2001 йил 11 сентябр. Дунёни ларзага солган кун ҳодисалари қандай ривожланди?

Мэн штатидаги Портланд халқаро аэропорти. 19 худкушчидан икки нафари йўлга тушадилар. Бу ташқи кузатув видеокамераларининг тасвирларига тушиб қолган. Абдулазиз Умарий (марказда) ва гуруҳ етакчиси Муҳаммад Атта (ўнгда) аэропортнинг текшириш нуқтасидан ўтишади ва Бостонга учиб кетишади. Бостонда эса улар American Airlines авиаширкатининг 11-рейсдаги учоғига ўтиришади. Улар бу учоқни гаровга олишни режалаштирганлар.

Вашингтон четидаги Даллес Халқаро аэропорти. Гаровгирларнинг иккинчи гуруҳи кузатув камералари видеосига тушиб қолишади. Улар American Airlines ширкатининг Лос-Анжелесга парвоз қилаётган 77-рейс учоғига чиқишади. Кадрда Холид ал-Мидар ва Наваф ал-Хазмий. Бир ойча олдин бу икковлонни Марказий Истиҳборот бошқармаси шубҳали шахслар рўйхатига киритган, бироқ аэропорт хавфсизлик хизмати бундан бехабар.

Учоқ ердан кўтарарилганидан 15 дақиқа ўтиб, гаровгирлар учоқ назоратини қўлга олишга интиладилар, экипажнинг камида икки аъзосини ва бир йўловчини пичоқлайдилар. Беш дақиқа ўтганидан кейин стюардесса Бетти Онг ҳодиса ҳақида хабар беради. У American Airlinesга қўнғироқ қилиб учувчи кабинаси жавоб бермаётганини айтади. "Бизнес-классдаги бир киши пичоқланди ва ўйлайманки, "мейс"(кўздан ёш оқизадиган) газини қўллашган", деб айтади.

American Airlines учоқларидан биридан овозни эшитганларидан сўнг парвоз назорати бошқармасидагилар ҳабийлар билан боғланадилар. Бу афтидан American Airlinesнинг 11-рейси учоғидан келаётган овоз эди. Унда йўловчиларга қарата "агар жойларингиздан қимирласангиз, ўзингиз ва учоқни хавф остига қўясизлар. Шунинг учун жим ўтиринг", дейилади. Учоқ гаровга олингани аёнлашади. Орадан 9 дақиқа ўтганидан кейин F-15 қирувчи учоқлари ҳавога кўтарилади. (Архив сурати)

Учувчилар ўлдирилган. Гаровгирлар"мейс" газини ишга солиб ва бомба портлатишлари билан таҳдид қилиб, иккинчи учоқ назоратини ҳам қўлга оладилар, Соат 8:58 да учоқ йўналиши Лос-Анжелесдан Нью-Йоркка қараб ўзгартирилади. Йўловчилардан бири отасига қўнғироқ қилиб айтади: "Учоқни бошқараётган одам учувчи деб ўйламайман... Ўйлайманки, улар Чикагога ёки қаергадир бинога бориб уриш учун учишаяпти. Хавотир бўлманг, дада, агар қаергадир бориб уришса, бу жуда тез орада юз беради".

American Airlinesнинг 11-рейси учоғи 700 км/соат тезлик билан Жаҳон Савдо марказининг Шимолий Минорасига бориб урилади. Boeing-767 учоғидаги 92 йўловчи ва экипажнинг тўққиз аъзоси, улар билан бирга бинодаги идораларнинг кўплаб холимлари ҳалок бўладилар. 110 қаватли бинонинг 92-қаватидан юқорисида бўлганлар қамалиб қоладилар. Учоқ ёқилғисининг портлаши оқибатида бинонинг ҳамма қаватлари, ҳатто Уэст-Стрит кўчасидаги қабулхонасида ҳам улкан олов шар пайдо бўлади.

Ўт ўчирувчилар Шимолий Миноранинг қабулхонасига киришади. Улар жуда кўп ойналар синганини, бадани куйиб жароҳатланган жуда кўп одамларни кўрадилар. Қутқарув амалиётлари бошланади. Ўт ўчирувчилар зинапояларни ишга солиб юқорига кўтариладилар. Маҳаллий вақт билан соат 9 да ўт ўчириш хизматининг бошлиғи ва 235 қутқарувчи бу ердаги амалиётларга жалб этилган эдилар.

Соат 8:54 да American 77-рейси учоғининг назорати уни олиб қочганларнинг қўлига ўтган, Boeing -757 учоғининг парвози йўналиши ўзгартирилади. Орадан икки дақиқа ўтганидан сўнг учоқ билан алоқа жиҳозлари буткул ўчириб ташланади. Йўловчилар ўзларининг қариндошларига қўнғироқ қилиб, учоқ бортида рўй берган ҳодисаларни айтиб беришади.

Нью-Йорк полиция департаменти фожеа оқибатларини бартараф этишга 1000 га яқин ходимларини оёққа турғизади. Аллақачон бу ерга икки тикучар юборилган, ҳужум пайтида Шимолий Минора ичкарисида бўлган икки полиция зобити одамларни зудлик билан эвакуация қилишга чақирадилар. Соат 9:00 да Жаҳон Савдо марказида бўлган барча тинч фуқароларни эвакуация қилиш ҳақида буйруқ берилади.

Жаҳон Савдо марказининг Шимолий Минорасидан одамларни эвакуация қилиш давом этаётган пайтда United 175 учоғи 870 км/соат тезлик билан Жанубий Минорага бориб урилади. Boeing 767 учоғи бинонинг 77- ва 85-қаватлари ичига кириб кетади. Учоқда бўлган 65 йўловчи ва экипаж аъзоси шу заҳоти ҳалок бўлганлар. Бинонинг фақат бир зинапоясидан пастга тушиш йўли қолади. Лекин кўпчилик бино томига чиқишга интиладилар, улар ҳаводан қутқаришларига умид қилишади.

ДИҚҚАТ: Бу видеотасвирда фожеавий кадрлар бор

"Иккинчи минорага яна бир учоқ келиб урилди. Америка ҳужумга учради", дея президент Жорж Бушга ахборот беради президент маъмурияти раҳбари. Флоридадаги Эмма И Букер бошланғич мактабида болаларнинг ўқиш дарсида қатнашаётган Жорж Буш яна синфда беш-етти дақиқача ушланиб туради.

Бу пайтга келиб расмийлар бошқа учоқларнинг қўлга олинганидан хабардор бўлишган, United Airlines ширкати диспетчери United 93-рейси экипажини хавфсизликни кучайтиш лозимлиги ҳақида огоҳлантиради. Бироқ бу огоҳлантириш жуда кеч келади. Соат 09:28 да учоқни эгаллаш мақсадидаги ҳужумлар бошланади. Диспетчерлар "Йўқол бу ердан, йўқол бу ердан, йўқол бу ердан", деган овозларни эшитадилар.

АҚШга қарши уюштирилган қатор ҳужумлар борасида эълон қилган ўзининг илк қисқа баёнотида АҚШ президенти "ушбу амалларни содир этган одамларни қидириб топиш учун тўлақонли тергов ўтказишга" ваъда беради. "Бизнинг мамлакатимизга қарши терроризмга йўл қўйиб бўлмайди", дейди у. Жорж Буш зудлик билан пойтахтга қайтишни истайди.

American 77 учоғи Оқ Уйга яқинлашаяпти, деган хавотир туфайли АҚШ вице-президенти Дик Чейни бункерга эвакуация қилинади. Ундан кейин жаноб Чейни президентга пойтахтга тезлик билан қайтиш қарорини бекор қилиш маслаҳатини беради. Вице-президентнинг (ўнгда) ушбу сурати 11 сентябр куни Оқ Уйнинг Операцион марказида тасвирга олинган.

American Airlines ҳаво ширкатининг 77-рейсидаги учоқ 850 км/соат тезлик билан Пентагон биносига бориб урилади. 64 йўловчи ва экипаж аъзоси ва АҚШ Мудофаа вазирлиги биносининг ичкарисида бўлган 125 ҳарбий ва тинч фуқаро ҳалок бўладилар. Вашингтон четидаги Пентагоннинг беш бурчакли биноси мажмуаси АҚШ қуролли кучларининг "мияси" ва дунёдаги энг йирик бинолардар бири ҳисобланади.

ДИҚҚАТ: Бу видеотасвирда фожеавий кадрлар бор

Учоқ келиб урилганидан сўнг бир соат ҳам ўтмасдан 110 қаватли осмонўпар бино 10 сония ичида йиқилади. Ичкарида бўлган ҳеч ким омон қолмаган. Нафасни бўғадиган чанг-тупроқ ҳамда бинонинг қолдиқлари Манхэттеннинг жанубий қисмига ёйилади. Бино атрофида бўлган 600 тача инсон ҳалок бўлган. Уларнинг аксари фожеа рўй берган жой ва унинг тепасида ишлаётган одамлар эдилар.

ДИҚҚАТ: Бу видеотасвирда фожеавий кадрлар бор

United 93 учоғи қулаган Пенсилваниянинг Шанксвил деб аталадиган жойини дарахтлар танасидаги куйган изларидан таниш мумкин. Гаровгирлар учоқ назоратини йўқотганларидан кейин уни ерга қулатадилар. Парвоз пайтида экипаж аъзолари ва йўловчилар ўзларининг яқинлариб билан телефон орқали сўзлашишган ва Нью-Йоркда бўлаётган фожеалардан хабардор бўлган эдилар. Шундан сўнг улар гаровгирлар билан ҳаёт-мамот жангига киришадилар.

Шимолий Минора ҳам Жанубий Минораникидек даҳшатга солувчи тезлик билан қулайди. Бино ичи ва атрофида қарийб 1400 инсон ҳалок бўлди. Жанубий Минорада бўлганидек қурбонларнинг аксари учоқ келиб урилган қават ва ундан юқори қаватларга тўғри келди. Б зинапоясида жон сақлаган 16 инсон тирик қолган.

ДИҚҚАТ: Бу видеотасвирда фожеавий кадрлар бор

Соат 12:30 атрофида АҚШ тарихида биринчи марта мамлакатнинг ҳаво макони буткул бекитилди. Фавқулодда учиши зарур бўлмаган барча фуқаро авиацияси учоқлари ерга қўндирилди. Мамлакатнинг аэропортларида ўн минглаб одамлар қолиб кетдилар.

Флоридага кетганидан тўққиз соат ўтиб президент Вашингтонга етиб келади. У куннинг аксар вақтини хавфсиз бир жойдан иккинчи жойга кўчиб юриш билан ўтказади. Ушбу суратда у Air Force One бортида телефон орқали вице-президент билан суҳбатлашмоқда.

Оқ Уйдан Америка халқига қилган мурожаатида президент Буш АҚШ тарихидаги энг қайғули кунга шундай таъриф беради: Ушбу оммавий қотилликлар мамлакатимизни ваҳимага солиб тартибсизликларни келтириб чиқариш мақсадида амалга оширилди, бироқ бу мақсадларга эришилмади".

Халққа мурожаатидан кейин президент АҚШ Миллий Хавфсизлик Кенгашининг мажлисини ўтказади. Буш ушбу ҳужумларни ташкил этган ва амалга оширган гуруҳларни ҳам, ва бу гуруҳларга бошпана бераётган мамлакатларни ҳам жазолаш ниятида эканини аниқ айтади.