Dường như chúng ta ít có xu hướng ghi nhớ thông tin tìm được qua công cụ tìm kiếm vì việc đó đòi hỏi quá ít nỗ lực. Não bộ có vẻ trở nên kém hơn trong việc xử lý những nhiệm vụ mà chúng ta giao cho một bên khác. Và AI là công cụ "ủy thác" mạnh mẽ nhất từ trước đến nay.

"Điều đang xảy ra với AI là lần đầu tiên nó mang lại cho chúng ta một cách dễ dàng để trao đổi quá trình lấy sản phẩm," ông Green nói. Bài luận có thể nghe hay hơn. Bài thuyết trình có thể sắc nét hơn. Câu chuyện đùa trong bữa tiệc ăn mừng nghỉ hưu có thể trúng đích hoàn hảo. Nhưng công việc trí óc, sự vật lộn, những lần bắt đầu sai hướng và khoảnh khắc mọi thứ đột nhiên sáng tỏ – đó chính là điều não bộ của bạn cần.

"Giống như bạn ở phòng gym mà một robot nâng tạ giúp bạn," ông nói. "Bạn không thu về được gì cả."

Vậy làm thế nào để sử dụng AI mà vẫn giúp não bộ được "tập luyện"?

Đừng tin AI tuyệt đối

Một nghiên cứu gần đây cho thấy những người sử dụng AI nhiều đạt điểm thấp hơn đáng kể trong bài kiểm tra tư duy phản biện tiêu chuẩn, dường như vì họ quen với việc chuyển giao quá trình suy nghĩ cho máy móc. Thậm chí, con người còn tin AI hơn chính suy nghĩ và trực giác của mình – ngay cả khi AI sai – điều mà các nhà nghiên cứu tại Đại học Pennsylvania gọi là "sự đầu hàng nhận thức".

Vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn khi hiểu biết của bạn còn ít. Một nghiên cứu của Microsoft Research cho thấy rủi ro cao nhất xảy ra khi bạn không hiểu biết về một lĩnh vực.

"Nếu người dùng không có chuyên môn để đánh giá đầu ra có tốt hay không," Hank Lee, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon và đồng tác giả nghiên cứu, nói. "Đó là nguy cơ."

Giải pháp bắt đầu trước khi bạn mở ứng dụng. Nếu bạn sẽ không tin câu trả lời của một người lạ, bạn cũng không nên tin AI, ông Lee nói.

Đó chính là những chủ đề mà bạn cần đưa ra đánh giá của riêng mình trước. Hãy thử hình thành một quan điểm sơ bộ và sử dụng AI để thách thức góc nhìn đó trước khi bạn xem ý kiến của máy móc. Bằng cách đó, AI sẽ kiểm nghiệm tư duy của bạn, thay vì thay thế nó.

Tạo thêm việc 'cọ xát' trong nghiên cứu

"Nếu bạn nhìn thấy thứ gì đó trước mắt, bạn thường nghĩ rằng nó đã nằm trong trí nhớ dài hạn, dù thực tế không phải vậy," bà Barbara Oakley, giáo sư danh dự ngành kỹ thuật tại Đại học Oakland (Mỹ), người nghiên cứu cách não học tập, nói.

Có một số nghiên cứu ban đầu cho thấy AI có thể ảnh hưởng đến khả năng ghi nhớ thông tin của bạn. Một khảo sát với 494 sinh viên cũng phát hiện những người sử dụng ChatGPT thường xuyên hơn có xu hướng báo cáo tình trạng suy giảm trí nhớ cao hơn.

Những đánh giá do người tham gia nghiên cứu tự đưa ra không phải là bằng chứng khoa học chắc chắn, nhưng các nghiên cứu khác – chẳng hạn một nghiên cứu vào năm 2024 chưa được công bố – cho thấy việc "khởi động" não bằng cách giải quyết vấn đề một chút trước khi dùng chatbot AI có thể cải thiện những gì bạn học được từ nó.

Khi bạn hỏi AI để lấy thông tin cần ghi nhớ, cũng nên chậm lại để thực sự tương tác với nội dung đó.

Hãy ghi chép – tốt nhất là viết tay, nhưng gõ cũng được. Bạn thậm chí có thể yêu cầu AI kiểm tra lại kiến thức của mình, hoặc tạo thẻ ghi nhớ. Việc làm này giúp bạn nắm được thông tin. Nghe có vẻ cầu kỳ, nhưng chính sự "cọ xát" đó là mục tiêu.

Hãy dành thời gian với trang giấy trắng lâu hơn

AI rất giỏi trong việc đưa ra ý tưởng. Và đó chính là vấn đề. Nghiên cứu cho thấy những người sử dụng AI cho các nhiệm vụ sáng tạo tạo ra các ý tưởng kém nguyên bản hơn và dễ đoán hơn so với những người không sử dụng AI. Điều này có thể làm suy yếu khả năng sáng tạo của bạn.

Não bộ xây dựng khả năng sáng tạo bằng cách tạo ra những kết nối bất ngờ, ông Green nói. Nếu bạn giao việc đó cho AI, bạn sẽ bỏ qua phần "tập luyện".

"Chúng tôi lo ngại về việc mất đi 'khả năng sáng tạo'," ông Green nói.

"AI đang đánh lừa chúng ta theo nhiều cách khiến ta nghĩ rằng nó thực sự làm chúng ta sáng tạo hơn."

Một cách để khắc phục là viết ra ý tưởng của riêng bạn trước, ngay cả khi chúng còn thô sơ. Hãy dành nhiều thời gian hơn với trang giấy trắng và viết bất cứ điều gì xuất hiện. Chất lượng không quan trọng.

Điều quan trọng là não bạn đang tạo ra các kết nối, và khai thác kinh nghiệm, ký ức và kiến thức của chính bạn để tạo ra thứ chỉ bạn mới có thể nghĩ ra. Đó chính là sự luyện tập. Sau đó, hãy dùng AI để phát triển, phản biện hoặc chỉnh sửa những gì bạn đã có.

Tập trung chú ý

Bạn đã đọc đến đây rồi. Điều đó rất tốt. Nhưng nếu sự tập trung của bạn bắt đầu suy giảm, bạn không đơn độc. Có thể là do bài viết của tôi khiến bạn thấy nhàm chán. Tuy nhiên, một số nghiên cứu cũng cho thấy làn sóng công nghệ hiện nay đang khiến chúng ta khó tập trung hơn. AI có thể làm trầm trọng thêm vấn đề: câu trả lời luôn sẵn trong tầm tay và có nhiều cơ hội để bỏ qua khó khăn và sự không thoải mái.

Nhưng bạn có thể áp dụng cùng một logic như các lời khuyên trước: cố ý làm mọi thứ theo cách chậm hơn.

Đừng để ChatGPT tóm tắt bài viết dài đó. Hãy ngồi với một vấn đề khó trước khi hỏi AI. Cho phép bản thân cảm thấy chán. Sự khó chịu chính là mục tiêu. Đó là cách não bạn học cách chịu đựng, và cuối cùng là tận hưởng sự cọ xát mà tư duy sâu hơn đòi hỏi.

Não người vẫn rất quan trọng

Tôi không ở đây để nói bạn hãy ngừng sử dụng các chatbot AI như ChatGPT, Claude hay Gemini. Nhưng tôi đang buộc mình phải suy nghĩ thận trọng hơn khi dùng chúng để giữ cho não bộ vẫn là người "cầm lái".

Và điều đó có thể giúp tôi – và bạn – ở vị thế tốt hơn trong tương lai.

Ông Green cho rằng não người khác biệt về cấu trúc so với AI theo những cách thực sự quan trọng: chúng ta tạo ra những kết nối mang tính cá nhân, bất ngờ và thực sự mới mẻ theo những cách mà các cỗ máy xác suất số không thể làm theo.

"Đặc tính riêng biệt và sự đa dạng trong ý tưởng của con người sẽ là giá trị gia tăng lớn trong những năm tới," ông nói.

Ông Green dự đoán rằng việc buộc bản thân "suy nghĩ vượt ra ngoài chatbot" sẽ trở thành một bản năng sinh tồn tự nhiên để tồn tại trong xã hội.

Và như Benge chỉ ra, chúng ta đã từng trải qua chuyện này rồi.

"Não của chúng ta luôn thích nghi với công nghệ. Chúng ta thích nghi liên tục. Đó là sức mạnh của loài người," ông nói. "Chúng ta có mất khả năng chạy marathon vì có ô tô không? Không. Nó trở thành điều con người làm vì chúng ta muốn làm."

Công cụ thay đổi. Nhưng rõ ràng, mong muốn suy nghĩ, sáng tạo và tự mình tìm ra lời giải của chúng ta vẫn khó có thể tự động hóa.